Кіріспе

Адам би Ардо Хасана (1786 – 1847), көбінесе Модиббо Адам (Модиббо – «білімді адам» деген мағынаны білдіреді) деп танылатын, Фулани ғалымы, ол Йиллага (Йирлаɓе) руынан шыққан, Хосбос ду Дюенцадан бастау алатын. Ол Фомина (қазіргі Камерун мен Нигерия) аймағына джихад жорығын бастады және Адамва деп те аталатын Фомина әмірлігін құрды. Модиббо Адам Сокото төңкерісі кезінде Фомбинада («оңтүстік жерлерде») джихадты басқару үшін Шеху Усман дан Фодиодан ту алды. Кейіннен Фомбина Усманның Сокото халифатындағы ең ірі және күрделі әмірліктердің біріне айналды. Ол Солтүстік-Шығыс Нигерияның, Камерунның солтүстігінің барлығын және Орталық Африка Республикасының бір бөлігін қамтитын, шамамен 40 мың шаршы шақырымдық аумақты құрады.

Ерте өмір

Модиббо Адама 1779 жылы қазіргі Адамава штатында орналасқан Уро Чекке қаласында дүниеге келген. Ол "жіңішке, бойы биік, сырт келбеті өткір, шешек ауруынан кейбір мүшелері бұзылған, мұрны сәл қисық" деп сипатталған. Оның әкесі Модиббо Хасана клан басшысы Ардо лауазымын атқарған. Адаманың тәрбиесі ислам дініне терең байланысты болды, себебі оның мұсылман әкесі оған он бір жасқа дейін діни білім берді. Аймақтағы ислам білімінің мүмкіндіктері шектеулі екенін түсінген Адама оқуын жалғастыру үшін жіберілді, және онымен бірге Воларɓe Фулɓe-нің Боларосы Хамман Сонг болды. 1809 жылғы наурыз айында Йола қаласындағы қолжазбаға сәйкес, Усманның Адамды таңдауының себебі: "Маған сен кейбір фулани басшыларының сенімен бірге келмегенін, бірақ олар сені менден джихад туын қабылдап, оларға қайтару үшін жібергенін айттың. Мен сені оларға былай айтуға бұйырамын: осы джихад туын мен сенің қолыңа тапсырдым, және кім сенге бағынса, ол маған бағынғанмен тең, кім сенге адалдық серт берсе, ол дәл менің алдымда адалдық серт бергендей болады."

Алғашқы науқандар

Адам бірден фулани және хауса еріктілерін мен жалдамалы сарбаздарды жинауға кірісті. Бұл әскердің басым бөлігі – семсер, садақ және уланған жебелермен күрескен атты әскерлер еді. Адам оларға тонау мен бейшаралық өлтіруге тыйым салды, бірақ қарсыласы халықтарға екі таңдау ұсынды: ислам дінін қабылдау немесе тәуелді мемлекет болу. Орталық үкіметі жоқ этностардың алдында бір ғана мүмкіндік болды: құл болу немесе ислам дініне кіру. Адамуадағы фулани емес мұсылмандар Адамның джихадын көбінесе қабылдамады, оны фулани үстемдігін тарату үшін ғана жасалған сылтау деп есептеді. Дегенмен, Адамды ең алдымен Фумбинаның фулани басшылары (ардо’ен, жекеше: ардо) мазалады. Олардың кейбіреулері оның билігін түрлі себептермен мойындамады: ол қарапайым отбасынан шыққан, байлығы шамалы, әскері әлі де аз, сондай-ақ оның тартымдылығы жетіспеді. Алайда, көпшілігі Адамды кемінде әскери қолбасшы немесе діни көшбасшы ретінде құптады. Адамның күйеу баласы Жауро Дембо Малабудағы Фумбинаға қоныстанды және оның бірінші лейтенанттарының бірі болды. Жасақталған әскер штабын 1803 жылы Батамен шайқасқаннан кейін фулани жауынгерлері қайта жиналған Фаро және Бену өзендерінің тоғысындағы Гурин бекінісінде орналастырды. Адам өз күштерін Батаның Пема, Тепа және Турува сияқты елді мекендеріне шабуылдарға бастады. Жеңіс Адамның әскерін қуантты, олар көптеген бата құлдарын әкеп алды. Осы шайқастар кезінде Адам әкесінің Бетті өзені бойында Баталардың қолынан қаза тапқаны туралы хабарды алды. Модиббо Адаманың әскері Бата және Лала халықтарына қарсы Гонгола өзеніне дейін шайқастарын жалғастырды, онда ол Гомбенің ламидосы Буба Йеромен кездесті. Екеуі бірігіп, Янгуру, Хона және Кибба халықтарына қарсы күресті. Екі күш ақырында тоқтады және екеуі де үйлеріне қайтты. Алғашқы табыстар жергілікті фулани басшыларын Адамның жағына келуге ықпал етті. Тіпті оның саяси билігіне қарсы болған ардо’лар да джихадты өз аумақтарын кеңейту мүмкіндігі ретінде қарастырды. Воларбе руынан шыққан Ньобди – осының жарқын мысалы, ал оның басты қарсыласы Хаммам Самбо, Фумбинаға қоныстанған алғашқы ардо болса керек, басты қарсыласы болып шықты. Ньобди мен Хаммам арасындағы шиеленіс Адамның империяны тұрақты ұстау жолындағы үлкен кедергіге айналды. Сонымен қатар, қарапайым фуланилер Адамның ерліктеріне шабыттанып, топтар құрды. Адам олардың басшылары үшін жаңа лауазым құрды: ламидо (көпше түрі: ламибе), ол белгілі бір аумақтың басшысы болды, ал ардо – белгілі бір халықтың басшысы еді. Екі топқа да басқару тулары берілді және Адамның әскерлерінде бірдей мәртебеге ие болды. Өмірінің соңында Адам 40-тан астам ардо емес ламибелерді тағайындады. Олар оның ең адал лейтенанттары болды.

Мандара науқаны

Адама өзінің назарын Фумбинадағы жаңадан құрылған әмірлігіне қауіп төндіретін жалғыз ірі мемлекетке – Мандараға бұрды. Бұл тартымды мақсат болды. Ол Борнудан солтүстікке және Чад алабындағы Багирмиден оңтүстікке қарай орналасқандықтан, оның құлауы осы аймақтарды жаулауды жеңілдететін еді. Оның халқы мұсылман болғанмен, дінін түрлі жазық сенімдермен араластырған. Сонымен қатар, онда әскерге шақыруға болатын көптеген адамдар тұрды және ол өте жақсы жылқыларымен танымал еді. Дегенмен, Мандара жақсы ұйымдастырылған және оңай олжа болмайтын. Онда тұратын мандара халқының Борнудың қол астында олармен бұрын соғысқан фуланилермен ұзақ жылдардан бері дау-жанжалы бар еді. Бұл антагонизм тек Адаманың армиясына көбірек фуланилердің қосылуына себеп болды, өйткені көптеген тәжірибелі сарбаздар ескі қарсыластарымен тағы бір кездесуге асығып жатты. Сонымен қатар, фулбе билеушілері Модибо Дамрака және басқалары Диамаре жазығында Мандараға қарсы шайқас жүргізіп жатқан. Адама 1809 жылы үлкен әскерімен Гурингаға жетті, әскердің рухы жоғары болды. Ол тез арада Гвидердегі Мандара бекінісін басып алып, солтүстікке қарай жол тартты, соңынан бірнеше ауылды жаулап алды. Мандараның астанасы Дулодан тыс жерде Адама патша Букар Джиамадан оған адал болуға ант беруін және жазық сенімдермен араласқан ислам дінінен бас тартуын талап етті. Бұқар Адаманың өз халқына билік ету құқығын мойындауға келісті, бірақ өзінің тәуелсіздігінен бас тартты. Адама мен оның әскері Дулоны аз шайқаспен басып алды. Адама бекіністі басқаруға лайық адамды іздеді, бірақ тиісті адамды таба алмады. Ал оның әскері олжамен тойып, қуанышқа бөленді. Ешкім жақын маңдағы Морадан бастау алған Мандараның қарсы шабуылын күтпеген еді. Адама қаладан қашып кетті, ал Дуна жалған айтты.

Әкімшілік

Адам мен оның жауынгерлері Йолаға (қазіргі Нигерия) шегінді. 1841 жылы бұл қала оның астанасы болды. Осы жерден ол және оның қолбасшылары әмірлікті кеңейтуді жалғастырды, оны өзінің атымен – Адамуа деп атады. Бағыныштылары оған мал түрінде салық төлеуге міндетті болды. Маруа, Гаруа және Нгаундере сияқты ірі елді мекендер Адамның немесе оның лейтенанттарының билігіне көшті. 1825 жылға қарай фуланилер Адамуа жазығына еніп үлкерді. Дегенмен, Адам қарапайым өмір сүрді және зор байлыққа ие болған жоқ. Йоладан Адам жаңа мемлекеті үшін қажетті әкімшілік жұмыстарды бастады. Ол мұны Усманның кеңесімен жасады: халқы мен билеушілері арасындағы түсіністікті арттыру, ақсақалдар мен бағыныштылары арасында байланыс орнату және қоғамның әлеуметтік жағдайға немесе байлыққа қарай бөлінуіне жол бермеу керек еді. Көп ұзамай империя үш деңгейлі әкімшілік жүйеге ие болды. Орталықта – «сенімділердің басшысы» Әмір әл-Му'минин, яғни өзі Адам Йоладан билік жүргізіп, тек Сокотодағы Усман дан Фодиоға есеп берді. Оған кеңесшілер мен әкімшілер тобы тікелей көмектесті, ал фулани емес және құлдардан құралған үй шаруашылығы оның қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Оның төменінде маңызды елді мекендерді басқаратын округ басшылары – ламиб (жекеше: ламидо) орналасты. Олардың билігіндегі ауылдардың әрқайсысын ауыл басшысы басқарды. Сонымен қатар, ескі ардо'ендердің кейбіреулері өздерінің жеңістері арқасында күшті болды. Олар өз аумақтарына жақын жерлерді жеке меншіктерінің арт жағы ретінде қарастырып, оларды кез келген басқыншыдан қорғады. Бұл кейде Адампен қарым-қатынастарында байқалды, мысалы, Райдан келген Буба Нжида, Адам Намчилермен Полиде соғысып жатқанда оған көмекке келмеді. Оның орнына, Буба Адамның сол аймақтан шегінуін күтіп, содан кейін әскерін кіргізіп, жауды талқандады. Сосын ол Адамға соғыстан әкелген тұтқындарды сыйлық ретінде жіберді.

Мұра

Адам 1847 жылы қайтыс болып, Йола қаласында жерленді (оның қабірі бүгінгі күнге дейін сақталған). Адамуа 103 000 км² жерді алып, Чад көлінен Баньоға дейін созылып жатты және онда 1 500 000 адам тұрды. Оңтүстікке қарай кеңею қиын және тиімсіз болды, себебі цеце шыбынының болуы және тығыз джунгли мал өсіруді қиындатты. Адамның ұлы Мұхаммед Лавал, Хамиду би Адамның қысқа мерзімді регенттігінен кейін оның орнын басып алды. Көп ұзамай, Адамның тағы үш ұлы Адамуаның Ламидосы болып қызмет етті. Британдық және неміс отаршылдық кезеңдеріне дейін әмірлік жойылған жоқ. Тәуелсіздіктерін жоғалтқандарына қарамастан, фуланилер Солтүстік Камерунның басты этникалық тобына айналды. Олар аймақ бойынша ислам дінін таратып, оны үстем дін ретінде орнықтырды. Білім де гүлденді, себебі жаңа мүмін болғандар араб әрпін оқып, Құранды зерттеді. Сауда-саттық өркендеді, оған байланысты байланыстар да жақсарды. Басқыншылықтар экологиялық тұрғыдан да маңызды болды. Бұрын егістікке пайдаланылған жерлер фуланилердің жайылымдарына айналды. Малшылар малға жол ашу үшін ағаштарды кесіп, малдың таптауынан кейін шөптерді өртеді. Ғасырлар бойы осы әрекеттердің нәтижесінде аймақтың орманды жері саваннаға айналды. Адамның жеңісінен кейін Адамуада халық саны азайды. Фулани басқыншыларына қарсы күресудің орнына, көптеген халықтар қашып кетіп, өз кезегінде басқаларын да қоныстан шығарды. Адамуа жазығында бұрын Камерунның көптеген этникалық топтары тұрған, ал Камерунның орманды аймақтары тығыз халыққа толып кетті.