Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Адам би Ардо Хасана (1786 – 1847), көбінесе Модиббо Адам (Модиббо – «білімді адам» деген мағынаны білдіреді) деп танылатын, Фулани ғалымы, ол Йиллага (Йирлаɓе) руынан шыққан, Хосбос ду Дюенцадан бастау алатын. Ол Фомина (қазіргі Камерун мен Нигерия) аймағына джихад жорығын бастады және Адамва деп те аталатын Фомина әмірлігін құрды. Модиббо Адам Сокото төңкерісі кезінде Фомбинада («оңтүстік жерлерде») джихадты басқару үшін Шеху Усман дан Фодиодан ту алды. Кейіннен Фомбина Усманның Сокото халифатындағы ең ірі және күрделі әмірліктердің біріне айналды. Ол Солтүстік-Шығыс Нигерияның, Камерунның солтүстігінің барлығын және Орталық Африка Республикасының бір бөлігін қамтитын, шамамен 40 мың шаршы шақырымдық аумақты құрады.
Adama ɓii Ardo Hassana (1786 – 1847), more commonly known as Modibbo Adama (Modibbo meaning "learned man"), was a Fulani scholar who hailed from the Yillaga (Yirlaɓe) clan originaire des Hosobhes du douentza He led a jihad into the region of Fombina (in modern day Cameroon and Nigeria) and established the emirate of Fombina, also known as Adamawa. Modibbo Adama received a flag from Shehu Usman dan Fodio to lead a jihad in Fombina ('southlands') during the Sokoto revolution. Fombina later became one of the largest and most complex emirates in Usman's Sokoto Caliphate. It spanned about forty thousand square miles that covered parts of northeastern Nigeria, entire northern Cameroon and parts of Central African Republic.
Ерте өмір
Модиббо Адама 1779 жылы қазіргі Адамава штатында орналасқан Уро Чекке қаласында дүниеге келген. Ол "жіңішке, бойы биік, сырт келбеті өткір, шешек ауруынан кейбір мүшелері бұзылған, мұрны сәл қисық" деп сипатталған. Оның әкесі Модиббо Хасана клан басшысы Ардо лауазымын атқарған. Адаманың тәрбиесі ислам дініне терең байланысты болды, себебі оның мұсылман әкесі оған он бір жасқа дейін діни білім берді. Аймақтағы ислам білімінің мүмкіндіктері шектеулі екенін түсінген Адама оқуын жалғастыру үшін жіберілді, және онымен бірге Воларɓe Фулɓe-нің Боларосы Хамман Сонг болды. 1809 жылғы наурыз айында Йола қаласындағы қолжазбаға сәйкес, Усманның Адамды таңдауының себебі: "Маған сен кейбір фулани басшыларының сенімен бірге келмегенін, бірақ олар сені менден джихад туын қабылдап, оларға қайтару үшін жібергенін айттың. Мен сені оларға былай айтуға бұйырамын: осы джихад туын мен сенің қолыңа тапсырдым, және кім сенге бағынса, ол маған бағынғанмен тең, кім сенге адалдық серт берсе, ол дәл менің алдымда адалдық серт бергендей болады."
Modibbo Adama was born in 1779 in Wuro Chekke, located in what is now Adamawa state. He was described as being "lean and of tall stature, his features sharp and somewhat disfigured by small pox, his nose slightly curved." His father, Modibbo Hassana, held the position of Arɗo, a clan leader. Adama's upbringing was deeply rooted in Islam, as his father, a Muslim, provided him with religious education until he was eleven years old. Recognizing the limitations of available Islamic education in the region, Adama was sent away to continue his studies and was accompanied by Hamman Song, a Bolaro of the Wolarɓe Fulɓe. The reason for Uthman's decision to pick Adama, according to a manuscript dated March 1809 in Yola, was:<blockquote> since you tell me that some of the fulani leaders did not come with you, but they sent you to come and receive the flag of the jihad from me and take it back to them. I instruct you to tell them that it is you to whom I have given this jihad flag, and tell them that who ever obeys you obeys me, and whoever swears fealty to you, it is exactly as if he had sworn fealty to me.
Алғашқы науқандар
Адам бірден фулани және хауса еріктілерін мен жалдамалы сарбаздарды жинауға кірісті. Бұл әскердің басым бөлігі – семсер, садақ және уланған жебелермен күрескен атты әскерлер еді. Адам оларға тонау мен бейшаралық өлтіруге тыйым салды, бірақ қарсыласы халықтарға екі таңдау ұсынды: ислам дінін қабылдау немесе тәуелді мемлекет болу. Орталық үкіметі жоқ этностардың алдында бір ғана мүмкіндік болды: құл болу немесе ислам дініне кіру. Адамуадағы фулани емес мұсылмандар Адамның джихадын көбінесе қабылдамады, оны фулани үстемдігін тарату үшін ғана жасалған сылтау деп есептеді. Дегенмен, Адамды ең алдымен Фумбинаның фулани басшылары (ардо’ен, жекеше: ардо) мазалады. Олардың кейбіреулері оның билігін түрлі себептермен мойындамады: ол қарапайым отбасынан шыққан, байлығы шамалы, әскері әлі де аз, сондай-ақ оның тартымдылығы жетіспеді. Алайда, көпшілігі Адамды кемінде әскери қолбасшы немесе діни көшбасшы ретінде құптады. Адамның күйеу баласы Жауро Дембо Малабудағы Фумбинаға қоныстанды және оның бірінші лейтенанттарының бірі болды. Жасақталған әскер штабын 1803 жылы Батамен шайқасқаннан кейін фулани жауынгерлері қайта жиналған Фаро және Бену өзендерінің тоғысындағы Гурин бекінісінде орналастырды. Адам өз күштерін Батаның Пема, Тепа және Турува сияқты елді мекендеріне шабуылдарға бастады. Жеңіс Адамның әскерін қуантты, олар көптеген бата құлдарын әкеп алды. Осы шайқастар кезінде Адам әкесінің Бетті өзені бойында Баталардың қолынан қаза тапқаны туралы хабарды алды. Модиббо Адаманың әскері Бата және Лала халықтарына қарсы Гонгола өзеніне дейін шайқастарын жалғастырды, онда ол Гомбенің ламидосы Буба Йеромен кездесті. Екеуі бірігіп, Янгуру, Хона және Кибба халықтарына қарсы күресті. Екі күш ақырында тоқтады және екеуі де үйлеріне қайтты. Алғашқы табыстар жергілікті фулани басшыларын Адамның жағына келуге ықпал етті. Тіпті оның саяси билігіне қарсы болған ардо’лар да джихадты өз аумақтарын кеңейту мүмкіндігі ретінде қарастырды. Воларбе руынан шыққан Ньобди – осының жарқын мысалы, ал оның басты қарсыласы Хаммам Самбо, Фумбинаға қоныстанған алғашқы ардо болса керек, басты қарсыласы болып шықты. Ньобди мен Хаммам арасындағы шиеленіс Адамның империяны тұрақты ұстау жолындағы үлкен кедергіге айналды. Сонымен қатар, қарапайым фуланилер Адамның ерліктеріне шабыттанып, топтар құрды. Адам олардың басшылары үшін жаңа лауазым құрды: ламидо (көпше түрі: ламибе), ол белгілі бір аумақтың басшысы болды, ал ардо – белгілі бір халықтың басшысы еді. Екі топқа да басқару тулары берілді және Адамның әскерлерінде бірдей мәртебеге ие болды. Өмірінің соңында Адам 40-тан астам ардо емес ламибелерді тағайындады. Олар оның ең адал лейтенанттары болды.
Adama immediately began recruiting Fulani and Hausa volunteers and mercenaries. These were mainly mounted cavalrymen fighting with sword, bow, and poisoned arrow. Adama forbade them to pillage or to kill indiscriminately, but enemy nations were given two choices: convert to Islam or become a tributary state. Those ethnic groups that lacked a centralised government had but one: become slaves or convert to Islam. The non Fulani Muslims of the Adamawa largely rejected Adama's jihad; they viewed it as little more than an excuse to spread Fulani hegemony. However, it was primarily the Fulani leaders (ardo'en, singular: ardo) of Fumbina with whom Adama was concerned. Some of them rejected his primacy for various reasons: He was from a fairly humble background, he owned little wealth, his army was still small, and he lacked charisma. The majority, however, welcomed Adama as a military commander or religious leader at the very least. Adama's son in law, Jauro Dembo, had already settled in Fumbina at Malabu and became one of his lieutenants. The makeshift army made headquarters at Gurin, a fort at the junction of the Faro and Benue Rivers where Fulani warriors had regrouped after fighting the Bata in 1803. Adama then led his forces in a series of strikes on Bata settlements such as Pema, Tepa, and Turuwa. The victories elated Adama's men, who took numerous Bata slaves. It was during these battles that Adama received the news that his father was killed by the Bata on the Beti River. Modibbo Adama's force continued their battles against Bata and Lala peoples as far as the Gongola River, where he met the Lamido of Gombe, Buba Yero. The two joined forces and fought back the Yanguru, Hona and Kibba peoples. The two forces eventually stopped and both went homewards. The early successes convinced more local Fulani leaders to come to Adama's side. Even those ardo'en who opposed his political rule recognised the jihad as an opportunity to expand their territories. Njobdi of the Wollarbe clan is one notable example, and his major rival, Hammam Sambo, perhaps the first ardo to have settled in Fumbina, proved the major holdout. Bitter relations between Njobdi and Hammam would prove a major obstacle in Adama's quest to maintain a cohesive empire. In addition, common Fulani were inspired by Adama's exploits and formed into bands. Adama created a new position for their leaders: The lamido (plural: lamibe), who was the leader of a particular territory, as opposed to an ardo, leader of a particular people. Both groups received flags of command and shared the same status in Adama's armies. Before his death, Adama would appoint over 40 non ardo lamibe. They would prove his most loyal lieutenants.
Мандара науқаны
Адама өзінің назарын Фумбинадағы жаңадан құрылған әмірлігіне қауіп төндіретін жалғыз ірі мемлекетке – Мандараға бұрды. Бұл тартымды мақсат болды. Ол Борнудан солтүстікке және Чад алабындағы Багирмиден оңтүстікке қарай орналасқандықтан, оның құлауы осы аймақтарды жаулауды жеңілдететін еді. Оның халқы мұсылман болғанмен, дінін түрлі жазық сенімдермен араластырған. Сонымен қатар, онда әскерге шақыруға болатын көптеген адамдар тұрды және ол өте жақсы жылқыларымен танымал еді. Дегенмен, Мандара жақсы ұйымдастырылған және оңай олжа болмайтын. Онда тұратын мандара халқының Борнудың қол астында олармен бұрын соғысқан фуланилермен ұзақ жылдардан бері дау-жанжалы бар еді. Бұл антагонизм тек Адаманың армиясына көбірек фуланилердің қосылуына себеп болды, өйткені көптеген тәжірибелі сарбаздар ескі қарсыластарымен тағы бір кездесуге асығып жатты. Сонымен қатар, фулбе билеушілері Модибо Дамрака және басқалары Диамаре жазығында Мандараға қарсы шайқас жүргізіп жатқан. Адама 1809 жылы үлкен әскерімен Гурингаға жетті, әскердің рухы жоғары болды. Ол тез арада Гвидердегі Мандара бекінісін басып алып, солтүстікке қарай жол тартты, соңынан бірнеше ауылды жаулап алды. Мандараның астанасы Дулодан тыс жерде Адама патша Букар Джиамадан оған адал болуға ант беруін және жазық сенімдермен араласқан ислам дінінен бас тартуын талап етті. Бұқар Адаманың өз халқына билік ету құқығын мойындауға келісті, бірақ өзінің тәуелсіздігінен бас тартты. Адама мен оның әскері Дулоны аз шайқаспен басып алды. Адама бекіністі басқаруға лайық адамды іздеді, бірақ тиісті адамды таба алмады. Ал оның әскері олжамен тойып, қуанышқа бөленді. Ешкім жақын маңдағы Морадан бастау алған Мандараның қарсы шабуылын күтпеген еді. Адама қаладан қашып кетті, ал Дуна жалған айтты.
Adama turned his attentions on the only major state in Fumbina that could present a threat to his fledgling emirate: Mandara. It was an attractive target. It lay between Bornu to the north and Baghirmi in the Chad Basin, so its fall would facilitate the conquest of these areas. Its people were already Muslim, though they mixed the religion with pagan practices. Moreover, it had a large population from whom soldiers could be conscripted, and it was renowned for its excellent horses. Mandara was well organised, however, and would not be an easy prize. The people who lived there, the Mandarawa, had a long standing rivalry with the Fulani, who had fought them under the Bornu in previous years. This animosity only served to drive more Fulani to Adama's armies, though, as many veterans were eager for another crack at an old rival. Furthermore, Fulbe rulers Modibo Damraka and others were already embroiled in fighting against the Mandara in the Diamaré Plain. Adama reached Guringa in 1809 with a large army in good morale. He quickly conquered the Mandara settlement at Guider and headed north, taking several more villages along the way. Outside of the Mandara capital, Dulo, Adama demanded that the king, Bukar Djiama, swear his allegiance and convert to Islam untainted with paganism. Bukar agreed to acknowledged Adama's right to rule his own subjects, but he refused to yield his own sovereignty. Adama and his men took Dulo with little fighting. Adama searched for someone to rule the settlement, but he found no one whom he felt adequate for the post. Meanwhile, his troops revelled in their plunder. No one expected the Mandara counterattack, which was launched from nearby Mora. Adama fled the town, and Du na lie
Әкімшілік
Адам мен оның жауынгерлері Йолаға (қазіргі Нигерия) шегінді. 1841 жылы бұл қала оның астанасы болды. Осы жерден ол және оның қолбасшылары әмірлікті кеңейтуді жалғастырды, оны өзінің атымен – Адамуа деп атады. Бағыныштылары оған мал түрінде салық төлеуге міндетті болды. Маруа, Гаруа және Нгаундере сияқты ірі елді мекендер Адамның немесе оның лейтенанттарының билігіне көшті. 1825 жылға қарай фуланилер Адамуа жазығына еніп үлкерді. Дегенмен, Адам қарапайым өмір сүрді және зор байлыққа ие болған жоқ. Йоладан Адам жаңа мемлекеті үшін қажетті әкімшілік жұмыстарды бастады. Ол мұны Усманның кеңесімен жасады: халқы мен билеушілері арасындағы түсіністікті арттыру, ақсақалдар мен бағыныштылары арасында байланыс орнату және қоғамның әлеуметтік жағдайға немесе байлыққа қарай бөлінуіне жол бермеу керек еді. Көп ұзамай империя үш деңгейлі әкімшілік жүйеге ие болды. Орталықта – «сенімділердің басшысы» Әмір әл-Му'минин, яғни өзі Адам Йоладан билік жүргізіп, тек Сокотодағы Усман дан Фодиоға есеп берді. Оған кеңесшілер мен әкімшілер тобы тікелей көмектесті, ал фулани емес және құлдардан құралған үй шаруашылығы оның қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Оның төменінде маңызды елді мекендерді басқаратын округ басшылары – ламиб (жекеше: ламидо) орналасты. Олардың билігіндегі ауылдардың әрқайсысын ауыл басшысы басқарды. Сонымен қатар, ескі ардо'ендердің кейбіреулері өздерінің жеңістері арқасында күшті болды. Олар өз аумақтарына жақын жерлерді жеке меншіктерінің арт жағы ретінде қарастырып, оларды кез келген басқыншыдан қорғады. Бұл кейде Адампен қарым-қатынастарында байқалды, мысалы, Райдан келген Буба Нжида, Адам Намчилермен Полиде соғысып жатқанда оған көмекке келмеді. Оның орнына, Буба Адамның сол аймақтан шегінуін күтіп, содан кейін әскерін кіргізіп, жауды талқандады. Сосын ол Адамға соғыстан әкелген тұтқындарды сыйлық ретінде жіберді.
Adama and his men retreated to Yola (in present day Nigeria). The town would become his capital by 1841. From here, he and his lieutenants continued to expand the emirate, which he named Adamawa after himself. The subordinates had to send him tribute in the form of cattle. Large settlements such as Maroua, Garoua, and Ngaoundéré fell to Adama or his lieutenants. By 1825, the Fulani had penetrated the Adamawa Plateau. Nevertheless, Adama lived in relatively moderate surroundings and never acquired great wealth. From Yola, Adama began the administrative tasks necessary for his nascent state. He did this with Usman's advice; he was to foster understanding between his people and their governors, facilitate communication between elders and their subordinates, and prevent the stratification of society based on class or wealth. The empire eventually took on three administrative tiers. At the centre was the emir al Mu'minin ("commander of the faithful"), Adama himself, ruling from Yola and answering only to Usman dan Fodio in Sokoto. A contingent of councillors and administrators directly aided him, and a household staff of non Fulbe and slaves doubled as his bodyguard. Below him were a number of district leaders, the lamibe (singular: lamido), who ruled key settlements. Under them were a number of villages, each headed by a village chief. Meanwhile, some of the older ardo'en grew powerful through their own conquests. They regarded the unconquered areas near their territories as their own private backyards and defended these zones from all comers. This sometimes surfaced in their relations with Adama, such as when Bouba Njida of Rai refused to come to Adama's aid when the emir was fighting the Namchi at Poli. Instead, Bouba waited for Adama to retreat from the area to bring in his own forces and finish the enemy off. He then sent prisoners from the battle to Adama as a gift.
Мұра
Адам 1847 жылы қайтыс болып, Йола қаласында жерленді (оның қабірі бүгінгі күнге дейін сақталған). Адамуа 103 000 км² жерді алып, Чад көлінен Баньоға дейін созылып жатты және онда 1 500 000 адам тұрды. Оңтүстікке қарай кеңею қиын және тиімсіз болды, себебі цеце шыбынының болуы және тығыз джунгли мал өсіруді қиындатты. Адамның ұлы Мұхаммед Лавал, Хамиду би Адамның қысқа мерзімді регенттігінен кейін оның орнын басып алды. Көп ұзамай, Адамның тағы үш ұлы Адамуаның Ламидосы болып қызмет етті. Британдық және неміс отаршылдық кезеңдеріне дейін әмірлік жойылған жоқ. Тәуелсіздіктерін жоғалтқандарына қарамастан, фуланилер Солтүстік Камерунның басты этникалық тобына айналды. Олар аймақ бойынша ислам дінін таратып, оны үстем дін ретінде орнықтырды. Білім де гүлденді, себебі жаңа мүмін болғандар араб әрпін оқып, Құранды зерттеді. Сауда-саттық өркендеді, оған байланысты байланыстар да жақсарды. Басқыншылықтар экологиялық тұрғыдан да маңызды болды. Бұрын егістікке пайдаланылған жерлер фуланилердің жайылымдарына айналды. Малшылар малға жол ашу үшін ағаштарды кесіп, малдың таптауынан кейін шөптерді өртеді. Ғасырлар бойы осы әрекеттердің нәтижесінде аймақтың орманды жері саваннаға айналды. Адамның жеңісінен кейін Адамуада халық саны азайды. Фулани басқыншыларына қарсы күресудің орнына, көптеген халықтар қашып кетіп, өз кезегінде басқаларын да қоныстан шығарды. Адамуа жазығында бұрын Камерунның көптеген этникалық топтары тұрған, ал Камерунның орманды аймақтары тығыз халыққа толып кетті.
Adama died in 1847 and was laid to rest at Yola (his tomb survives to this day). Adamawa covered 103,000 km2 from Lake Chad to Banyo and was inhabited by 1,500,000 people. Further expansion to the south had proved difficult and undesirable since the presence of the tsetse fly and thick jungle made cattle rearing difficult there. Adama's son Muhammadu Lawal succeeded him after a brief regency under Hamidu bi Adama. Eventually, three of Adama's other sons would at some point serve as Lamido of Adamawa. Not until the British and German colonial periods would the emirate come to an end. Despite their loss of independence, the Fulani were now the preeminent ethnic group of Northern Cameroon. They spread Islam throughout the region, establishing it as the dominant religion. Education also flourished, as new converts learned Arabic writing and studied the Qur'an. Trade flourished, and communications with it. The conquests were also important ecologically. Lands that had once been used for cultivation now became part of Fulani pastureland. Herdsmen cut down trees to make way for cattle, and they burned grasses that their herds later trampled. Centuries of such behaviour have replaced the region's forest with savanna. Ironically, the Adamawa was more sparsely populated after Adama's conquest. Rather than fight the Fulani invaders, many peoples fled, displacing others in turn. The Adamawa Plateau, once home to many of Cameroon's ethnic groups, soon became a pastureland, and the forest zone of Cameroon became more heavily populated.