Құдайлар тілегін орындайтын ағаш: 1800 жылдық Калпаврикша

Кіріспе

Хинду аңыз ағашы 1800 жыл

Калпаврикша (Kalpavṛkṣa) – индуизм, джайнизм және буддизм сияқты діндерде тілектерді орындайтын құдайлық ағаш. Буддизмде тағы бір термин, ратнавркша (құнды тастармен әшекейленген ағаш) да жиі қолданылады. Оның ең алғашқы сипаттамалары санскрит әдебиетінде кездеседі. Бұл сонымен қатар джайнизм космологиясы мен буддизмде кең таралған тақырып. Калпаврикша Самудра Мантана, яғни "мұхитты аралап-шығару" кезінде Камадену – құдайлық сиырмен бірге пайда болды, ол барлық қажеттіліктерді қамтамасыз етеді. Құдайлардың патшасы Индра осы ағашты өзінің жұмағына әкеліп орналастырды. Калпаврикша parijata (Nyctanthes arbor tristis), Ficus benghalensis, Acacia, Madhuca longifolia, Prosopis cineraria, Diploknema butyracea және тута ағашы (Morus nigra) сияқты көптеген ағаштармен байланыстырылады. Ағаш иконография мен әдебиетте де жоғары бағаланады.

Тарих

Калпаврикша индуист багаватар, джайндар және буддистерде кездеседі.

Индуизм

Калпаврикша, өмір ағашы, сонымен қатар "Әлем ағашы" деген мағынаны білдіреді, Веда жазбаларында еске алынады. Самудра Мантана, яғни "сүт мұхитының қозғалысы" туралы ең алғашқы айтылымда Калпаврикша барлық қажеттіліктерді сыйлайтын құдай сиыр Камаденумен бірге мұхиттың бастапқы суларынан пайда болды. Бұл ағаш Сүт Жолы немесе Сириус жұлдызының туған жері деп те есептеледі. Девалардың патшасы Индра осы Калпаврикшаны өз жұмағына қайтарып, сол жерге отырғызды. Ағаш санскрит мәтіні Манасарада, Шилпа Шастрасының бір бөлігі ретінде де кездеседі. Тағы бір әңгімеде Калпаврикша жер бетінде болған және адамдар оны жаман тілектер айту арқылы дұрыс пайдаланбағаннан кейін Индраның мекеніне көшірілгені айтылады. Индраның "Девалока"сында бес Калпаврикша бар екендігі айтылады: Мандана, Парижата, Сантана, Калпаврикша және Харичанда, олардың барлығы түрлі тілектерді орындайды. Әсіресе, Калпаврикша Индраның бес жұмақ бағының ортасындағы Меру тауының шыңында отырғызылған. Осы тілек орындайтын ағаштардың арқасында асуралар девалармен мәңгілік соғыс жүргізді, себебі көктегі құдайлар Калпаврикшадан "құдайлық гүлдер мен жемістерді" тегін алатын болса, асуралар оның "діңі мен тамырларының" төменгі жағында салыстырмалы түрде кедейлікте өмір сүрді. Париджата көбінесе оның жердегі баламасы – үнді коралл ағашымен (Eyrthrina indica) теңестіріледі, бірақ көбінесе магнолия немесе франгипани (санскрит: чампака) ағашы сияқты бейнеленеді. Оның тамыры алтыннан, ортасы күміс, бұтақтары лазуриттен, жапырақтары кораллдан, гүлдері інжу-маржаннан, бүршіктері асыл тастардан, ал жемісі алмазdan жасалған деседі. Сондай-ақ, Ашокасундари Парватидің жалғыздығын басаңдету үшін Калпаврикша ағашынан жаратылған делінеді. 10 Калпаврикша 10 түрлі тілектерді орындайды: тұруға арналған орын, киім, ыдыс-аяқ, жеміс-жидектер мен тәттілерді қоса алғанда, тамақ, жағымды музыка, әшекейлер, хош иісті гүлдер, жарқыраған шамдар және түнде жарқыраған жарық.

Kalpavriksha, the tree of life, also meaning "World Tree", finds mention in the Vedic scriptures. In the earliest account of the Samudra Manthana, or the "churning of the ocean of milk". Kalpavriksha emerged from the primal waters during the ocean churning process along with Kamadhenu, the divine cow that bestows all needs. The tree is also said to be the Milky Way or the birthplace of the stars Sirius. The king of the devas, Indra, returned with this Kalpavriksha to his abode in paradise and planted it there. The tree also finds mention in the Sanskrit text Mānāsara, part of Shilpa Shastras. Another story says that Kalpavriksha was located on earth and was transported to Indra's abode after people started misusing it by wishing evil things. In Indra's "Devaloka" it is said that there are five Kalpavrikshas, which are called Mandana, Parijata, Santana, Kalpavriksha, and Harichandana, all of which fulfill various wishes. Kalpavriksha, in particular, is said to be planted at Mt. Meru peak in the middle of Indra's five paradise gardens. It is on account of these wish granting trees that the asuras waged a perpetual war with the devas as the heavenly gods who exclusively benefited freely from the "divine flowers and fruits" from the Kalpavriksha, whereas the asuras lived comparatively in penury at the lower part of its "trunk and roots". The Parijata is often identified with its terrestrial counterpart, the Indian coral tree (Eyrthrina indica), but is most often depicted like a magnolia or frangipani (Sanskrit: champaka) tree. It is described as having roots made of gold, a silver midriff, lapis lazuli boughs, coral leaves, pearl flower, gemstone buds, and diamond fruit. It is also said that Ashokasundari was created from a Kalpavriksha tree to provide relief to Parvati from her loneliness. There are 10 Kalpavrikshas which grant 10 distinct wishes such as an abode to reside, garments, utensils, nourishment including fruits and sweets, pleasant music, ornaments, fragrant flowers, shining lamps and a radiant light at night.

Ағаштармен сәйкестендіру

Үндістанның әр түрлі штаттарында кейбір ағаштар Кальпаврикша деп аталады. Олар төменде келтірілген. Бүкіл елде өсетін банян ағашы (Ficus benghalensis), сонымен қатар Ньягродха ағашы деп аталады. Адамның қажеттіліктерін толыққанды қамтамасыз ету қабілетіне ие болғандықтан, ол Кальпаврикша немесе Калпатару деп аталады. Еліміздің көптеген аймақтарында кездесетін кокос ағашы (Cocos nucifera) да, өйткені оның әр бөлігі бірде бір мақсатқа қызмет етеді, "Кальпаврикша" деп аталады. Кокос жаңғағының ішіндегі суы – дәмді сусын. Құрғатылған түрі копра деп аталады және май өндіруге қолданылады. Кокос жаңғағының қабығынан арқан тоқылады. Жапырақтарынан шатырлар, сыпырғыштар, кілемдер жасалады. Пальма қанты гүлдің гүлшоғырынан жасалады. Кептірілген орталық тамырдан қайықтар жасалады. Ашвата ағашы (қасиетті инжір ағашы) да Калапврикша деп белгілі, онда құдайлар мен Брахма мекендейді деп есептеледі, және Нарад ағашты қалай құлшылық ету керектігін және оның пайдасын ришилерге үйреткен. Махуа ағашы (Madhuca longifolia) тайпалық халықтың күнделікті өмірінде маңызды орын алады. Ол мадху (Madhuca indica) деп аталатын Кальпаврикша тілек ағашы сияқты. Шам ағашы (Prosopis cineraria), елдің шөлді аймақтарында өседі, жергілікті диалектте Аджмер немесе жаант деп аталады. Раджастхан шөлінде оның тамыры тереңге сіңеді. Осы себепті ағаш құрғақшылыққа да төтеп береді. Сондықтан Раджастхан халқы осы ағашты "Кальпаврикша" деп құрметтейді, себебі құрғақшылық кезінде, шөп пен жем болмағанда, жануарлар оның жасыл жапырақтарымен күш алады. Хималайдың жоғары биіктіктерінде, 500-1000 метр биіктікте өсетін чиур ағашы (Diploknema butyracea), Үнді мақта ағашы деп те аталады. Таулық аймақтың халқы оны бал, пата және май беретіндіктен Кальпаврикша немесе жұмақ ағашы деп атайды. Оның пішіні қолшатырға ұқсайды. Уттараханд штатының Джошимат қаласында 2400 жылға жуық өмір сүрген мүк ағашы "Кальпаврикша" деп құрметтеледі, өйткені 8 ғасырда Ади Шанкарачарья оның астында тақуалық іздеген, оны Шиваның бейнесі деп санаған. Сондай-ақ, Дурваса ғалымы осы ағаштың астында медитация жасаған деп есептеледі. Раңчи, Джаркхандта үш Кальпаврикша бар. Олар Хинну деген жерде орналасқан. Тамил Наду мәдениетінде тала (Borassus flabellifer) пальмира пальмасының (Borassus) бір түрі, сондай-ақ тодди деп те аталады, оның барлық бөліктері пайдалы болғандықтан Калпатару деп аталады. Бұл ағаш Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азияда өседі, әдетте 100 жылға дейін өмір сүреді, биіктікке жетеді; оның желдеткіш пішіндес жапырақтары дөрекі текстуралы. Ежелгі заманда жапырақтары жазу үшін қолданылған. "Хариванш Пурана" кітабында Париджата, баобаб ағашы, Кальпаврикша немесе тілектер орындайтын ағаш деп аталады, ол Кинтоур ауылынан, Барабанкиге жақын, Уттар-Прадештен басқа, тек жұмақта ғана кездеседі. Аңыз бойынша, ағаш аспаннан әкелінген. Оның анасы Кунти, оның есімімен аталған Кинтоур ауылы, Шива құдайына осы ағаштың гүлдерін сыйлаған. Сондай-ақ, Шри Кришна әйелі Сатьябхаманы қуанту үшін осы ағашты жұмақтан алып келген де айтылады. Калпалата – тағы бір тілектерді орындайтын ағаш, өрмелегіш, арийлік кезеңнің соңында мақтаған. Оның астында тұрған адамға әдемі әшекейлер, киімдер және тіпті үйленбеген қыздар сыйланады деп есептеледі. Тайландта қызғылт душ ағашы (Cassia bakeriana) жергілікті диалектте Кальпаврикша немесе Канлапапруек деп аталады. Ол сәттілік ағашы деп саналады.

In different states of India some trees are specifically referred to as the Kalpavriksha. These are stated below. The banyan tree (Ficus benghalensis), also called Nyagrodha tree, which grows throughout the country is referred to as Kalpavriksha or Kalpataru because of its ability to amply provide for human needs. The coconut tree (Cocos nucifera) found in most regions of the country is called "Kalpavriksha", as every part of it is useful in one way or the other. The coconut water inside the nut is a delicious drink. In dried form it is called copra and is used to manufacture oil. The coconut husk, called coir, is used to make rope. Leaves are used to make huts, fans, mats. Palm sugar is made from budding flower. The dried midrib is used to make boats. Ashwatha tree (sacred fig tree) is also known as Kalapvriksha where the deities and Brahma are stated to reside, and it is where sage Narada taught the rishis on the procedure for worshipping the tree and its usefulness. Mahua tree (Madhuca longifolia) holds an important place in the day to day life of the tribal people. It is like the Kalpavriksha wish tree called madhu (Madhuca indica). Shami tree (Prosopis cineraria), found in desert areas of the country, called in local dialect as Ajmer or jaant is called Kalpavriksha. In Rajasthan desert area its roots go deep to a depth of This checks the erosion of the sandy soil of the desert. For this reason the tree stays green even during drought conditions. People of Rajasthan hence regard this tree as Kalpavriksha, because at the time of drought when no grass or fodder is found anywhere the animals are able to sustain by eating its green leaves. Chyur tree in the high altitudes of the Himalayas growing at an altitude between 500 and 1000 m, known as the Indian butter tree (Diploknema butyracea), is called a Kalpavriskha, or tree of paradise by the people of the mountainous region as it yields honey, jaggery and ghee. It is in the shape of an umbrella. In Joshimath in Uttarakhand a mulberry tree, which is said to be 2400 years old, is renowned and revered as the Kalpavriksha as it was the location where, in the 8th century, Adi Sankaracharya did penance under the tree as he considered it an incarnation of Lord Shiva. It is also believed that sage Durvasa meditated under this tree,

In Ranchi, Jharkhand, there are three Kalpavrikshas. They are at a locality called Hinoo. In Tamil Nadu's culture, tala (Borassus flabellifer) a variety of Palmyra palm (Borassus), also known as toddy, is referred to as Kalpataru as all its parts have a use. This tree is also native to Asia and South East Asia, has normally a life span of 100 years, grows up to height; its leaves in the shape of a fan are rough texture. The leaves were used for writing in the ancient times. In the Harivansh Puraan, the Parijata, baobab tree, is called a Kalpavriksha, or wish bearing tree, which apart from the village of Kintoor, near Barabanki, Uttar Pradesh, is only found in heaven. The tree has mythological link with prince Arjuna of the Pandava clan who is said to have brought it from heaven. His mother Kunti after whom the village Kintoor is named used to offer flowers from this tree to worship Lord Shiva. It is also said that Lord Krishna brought this tree from heaven to please his wife Satyabhama. Kalpalatha is another wish fulfilling tree, a creeper, which was extolled during the later part of the Aryan period. It is said that a person standing below this tree would be blessed with beautiful ornaments, dresses and even unmarried girls. In Thailand, pink shower tree (Cassia bakeriana) is also called the Kalpavriksha or Kanlapaphruek in local dialect. It is believed to be the tree of success.

Иконография

Иконографияда Калпаврикша, тілектерді орындайтын ағаш, пейзаж суретінің ішінде бейнеленеді, гүлдермен, жібектермен әшекейленеді және зергерлік бұйымдармен әсемделген. Бұл – маңызды символдық мағынасы бар үлгі. Калпаврикшаның сәндік дизайны Гупта дәуірінде монеталар мен мүсіндердің арт жағында қолданылған. Калпаврикша буддизмнің Дхармачакра кезеңіне де қатысты. Осы кезеңдегі түрлі тармақтары мен жапырақтары бар ағашты бейнелейтін суреттерде оның жоғарғы бөлігінде әйел бейнесі салынған. Әйел бейнесі кеудесінен жоғары, қолында тостаған ұстап суреттелген. Сунга дәуірінде ағашты билейтін қасиетті құдай ретінде әйел бейнесін бейнелеу, мысалы, "Салабанвка" бейнесінде байқалады. Калпаврикшаның көптеген суреттерінде Шива мен Парвати жиі кездеседі. Ол Шиваның үстінен шатыр құрайды. Бір суретте Парвати Шива құдайына құрмет көрсетіп, қолдарын жоғары көтеріп дұға етеді, сол кезде Калпаврикшадан су ағынымен игілік көреді.