Кіріспе

Фикциядағы түсінік және оған ілеспе жанр. Уақыт саяхаты – 19-шы ғасырдың соңынан бері көркем әдебиетте кең таралған тақырып, және ол әдебиет, теледидар, кино, жарнама сияқты әртүрлі медиада бейнеленген. Уақытты механикалық түрде саяхаттау туралы идеяны Х.Г. Уэллс 1895 жылы жазған "Уақыт машинасы" атты әңгімесі танымал етті. Әдетте, уақыт саяхаты туралы әңгімелер өткенге немесе болашаққа саяхаттаудың салдарына назар аударады. Мұндай әңгімелердің басты ойы тарихты қасақана немесе жайсыздықтан өзгерту, сондай-ақ өткенді өзгертудің болашаққа қалай әсер ететіні және уақыт саяхатшысы үйіне оралғанда өзгеше қазіргі немесе болашақ жағдайын қалыптастыруы туралы болады. Кейбір әңгімелер уақыт саяхатының өзінен гөрі, оның салдарынан туындайтын парадокстар мен балама уақыт желілеріне тоқталады.

Механизмдер

Қазіргі заманғы көркем әдебиетте уақыт саяхаты кейде кеңістік пен уақыт бұрмалаулары арқылы жүзеге асырылады, бұл жалпы салыстырмалылық теориясының ғылыми негізінен туындайды. Ежелгі дәуірдегі әңгімелерде болашаққа уақыт саяхаты көбінесе саяхаттау немесе ұйықтау салдарынан туындаған уақыт жылжу арқылы бейнеленген, ал басқа жағдайларда, періштелер немесе рухтардың көмегімен сиқырлы жолмен өткенге саяхаттау орын алады.

Уақыт ауытқу

Уақыт сыны – фантастика және ғылыми фантастикадағы сюжеттік құрылғы, онда адам немесе адамдар тобы белгісіз жолмен уақыт арқылы саяхаттайтын секілді болады. Уақыт сыны идеясы 19-ғасырдағы фантастикада қолданылған, оның алғашқы мысалы – Вашингтон Ирвингтің 1819 жылғы «Рип Ван Винкл» туындысы, онда уақытпен саяхаттау механизмі – ерекше ұзақ ұйқы болып табылады. Марк Твеннің 1889 жылғы «Коннектикут янкисі король Артурдың сарайында» романы кейінірек жазушыларға елеулі әсер етті. Өткенге, болашаққа саяхат және қазіргі уақытқа оралуды қамтитын алғашқы роман – Чарльз Диккенстің 1843 жылғы «Рождестволық ән» романы. Уақыт сыны – уақытпен саяхаттау туралы әңгімелердің негізгі сюжеттік құрылғыларының бірі, екіншісі – уақыт машинасы. Айырмашылығы – уақыт сыны туралы әңгімелерде кейіпкер әдетте процесті бақыламайды және түсінбейді (көбінесе бұл процесс түсіндірілмейді) және ол өткен немесе болашақ уақытта қалып қойып, жағдайды мүмкіндігінше жақсартуға тырысады немесе саяхат сияқты болжаусыз және бақылаусыз процесспен қайтарылады. Бұл сюжеттік құрылғы балалар әдебиетінде де танымал. 2011 жылғы «Париждегі жартытүн» фильмі де уақытпен саяхаттауды түсіндірілмейтін механизм ретінде көрсетеді, себебі режиссер «уақытпен саяхаттауды түсіндіретін» реалистік «ішкі логикадан бас тартып, сонымен қатар эксперименттік уақыт бұрмалау әдістерін пайдаланбастан, тікелей монтаж және фантастикалық повествониені ұсынады».

Болашақтан хабарлау

Әдебиетте болашақтан хабарласу кейбір ғылыми фантастика мен фантастикалық әңгімелерде сюжеттік құрал ретінде қолданылады. Форрест Дж. Акерман 1973 жылғы жылдың ең жақсы көркем әдебиеттерінің антологиясында "ертеңгі газетті алу тақырыбы жиі кездесетінін" атап көрсеткен. Осы құралдың ерте мысалы Х.Г. Уэллстің 1932 жылғы "Браунлоу газетінің ерекше тарихы" атты әңгімесінде кездеседі, онда бір адам 40 жылдан кейінгі газетті алады. 1944 жылғы "Бұл ертең болды" фильмі де осы құралды пайдаланады, оның сюжеті күн сайын ертеңгі газетті алатын кейіпкерге арналған.

Болашақтан келген хабар адамдардың өз тағдырын бақылау мүмкіндігі туралы сұрақтар тудырады.

Алдын ала тану

Алдын ала білу әдебиетте уақыт саяхатының бір түрі ретінде қарастырылған. Автор Дж. Б. Пристли бұл туралы көркем және ғылыми еңбектерінде жазды, өзінің «Адам және уақыт» кітабында алдын ала білудің және басқа да «уақыт аномалияларының» куәліктерін талдады. Оның кітаптарында арман арқылы болашаққа саяхаттау, ал оянғаннан кейін болашақтан естеліктер пайда болуы сипатталған. Мұндай естеліктер дежавю сезімін тудыруы мүмкін, яғни қазіргі оқиғалардың бұрын да болғандай сезілуі және қайтадан басынан кешірілуі. Келешекті нақты болғанындай көрсететін қатесіз алдын ала білу себеп-салдарлық тізбектерге алып келуі мүмкін, оның бір түрі Ньюкомбтың парадоксында зерттелген. «12 маймыл» фильмі тағдыр және Кассандра кешені тақырыптарын қамтиды, онда уақытқа саяхаттайтын басты кейіпкер өткенді өзгерте алмайтынын түсіндіреді. Уақыт тізбектері кейде себеп-салдарлық тізбектер деп аталады. Уақыт тізбектері бар оқиғалар көбінесе кейіпкердің уақыт арқылы әрбір кезеңнен үйренуіне байланысты болады. Пирс Энтонидің «Сағатты ұстап тұру» кітабы, «Өлместіктің жаны» сериясының екінші кітабында, Нортон кейіпкері Уақыттың жанына айналып, уақытты кері бағытта өмір сүре береді. 2016 жылғы «Доктор Стрэндж» фильмінде кейіпкер Marvel кинематографиялық әлемінің шексіз тастарының бірі – Уақыт тасын пайдаланып, уақытты кері айналдырады, осылайша уақытты кері бағытта сезінеді. «Тенет» фильмінде кейіпкерлер уақытқа секіріп оралмайды, бірақ «тұрнстиль» құрылғысынан өткеннен кейін өткенді кері бағытта және бірдей жылдамдықпен сезінеді, ал олар осындай құрылғыдан қайтадан өткенге дейін қалыпты уақыт ағынына оралады. Осы аралықта уақыт саяхатшысының екі нұсқасы бірге өмір сүреді (және олар кездеспеуі керек, әйтпесе бір-бірін жояды): «алға саяхаттаған» (қалыпты өмір сүрген) тұрнстильге кіргенге дейін және тұрнстильден кері саяхаттаған. Уақытпен саяхаттайтын адамдар мен заттар үшін термодинамика заңдары кері жұмыс істейді, мысалы, кері саяхаттау үшін тыныс алу аппаратын пайдалану қажет. Уақыт саяхатшылары қалдырған заттар «кері термодинамика» заңдарына бағынады; мысалы, кері саяхаттаған кезде атылған немесе жай ғана тасталған оқтар (алға саяхаттап бара жатқан) қаруларға қайта оралады.

Жазба

Басты кейіпкерлер уақытта саяхат жасамайды, бірақ жазба арқылы басқа уақыттарды сезінеді. Технологияға байланысты, олар жазбаны минималды түрде қарастыра алады немесе оның ішінде толыққанды әрекеттесе алады, бұл бастапқы уақыт желісінен әрекеттесу нүктесінен бастап себеп-салдақ байланысы бұзылатын симуляциялық шындық. Жазбаны бірнеше рет қарауға болады, осылайша уақыт тізбегі құрылады. Филип К. Диктің "Жоғары қамалдағы адам" романында балама уақыт желісін баяндайтын кітаптар кездеседі. Телесериал кітаптардағы осы механизмді киножурналдарға бейімдейді. Қызығы, балама уақыт желісі – бұл шығармалардағы балама тарихтан өзгеше, нақты тарихи уақыт желісі болып табылады, сондықтан жазбалар авторлар мен туындыларды тұтынушылар сезінген уақыт желісіне мета-сілтеме ретінде қызмет етеді. "Source Code" фильмінің сюжеті қайтыс болған адамның естеліктеріне негізделген, симуляцияланған және уақыт тізбегіндегі шындықтан тұрады.

Уақыт парадоксы

Өткенді өзгерту идеясы логикалық тұрғыдан қайшы, мысалы, әжелер парадоксы сияқты жағдайлар тудырады. Онда уақыт саяхатшылары өткенге оралып, өздерінің болашағына әсер ететіндей өзгерістер жасайды, тіпті өз ата-аналарын өлтіруге дейін барады. Инженер Пол Нахин: "Қазіргі кезде көпшілік пікір өткенді өзгерту мүмкін емес дегенге тоқтасса да, ғылыми фантастика жазушылары оны тартымды сюжет құру үшін пайдаланған", - дейді. Кейіпкерлердің қасақана немесе кездейсоқ түрде өткенді өзгерту мүмкіндігі "уақыт полициясы" деген түсінікті қалыптастырды. Бұл адамдар мұндай өзгерістердің алдын алу үшін, оларды түзету мақсатында уақыт саяхатына шығады.

Алтернативті болашақ, тарих, уақыт сызықтары және өлшемдері

Альтернативті болашақ немесе баламалы болашақ – ешқашан іске аспайтын, мүмкін болатын болашақ. Әдетте, біреу өткенге саяхаттап, оны өзгертетін болса, онда баламалы болашақтың оқиғалары орын алмайды, немесе болашақтан өткенге хабар жеткізіліп, болашақты өзгертетін өзгеріс туған кезде.

Көпшілік әсері

"Көбелек әсері" – шағын оқиғалардың үлкен, кең ауқымды салдарлары болуы мүмкін деген ұғым. Бұл термин хаос теориясындағы, бастапқы шарттардың өте шағын өзгеруінің түбегейден басқа нәтижелерге алып келетін құбылыстарды сипаттайды. Математик Эдвард Лоренц бұл терминді алғашқы сипаттамадан кейін бірнеше жыл өткен соң қолданды. Көбелек әсері халықтың ой-санасына енді. Мысалы, Рей Брэдберидің 1952 жылғы "Дауыс күркіреуі" әңгімесінде миллиондаған жылдар бұрын бір ғана жәндіктің өлтірілуі әлемді күрт өзгертеді, ал 2004 жылғы "Көбелек әсері" фильмінде басты кейіпкердің өзінің өткеніне енгізген шағын өзгерістері ауқымды өзгерістерге ұшыратады.

Уақыт туризмі

Туризм құралы ретінде уақыт саяхатын зерттейтін "ерекше бір жанр" бар. Адамдардың болашаққа уақыт саяхаттарының соңғы түрі Дуглас Адамстың «Галактикаға жолдамасы» екінші кітабында, «Ғаламның соңындағы мейрамханада» бейнеленеді. Кітап атауынан көрінетіндей, онда ғаламның соңында орналасқан мейрамхана бар. Бұл мейрамханаға кеңістік-уақыт континуумының түкпір-түкпірінен (әсіресе байлар) уақыт саяхатшылары ғаламның жарылысын қайта-қайта тамашалау үшін келеді.

Уақыт соғысы

Ғылыми фантастика энциклопедиясы уақыт соғысын – "әдетте екі тараптың да тарихтың бірнеше нұсқасының басымдығын орнату мақсатымен уақыт саяхатын біліп-түсініп қолдана отырып, уақыт бойынша жүретін" ойдан шығарылған соғыс деп сипаттайды. Уақыт соғыстары "өзгеріс соғыстары" және "уақыттық соғыстар" деп те аталады. Мысалдарға Клиффорд Д. Симактың 1951 жылғы "Уақыт және қайтадан", Рассел Т. Дэвистің 2005 жылғы "Доктор Кто" жаңғыртуы, Баррингтон Дж. Бейлидің 1974 жылғы "Хронополистің құлауы" және Мэтью Костеллоның 1990 жылғы "Түлкінің уақыты" кіреді.