Уақыттың жебесі: немесе Қылмыстың мәнісі

Кіріспе

Мартин Амистің кітабы: Time's Arrow: немесе The Nature of the Offence (1991) – Мартин Амистің романы. Ол 1991 жылы Букер сыйлығына үміткер болды. Романның ерекшелігі – оқиғалардың кері тілмен баяндалуы, уақыттың кері қарай жылжуы және басты кейіпкердің роман барысында жасырақ болуы.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман неміс Холокост дәрігерінің өмірін кері хронология бойынша баяндайды. Оқырманмен бірге баяндаушы да уақыттың кері өтуін сезінеді. Баяндаушы – басты кейіпкердің өзі емес, бірақ оның ішкі жан дүниесінде өмір сүретін, оның сезімдерін сезінетін, бірақ оның ойларына қол жеткізе алмайтын және оқиғаларды бақылай алмайтын екінші сана. Кейбір тармақтарда бұл әңгімелеуші қандай да бір мағынада ар-ұждан болуы мүмкін деген ой айтылған, бірақ бұл анық емес. Айтқыш, кері хронологияны баяндау үшін қажетті құрылғы ретінде қарастырылуы мүмкін. Амис кері диалог, кері баяндама және кері түсіндірме сияқты кері дискурстың бірнеше түріне қатысады. Амис осы әдістерді пайдалану арқылы оқырманға алаңдататын және иррационалды аура жасауды көздейді; шын мәнінде, романда қайталанатын тақырыптардың бірі – оқиғаларды баяулап айтушының үнемі қате түсіндіруі. Мысалы, ол тек дәрігердің күту бөлмесінде адамдар тексерілгеннен кейін бір сағат күтуді қабылдайды, бірақ кейбір жағдайларда ол бұл дәстүрге күмәнмен қарайды. Қарым-қатынас дауылмен басталып, ақырындап жақсы романсқа айналады. Мұның бәрін мойындағанмен, ол әлемде шын мәнінде мағына жоқ деп санайды. Керісінше, Америкада дәрігер алдымен зейнеткер болып, кейін медицинамен айналысады. Ол үнемі бір нәрседен қорқады және тым көп назар аударғысы келмейді. Кейіннен ол өзінің жеке басын өзгертіп, Нью-Йоркке көшіп кетеді. (Әңгімемізді алға қарай қарай қарастыра отырып, ол соғыстан кейін Еуропадан қашып, Америкада тұруға қол жеткізді, оған Реверенд Николас Кредитор көмектесті, ол, айқын түрде, соғыс қылмыскерлеріне жасырынуға көмектеседі.) 1948 жылы ол Португалияға (қайта) саяхаттайды, одан Аушвицке жолға шығады. Дәрігер Одило Унвердорбен "Пепи ағаға" (Жозеф Менгеле үлгісі бойынша) еврейлерді азаптау мен өлтіруде көмектеседі. Аушвицте болғанда, кері хронологияда ол өмірді жаратып, науқастарды сауықтырады, керісінше емес. Бұл дұрыс па? Басқалардың бәрі дұрыс емес екенін қайдан білемін? Әрине, менің эстетикалық сезімімнен емес. Мен ешқашан Аушвиц Біркенау Моновиц көрінісі жақсы деп айта алмаймын. Не тыңдауға, не иіс алуға, не дәмдеуге, не қосқанға. Сол жердегі әріптестерім арасында жалпы, бірақ әдепсіз ізденіс болды. Мен бұл сөзді және оның барлық ықыласын түсінемін: сәнді. Мен Висла өзенінің үстіндегі түні қызыл түске толы көкті жиналған жандар үшін емес, оның сән-салтанаты үшін жақсы көретін болдым. Жарату оңай. Сондай-ақ, сұмдық. Мұнда себеп жоқ. Бұл жерде "неге" деген сөз жоқ. Бұл жерде қашан, қалай, қайда деген сұрақтар жоқ. Табиғаттан тыс мақсат? Жарыс туралы арман. Ауа райынан халық жасау. Күн күркірі мен найзағайдан сақтап қалу үшін. Газбен, электрмен, лас-ластан, отпен. (б.з. 119 120, Vintage edition, 1992) Кері реальностьте қарапайым хронология ғана емес (адамдар жас болады, ақырында балалар болады, содан кейін сәбилер, содан кейін аналарының құрсағына кіреді, сонда олар өмір сүруді тоқтатады), сонымен қатар мораль да кері бұрылады. Жарақаттарды соққы емдейді, дәрігерлер жаралайды. Ұрлық сыйға айналады, керісінше. Бір жерінде дәрігерлер жезөкшелерге зиян келтіріп, солардың маскүнемдері ақша беріп, емдеген. Алайда, кейіпкер Аушвицке жеткенде, әлем түсінікті бола бастайды. Жаңа нәсіл пайда болады.

The novel recounts the life of a German Holocaust doctor in reverse chronology. The narrator, together with the reader, experiences time passing in reverse. The narrator is not exactly the protagonist himself but a secondary consciousness apparently living within him, feeling his feelings but with no access to his thoughts and no control over events. Some passages may be interpreted as hinting that this narrator may in some way be the conscience, but this is not clear. The narrator may alternatively be considered merely a necessary device to narrate a reverse chronology. Amis engages in several forms of reverse discourse including reverse dialogue, reverse narrative, and reverse explanation. Amis's use of these techniques is aimed to create an unsettling and irrational aura for the reader; indeed, one of the recurrent themes in the novel is the narrator's persistent misinterpretation of events. For example, he simply accepts that people wait for an hour in a physician's waiting room after being examined, although at some points he has doubts about this tradition. Relationships are portrayed with stormy beginnings that slowly fade into pleasant romances. Although the narrator accepts all this, he is puzzled and feels that the world does not really make sense. The reverse narrative begins in America, where the doctor is first living in retirement and then practicing medicine. He is always fearful of something and does not want to be too conspicuous. Later he changes his identity and moves to New York. (Considering the story forward, he escaped Europe after the war and succeeded in settling in America, with the assistance of a Reverend Nicholas Kreditor who apparently assists war criminals in hiding.) In 1948 he travels (in reverse) to Portugal, from where he makes his way to Auschwitz. The doctor, Odilo Unverdorben, assists "Uncle Pepi" (modelled on Josef Mengele) in his torture and murder of Jews. While at Auschwitz, the reverse chronology means that he creates life and heals the sick, rather than the opposite. What tells me that this is right? What tells me that all the rest was wrong? Certainly not my aesthetic sense. I would never claim that Auschwitz Birkenau Monowitz was good to look at. Or to listen to, or to smell, or to taste, or to touch. There was, among my colleagues there, a general though desultory quest for greater elegance. I can understand that word, and all its yearning: elegant. Not for its elegance did I come to love the evening sky above the Vistula, hellish red with the gathering souls. Creation is easy. Also ugly. Hier ist kein warum. Here there is no why. Here there is no when, no how, no where. Our preternatural purpose? To dream a race. To make a people from the weather. From thunder and from lightning. With gas, with electricity, with shit, with fire. (pp. 119 120, Vintage edition, 1992)

In the reversed version of reality, not only is simple chronology reversed (people become younger, and eventually become children, then babies, and then re enter their mothers' wombs, where they finally cease to exist) but so is morality. Blows heal injuries, doctors cause them. Theft becomes donation, and vice versa. In a passage about prostitutes, doctors harm them while pimps give them money and heal them. When the protagonist reaches Auschwitz, however, the world starts to make sense. A whole new race is created.

Өмірбаян

Амис роман жарыққа шықпас бұрын екі жылдай адам өмірін кері баяндау идеясын ойлап тапты. Ол осы құрылым үшін ыңғайлы жағдайды достасы Роберт Джей Лифтонның "Нацистік дәрігерлер" кітабын сыйлағанда тапты. Кітапта Германия дәрігерлерінің Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы, "Т4" әрекетінен бастап, жойқын лагерлерге дейін баяндалған. Романның балама атауы Примо Левидің "Труце" (Тыныштық) кітабынан алынған:

"Олай болса, біз үшін еркіндік сағаты да солқын және тұншықтырылған үнмен естіліп, жан-жүрегімізге қуаныш пен қасіретті ұялатты. Біз санамызды және естеліктерімді оларға жабысқан ластықтан жуғымыз келді; сонымен қатар, қайғыға баттық, себебі мұндай оқиға ешқашан қайталанбауы керек еді, енді бұрынғы өткенімізді мүлдем жоюға жеткілікті жақсылық пен тазалық болмайды, ал зұлымдық іздері біздің бойымызда мәңгі сақталады. Өйткені, бұл біздің және менің халқымның ерекше құрметі – бізден артық ешкім де осы жараның жазылмайтындығын, жұқпа сияқты таралатындығын жақсы түсіне алмады. Адам әділеті оны жоя алады деп ойлау – ақымақтық. Амис "Егер бұл адам болса", "Суға батқандар мен құтқарылғандар" және "Кешірім сәттері" кітабының да маңызды ықпалын айтты. Сонымен қатар, Амис осы романға арналған эпилогта Курт Воннегуттың "Бейітхана бес" кітабындағы белгілі бір абзасқа алғысын білдіреді: Дрезденге жасалған өрт шабуылы туралы үзінді, онда Билли Пилигрим жалыстаған неміс қаласынан бомбаларын қайтарып алып жатқан американдық бомбалаушыларды артқа қарай қарайды."

Кері хронология

Амистің автобиографиясына сәйкес, оқиға Одилоның жанынан баяндалады.