Еуропалық қатты фарфордың бастауы: Мейсен порцеланы

Кіріспе

Бірінші еуропалық қатты паста порцеланы

Мейсен порцеланы немесе Мейсен фаянсы – алғашқы еуропалық қатты паста порцеланы. Алғашқы тәжірибелерді 1708 жылы Эренфрид Вальтер фон Цирнхаус жүргізді. Қазан айында оның қайтысынан кейін Иоганн Фридрих Бёттгер фон Цирнхаустың жұмысын жалғастырып, Польша королі және Саксонияның курфюрсті Август Мықтының қаржыландыруымен осы порцелан түрін нарыққа шығарды. Дрезден қаласына жақын Майссендегі патшалық фабрикада порцелан өндірісі 1710 жылы басталды, бұл әлемдегі ең танымал порцелан өндірушісін құруға суретшілер мен шеберлерді тартты. Оның авторлық логотипі – қиылысқан қылыштар, 1720 жылы өндірісті қорғау үшін енгізілді; қылыштар белгісі – әлемдегі ең көне сауда маркаларының бірі деп есептеледі. Дрезден порцеланы (немесе "фаянс") бір кезде осы тауарлар үшін қолданылатын стандартты термин болды, бірақ 1975 жылы Жоғарғы Мюнхен соты (Oberlandesgericht) Саксон порцелан фабрикасы Дрезденнің пайдасына шешім шығарды, содан бері тек оған ғана Дрезден порцеланы деген атауды пайдалануға рұқсат берілді (өндіріс 2020 жылы тоқтатылды). Мейсен 1760 жылдарға дейін Еуропадағы басты порцелан фабрикасы және стильдік жаңарулардың жетекшісі болды, бірақ француз Севр фабрикасының енгізген жаңа стильдерімен озысып қалды, алайда бүгінгі күнге дейін жетекші фабрика болып қала береді. Мейсеннің пионерлік жетістіктерінің арасында порцеландан жасалған мүсіндер және оның алғашқы өнімдеріндегі азиялық безендіру үлгісін алмастырған еуропалық сәндік стильдерді енгізу бар. 1991 жылдан бері фабрика "Staatliche Porzellan Manufaktur Meissen GmbH" ретінде жұмыс істейді, оның меншік иесі Саксония еркін штаты болып табылады. Компания – әлемдегі жетекші порцелан өндірушілерінің бірі және ең көне және халықаралық деңгейде танымал неміс сәнді брендтерінің бірі.

Басталуы

Қытай фарфоры ғасырлар бойы біртіндеп дамыды, ал он жетінші ғасырда қытай және жапон экспорттық фарфоры Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы және басқа елдердегі оның филиалдары арқылы Еуропаға ірі көлемде әкелінді. Еуропалық тұтынушыларға жеткен кезде бұл өте қымбат өнім болды және Еуропадағы байлықтың, мәртебенің және талғампаздық таңдаудың символы саналды. Еуропалықтардың фарфор өндіруге жасаған тыраздары, мысалы, Флоренциядағы Медичи фарфорының қысқа мерзімдік тәжірибесі сәтсіз аяқталды. XVIII ғасырдың басында Иоганн Фридрих Бёттгер алхимиктердің арманы – құнды емес материалдардан алтын жасауды іске асырғанын мәлімдеді. Польша королі Август II бұл туралы естіген соң, оны күзетпен ұстап алып, алтын өндіруді талап етті. Бірақ Иоганн Фридрих Бёттгер көп жыл бойы бұл әрекетте сәттілікке жете алмады. Осы уақытта математик және ғалым Эренфрид Вальтер фон Цирнхаус шыны өндірісімен айналысып, бірге фарфор жасауды да жоспарлады. Оның құрамында нағыз фарфордың маңызды құралы – каолин болды, бірақ оны тиімді пайдалана алмады. Цирнхаус Бёттгердің жұмысын бақылап отырды және 1707 жылы Бёттгер Цирнхаустың тәжірибелеріне көмектесуге мәжбүр болды. Цирнхаус күрт қайтыс болғаннан кейін, рецепт Бёттгерге берілді, ол бір апта ішінде корольге фарфор жасай алатынын хабарлады. Бёттгер формуланы жетілдірді және плиткаларды қақтау және бояу тәжірибесі бар голланд жұмысшыларымен бірге фарфор өндірісіне қадам салды. 1709 жылы король Корольдік Польша және Саксония фарфор фабрикасын (Königlich Polnische und Kurfürstlich Sächsische Porzellan Manufaktur) құрды, Бёттгердің зертханасын Мейсендегі Альбрехтсбург сарайында орналастырды және өндіріс 1710 жылы ресми түрде басталды.

Танымал тауар белгісі

Албрехтсбург ақ алтын жасау құпиясын сақтау үшін пайдаланылды. Қосымша сақтық шарасы ретінде, фарфор қалай жасалатынын өте аз жұмысшы білді, және олардың білуі процестің тек бір бөлігімен ғана шектелді. Осылайша, бірнеше жыл бойы Мейссен Еуропадағы қатты паста порцеляны өндірісіндегі монополиясын сақтап келді. Алайда, 1717 жылға қарай Венада бәсекелес өндіріс құрылды, себебі Мейссендегі шеберлердің басшысы және арканшы Сэмюэл Столтцель каолин, сондай-ақ қыш құмырасы қолданылатын құпия рецептін сатты. 1760 жылға таман Еуропада отызға жуық порцелин өндіруші компания жұмыс істеді, бірақ олардың көпшілігі фрит негізіндегі жұмсақ паста порцелинін өндірді. Мейссен өнімдерін анықтау үшін Мейссен бастапқыда қолмен боялған, бірақ көп ұзамай астыңғы глазурьмен көк түспен сызылған белгілерді жасады. AR (Август Рекс, корольдің монограммасы), K. P. M. (Königliche Porzellan Manufaktur), M. P. M. (Meissener Porzellan Manufaktur) және K. P. F. (Königliche Porzellan Fabrik) сияқты алғашқы белгілер ақырында Саксонияның сайлаушысының, қасиетті Рим империясының Архмаршалы ретіндегі қаруларына негізделген қиылысқан қылыштар логотипімен алмастырылды. 1720 жылы енгізілген логотип 1731 жылдан бастап ресми жарлық бойынша тұрақты түрде қолданылды. Логотиптегі өзгерістер тауарлардың шамамен жасалған уақытын анықтауға көмектеседі. Дегенмен, 18 ғасырда белгі маңызды деп есептелмеді және көбінесе салғымен боялды. Фабрика белгіні бақылауға салған – "нүкте кезеңі" кезінде, бір джентльмен белгіні ескірек көрсету үшін түзетуді сұрады.

Өнерлік даму

Ирмингерден кейін келесі бас модельер Иоганн Якоб Кирхнер бірінші болып ірі көлемді мүсіндер мен кескіндер жасады, әсіресе барокко стиліндегі қасиеттілердің мүсіндерін. Оның көмекшісі Иоганн Йоахим Каендлер болды; 1733 жылы Кирхнер отставкаға кетті, ал Каендлер бас модельер болып, 1775 жылы қайтыс болғанға дейін сол қызметте қалды және Мейсен модельерлерінің ең танымал азаматына айналды. Оның басшылығымен Мейсен жаңа материалдың артықшылықтарын көрсеткен шағын кескіндер сериясын жасады (төменде қараңыз). Оның үлкен жануарлар коллекциясы, ақ күйде қалған, еуропалық фарфор өндірісінің биік белестерінің бірі болып табылады. Оның еңбегі нәтижесінде бүкіл Еуропада фарфор жасауға әсер еткен рококо стиліндегі тамаша кескіндер жасалды. Оған Иоганн Фридрих Эберлейн және Питер Рейнеке сияқты көмекшілер көмектесті. 1756 жылы Жеті жылдық соғыс кезінде пруссиялық әскерлер Мейссенді басып алды, бұл Пруссияның Фридрих II-іне бірқатар шеберлерді Берлин Корольдік фарфор фабрикасын (Königliche Porzellan Manufaktur Berlin; KPMB) құру үшін тартуға мүмкіндік берді. Неоклассикалық үлгінің өзгеруіне және 1760 жылдары Севр фарфорының дамыуына байланысты Мейссен өндірісін қайта құруға мәжбүр болды. 1763 жылғы қайта ұйымдастыру кезінде Дрезден академиясының К. В. Э. Дитрих көркемдік директоры болып тағайындалды, ал француз Мишель Виктор Асье модельмейстер болды. 1763 жылы инвентаризациялық кітаптардағы қалыптарға сәйкес келетін нөмірлерді басып шығару практикасы басталды.

Марколини дәуірі

Граф Камилло Марколини 1774 жылдан 1813 жылға дейін зауытты басқарды, Лейпциг шайқасынан кейін Саксонияның Фредерик Август I-імен бірге қуғынға кетіп, келесі жылы Прагада қайтыс болды. Осы кезеңдегі өнім Севр стильдерімен және неоклассицизмге бет бұрумен ерекшеленді, мысалы, ақ мәрмәр сияқты көрінетін, глазурланбаған, матовый бисквит порцеляндары жасалды. Бұл кезеңде Австрия мен Пруссия импортты шектегендіктен, ал Ұлыбритания, Франция және Ресей импортқа жоғары салық салғандықтан, Мейсен өнімдерінің сапасы да, саны да азайды – олардың енді өз өнеркәсіптерін қорғау қажеттігі туды.

XIX ғасыр

XIX ғасырда Эрнст Август Лейтериц рококо стиліндегі көптеген мүсіндерді жаңартып, қайта шығарды, нәтижесінде "екінші рококо" пайда болды. Ол нағыз тігістелген тоқымадан жасалған және глазурьға малынған, содан кейін күйдірілген әсем тігістермен (кружево) және қолданылған гүлдермен ерекшеленді. Гүл суретшілерінің бірі Георг Фридрих Керстинг болды. 1830 жылдан кейін зауыттың өркендеуі жаңарып, бірақ өнімдері 18 ғасырғы өнімдеріне қарағанда қазіргі талғамға кем сәйкес келді. Зауыт 1829 жылы енгізілген литофан техникасы арқасында үлкен коммерциялық табысқа қол жеткізді, ол жарыққа ұстағанда суретті көрсетеді.

ХХ ғасыр

1903 жылы модельдеу бөлімінің меңгерушісі болған Эрих Хозельдің басшылығымен ескі стильдер қайта жаңғыртылып, жаңаша түсіндірілді. Хозель сондай-ақ XVIII ғасырдың үлгілерін қалпына келтірді. Модерн стилінде бірнеше тартымды жұмыстар жасалды, бірақ Мейсеннің басты қызметі – XVIII ғасырдың қайта жаңғыртылған үлгілерін үздіксіз өндіру болып қала берді. 1933 жылдан кейін Германиядағы заманауи идеологиялық үгіт процесіне сәйкес, Саксония мемлекеті суретшілердің шығармашылық еркіндігін шектеді. Веймар кезеңінде Мейсеннің дамуына үлес қосқан бірқатар суретшілер (мысалы, Эрнст Барлах) қызметтен шеттетілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және коммунистік үкімет кезінде, әрдайым байлар мен әулеттерге қызмет еткен фабрика өзінің жолын табуда қиындықтарға тап болды. Мейсеннің жаппай өндіріспен айналысатын қарапайым зауытқа айналу қаупі туды. Тек 1969 жылы Карл Петерман директор болып тағайындалғаннан кейін ғана Мейсен өзінің ежелгі дәстүрлеріне қайта оралып, шығармашылық өркендеуге мүмкіндік алды.

Сандар

Фигуралар Бёттгер басшылығымен жасалған, сол кезде Август II-нің кішкентай ақ мүсіні пайда болды. Иоганн Йоахим Кандлер ең танымал фигуралардың көптегенін жасады, олар бастапқыда әсем дастарқандарда үстелді безендіру үшін арналған, көбінесе ақ түсті, қанттан жасалған мүсіндердің орнына қолданылды. Бірақ олар көп ұзамай тұрғын үйлерді безендіруге арналған әшекей ретінде өте танымал болды және толық дастарқан жинағынан арзан болғандықтан, географиялық және әлеуметтік жағдайлар бойынша кеңірек аудиторияға қол жетімді болды. Кандлер оларды жақын арада жарқын түстермен бояп, олардың тартымдылығын арттырды. Адамдардың кейіпкерлері көбінесе сарай қызметкерлері, шопандар мен шопандардың қыздары (Дрездендік шопан қызы – мәтел), комедия дель арте кейіпкерлері, жануарлар, бейнелер немесе «аллегориялық кейіпкерлер» (мысалы, жыл мезгілдері, жақсы қасиеттер немесе континенттер) және қытай және түрік киімдеріндегі адамдар болды. Пасторальдық қиял-ғажайып шопан қыздарымен қатар, Париж, Лондон және басқа қалалардың көшедегі сатушылардың дауыстарын бейнелейтін гравюралар негізінде жасалған қалалық жұмыскерлердің де реалистік мүсіндері болды. 1750 жылдары шахтерлердің үлкен сериясы жасалды. Мейсен репертуары Еуропаның басқа фарфор фабрикаларына зор әсер етті, ал фарфор мүсіні Рококо стилінің ерекше белгісі болып табылады. Кандлер сондай-ақ Польшаның Август III-нің атынан атқа отырған мүсінін жасады, ол қала үшін толық өлшемдегі ескерткіш ретінде көзделіпті. Берлинде Амфитрита жеңісінің толығымен ақ мүсіні бар, ол Кандлердің қолымен қойылған жалғыз белгілі мүсін. Август 1720 жылдары салған Жапон сарайы үшін жануарлар мүсіндерінен құралған үлкен топ немесе «зоопарк» тапсырылды. Кандлер 1733 жылы осы серияны қабылдап, көптеген мүсіндерін жасады. Бұл мүсіндер көбінесе көптеген мүсіндерден бірнеше есе үлкен болды, оларды жасау үлкен техникалық қиындықтар тудырды. Дегенмен, оларды бір топ ретінде көргенде, адамдар таңғалып, әсерленді. Жануарлардың, әсіресе құстардың кішкентай мүсіндері де өте танымал болды. «Маймыл тобы» (Affenkapelle), – маймыл музыканттардың әзілді тобы және сәнді заманауи костюмдердегі үлкен, құлшынып тұрған дирижер. Олар алғаш рет 1753-54 жылдары Кандлер мен Рейнике жасаған мүсіндерден, кейін 1760 жылдары қайта жасалды. Оларды Челси фарфоры және басқалар көшірді. Мұндай «әндер» түрлі медиада кең таралған.

Figurines had been produced under Böttger, when a small white figure of Augustus II the Strong was produced. Johann Joachim Kändler modelled many of the most famous figures, which were initially made for decorating the tables at grand meals, usually in white, replacing sugar sculptures. However, they soon became very popular as ornaments for living rooms and were cheaper than an entire table service, so available to a rather wider market, both in terms of geography and social class. Kändler soon had them brightly painted, increasing their attraction. Human figures were mostly courtiers, shepherds and shepherdesses (Dresden shepherdess is a proverbial term), commedia dell'arte characters, animals, personifications or "allegorical figures" (such the seasons, virtues, or continents) and figures in Chinese and Turkish costumes. As well as the pastoral fantasy shepherdesses there were also some more realistic figures of urban workers, based on print series of the street cries of Paris, London and other cities. In the 1750s a large series of miners was produced. The Meissen repertoire had a huge influence on other European porcelain factories, and the porcelain figure is a defining object for the Rococo. Kändler also produced a modello of Augustus III of Poland on a horse which was intended to be a life size statue for the city. There is an all white figure of the Triumph of Amphitrite in Berlin that is the only known figure signed by Kändler. A famous large group, or menagerie, of animal figures were ordered by Augustus for the Japanese Palace he was building in the 1720s. Kändler took the series over in 1733, and modelled most of the figures. These were often many times the size of most figures, and making them posed great technical problems. Nonetheless, when seen as a group they were a sight that astonished and impressed visitors. Smaller figures of animals, especially birds, were also very popular. The "Monkey Band" (Affenkapelle, ), are a comic group of figures of monkey musicians, and a larger excited conductor, all in fancy contemporary costumes. They were first modelled by Kändler and Reinicke in 1753 54, with a later set in the 1760s. They were copied by Chelsea porcelain and others. Such singerie were popular in various media.

Дастарқан бұйымдарының үлгілері

Бёттгер асханалық ыдыстарды өндіруді ерте болжады, ал алғашқы сервиздер 1720 жылдары жасалды. Бастапқы сервиздер қарапайым болды, бірақ Каендлер көп ұзамай үйлесімді әшекейлерді енгізді. Каендлер 1745 жылғы «Жаңа кесілген» үлгісін де жасады, ол толқынды жиекті кесімімен ерекшеленеді және тоқылған бие немесе бие қоршауын еліктейтін рельефті жиектің көп көшірмеленген озиер үлгісін жасаған деп есептеледі. Бастапқыда салыстырмалы түрде кішкентай шай және кофе сервиздері көптеп өндірілді, бірақ 1730 жылдардан бастап, алдымен Август үшін, бірақ кейін Германия мен шетелдегі басқа сатып алушылар үшін үлкен гербтік фарфордан жасалған кешкі ас сервиздері жасала бастады. Олар дипломатиялық сыйлықтар ретінде де пайдаланылды. Августтың немересі, Саксониялық Мария Амалия, Үш Сицилия патшасына, кейін Испанияның Карл III-іне үйленді, және оның құдайына 17 Мейсен үстел сервизі кірді, бұл оларға Неапольде Каподимонте фарфор фабрикасын құруға түрткі болды. Олардың ең танымал сервизі – 1737-1743 жылдары мануфактура директоры, граф Генрих фон Брюль үшін жасалған «Аққу сервизі» (Schwanenservice); ол ақырында мыңнан астам данадан тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуымен «Аққу сервизінің» бөліктері коллекционерлер мен мұражайлар арасында таралып кетті. Дегенмен, қалыптар әлі де қолданыста болғандықтан, үлгі әлі де өндірілуде. 1760 жылдардағы Мёллендорф кешкі ас сервизі – тағы бір үлкен сервиз, ол бүгінде көптеген жинақтарда сақталады. Көк пияз үлгісі (іс жүзінде қытай гранатының көшірмесі) үш ғасырға жуық уақыттан бері өндірісте. Ол 1739 жылы Хёрольдтпен жасалған және, мүмкін, Канси кезеңінен қытай ыдысынан шабыттандырылған. Бұл үлгі өте танымал болғандықтан, алпыстан астам компания оны көптеп көшірді; кейбір бәсекелестер тіпті «Мейсен» сөзін таңба ретінде қолданды. Бірақ үлгі соншалықты танымал және кең тарағандықтан, 1926 жылы Германияның Жоғарғы соты «Мейсен Цвибельмустері» қоғамдық доменде екендігі туралы шешім шығарды. «Сарқырама драконы» және «Қызыл драконы» үстел сервиздерінің сериясында қытай дракондары бейнеленген, әдетте табақтың жиегінде алтынмен боялған бөлшектерімен және каветтоның ортасында медальонмен. Бұл үлгінің бір нұсқасы Гитлердің Кельштайнхаус резиденциясында қолданылған. Өндірісте әлі де қолданылып жүрген басқа да танымал үлгілер – «Көк гүл» және «Шегір жапырағы» үлгілері.

Böttger early foresaw the production of tableware, and the first services were made in the 1720s. Initial services were plain, but Kaendler soon introduced matching decorations. Kaendler also produced the 1745 "New Cutout" pattern, characterized by a wavy edge cut, and is presumed to have designed the much copied osier pattern of a relief border imitating a woven wicker or osier fence. Initially relatively small tea and coffee services were the most produced, but from the 1730s large armorial porcelain dinner services began to be made, initially for Augustus, but then other buyers in Germany and abroad. They also became used for diplomatic gifts. Maria Amalia of Saxony, granddaughter of Augustus, married the King of the Three Sicilies, later Charles III of Spain, and her dowry is said to have included 17 Meissen table services, inspiring the couple to found the Capodimonte porcelain factoruy in Naples. The most famous of these is the Swan Service (Schwanenservice) made in 1737 1743, for the manufactory's director, Count Heinrich von Brühl; It eventually numbered more than a thousand pieces. At the end of World War II, the pieces of the Swan Service were scattered amongst collectors and museums. Yet, with the moulds still available, the pattern continues to be made today. The Möllendorff Dinner Service of the 1760s is another huge service, also today divided between many collections. The Blue Onion pattern (in fact copying Chinese pomegranates) has been in production for close to three centuries. It was effectively designed by Höroldt in 1739 and is probably inspired by a Chinese bowl from the Kangxi period. Widely popular, the pattern has been copied extensively by over sixty companies; some of those competitors have even used the word Meissen as a marking. But the pattern became so popular and widespread that the German Supreme Court in 1926 ruled that the Meissen Zwiebelmuster was in the public domain. A series of "Court Dragon" and "Red Dragon" tableware patterns features Chinese dragons, generally in underglaze red with gilt details flying around the rim of the plate and with a medallion in the center of the cavetto. A version of this pattern was used in Hitler's Kehlsteinhaus retreat. Other popular patterns still in production include the Purple Rose pattern and the Vine leaf pattern.

Меншік

Бастапқыда Мейсен мануфактурасы Саксония короліне тиесілі болды; 1830 жылы ол Саксония мемлекетіне қарасты болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, жабдықтың көп бөлігі соғыс өтемақысы ретінде Кеңес Одағына жіберілді. Дегенмен, жұмысшылар дәстүрлі әдістерді пайдаланып, демонтаждалмаған пештердің көмегімен 1946 жылға қарай өндірісті қайта жаңғыртты. Компания Германиядағы советтік акционерлік қоғамына айналды. Өнімнің басым бөлігі Кеңес Одағына жіберілді, бұл шеберлер қауымдастығын сақтап қалу үшін маңызды қадам болды. Германия Демократиялық Республикасы құрылғаннан кейін, 1950 жылы компания неміс меншігіне қайтарылды және «халыққа тиесілі кәсіпорын» – Volkseigener Betrieb (VEB) атанды. VEB Meissen Porzellan экономикалық қиындыққа тап болған Шығыс Германия жүйесіндегі бірнеше табысты компаниялардың қатарында болды, қажетті шетел валютасын әкелді. 1990 жылы Германияның бірігуінен кейін компания Саксония мемлекетіне қайта берілді, ол жалғыз иесі болып табылады. Өнімдерінің бағасы жоғары болғанымен, жоғары сапасы мен көркемдік құндылығы коллекционерлер мен білушілер үшін Мейсен фарфорын ізденіс нысанына айналдырады.

Мейсен коллекциялары

Мейсен фарфорының сирек кездесуі және жоғары бағасы бастапқыда оны тек жоғарғы топтар ғана сатып ала алатын еді; бірақ 19 ғасырда жағдай біртіндеп өзгерді. 19 ғасырда Америка Құрама Штаттарында бай сынып пайда болған кезде, Вандербилттер сияқты әулеттер өз коллекцияларын жинауды бастады. Осы коллекциялардың көптегені кейін әлемдегі ірі музейлерге, оның ішінде Америкадағы ең үлкен коллекциялардың біріне ие болған Диксон галереясы мен бақтарына қойылды. Доктор Франц Оппенгеймер және оның әйелі Маргарет жинаған, 1727 жылға жасалған Август ІІІ үшін арналған камин сағатының корпусын қоса алғанда, 117 данадан тұратын шығыс стиліндегі (chinoiserie) заттар жинағы 2021 жылдың қыркүйек айында Sotheby's аукционында сатылды. Бұл сатуға Оппенгеймерлердің Нидерландтық қайтару комиссиясына ұсынған және сәтті шешілген өтініші себеп болды. Шамамен 1780 жылға жасалған Мейсен фарфорынан жасалған шоколад құмырасы, қақпағы және тұғыры Елизавета II патшайымның үйлену тойындағы сыйлықтардың бірі болды.