Кіріспе

Ежелгі Египет патшасының қызметкерлері Хнумхотеп пен Нианкхнум – ежелгі Египеттік екі ер адам қызметкер. Бұл екі адам б.з.д. 25 ғасырдың екінші жартысында билік құрған Бесінші династияның алтыншы фараоны Нюсерр Ини патшаның сарайындағы маникюршілерді қадағалаушы лауазымын бірге атқарды. Олар Саққарада бірге жерленген және олардың ортақ бейітінде "патшаның жақын достары" деп жазылған. Египеттік жазбаларда олардың ерекше бейнеленуі оларды ерекшелендіреді, бұл көбінесе тарихқа енген алғашқы бір жынысты жұп ретінде түсіндіріледі.

Отбасы

Хнумхотеп пен Нианкхнумды ғалымдар, соның ішінде Томас Даусон мен Грег Ридер, ежелгі тарихтағы алғашқы бір жынысты жұп деп санайды. Хнумхотеп пен Нианкхнум арасындағы болжамды романтикалық қарым-қатынас екі адамның мұрын-мұрын болып тұрып, құшақтасып тұрған бейнелеріне негізделген. Нианкхнумның әйелі, той-томалақ көрінісінде бейнеленген, ежелгі заманда дерлік жойылған, ал басқа суреттерде Хнумхотеп әдетте әйелге арналған орынды иеленеді. Олардың ресми лауазымдары – «Патша сарайының маникюршілерін қадағалаушылар» болды. Сыншылар екі ердің де әйелдері мен балаларымен бірге бейнеленгенін айтады, бұл олардың сүйіскендер емес, ағайындар болғандығын көрсетеді. Хнумхотеп пен Нианкхнум қабірде әдемі отбасыларымен бірге бейнеленген. Олардың Хабау-Хуфу мен Реведзауестің ұлдары болғаны жөнінде болжам бар. Оларда Тити, Нефернисут және Кахерсетеф есімді үш ағасы болған көрінеді. Үш әпкесі де болуы мүмкін, олардың есімдері Неферхотеп, Мехевет және Птах Хесетен. Нианкхнумның әйелі Хентикавес аталған. Бұл жұбайлық қабірде Хемре, Кед Унас және Хнумхезевеф есімді үш ұлымен, сондай-ақ Хеметре, Кхевитенре және Небет есімді үш қызымен бірге бейнеленген. Кем дегенде бір немересі де бар – Ирин Ахети, ол Хемре мен оның әйелі Цезеттің ұлы. Хнумхотептің Кхнут есімді әйелі болған. Хнумхотеп пен Кхнуттың кем дегенде бес ұлы болды: Птахшепсес, Птахнеферху, Кайзеби, Хнумхесвеф және кіші Нианкхнум (мүмкін, қабір иесінің құрметіне аталған), сондай-ақ Реведзауес есімді қызы болды.

Қабір

Хнумхотеп пен Нианххнумның қабірін египтолог Ахмет Муса 1964 жылы Мысырдың Саккара қаласындағы некропольде, патша Унас пирамидасының жолын қазу кезінде тапты. Бұл некропольдегі жалғыз қабір, онда ер адамдар құшақтасып, қол ұстасып бейнеленген. Сонымен қатар, ерлердің таңдаған есімдері (екеуі де жаратушы құдай Хнумға арналған теофорикалық есімдер) олардың жақындығына тілдік сілтеме жасайды: Нианххнумның есімі "өмір Хнумға тиесілі" дегенді білдіреді, ал Хнумхотептің есімі "Хнум қанағаттанды" дегенді білдіреді. Бұл қабірдің нақты патшасы мен билік мерзімі белгісіз; стиль бойынша ол Нюсерре немесе Менкаухордың билігі кезіндегі соңғы 5-ші династияға жатады. Оның ішінде адам сүйектері табылған жоқ. Қабір кезең-кезеңмен салынған деп есептеледі: алдымен Саққараның солтүстік аймағындағы төменгі жартастың әктасына кесілген екі бөлме, содан кейін бұрынғы құрылыспен үйлесу үшін беткейге салынған мастаба құрылысы қосылды. Бұл екі адам ресурстар жинағанда орын алған болуы мүмкін. Бір банкет сахнасында Нианххнум мен Хнумхотеп бишілер, қол соққыштар, музыканттар мен әншілермен көңіл көреді; тағы бір сахнада олар өздерінің жерлеу рәсімдерін бақылайды. Ең әсерлі бейнеде екеуі құшақтасып, мұрындары тиісіп, египет өнерінің канондық ережелеріне сәйкес ең жақын күйде, олардың мұрагерлері болып көрінетін адамдардың арасында тұр.

Архитравты және бағаналы ауланың кіреберісі

Мастабаның шығыс жартысын екі бағаналы портик құрайды. Фасадтың алдыңғы бөлігінде Нианкхнум сол жақта, ал Хнумхотеп оң жақта бейнеленген. Бұл екі рельеф дерлік толықтай бірдей, атаулары ғана ерекшеленеді.

Ауланың ішкі бөлігі

Бұл кеңістік салыстырмалы түрде кішкентай. Батыс жағы Нианкхнумның жерлеу шеруімен, ал шығыс жағы Хнумхотептің жерлеу шеруімен әсемделген. Ең жоғарғы оңтүстік қабырғада екі ер адам құрбандық үстелінің алдында отырған күйінде бейнеленген. Нианкхнум оң жақта, ал Хнумхотеп сол жақта отыр. Олардың арасында құрбандықтарға толы үстел созылып жатыр. Құрбандық көрінісінің астында екі ер адам құс аулап, балық аулап жатқандары көрсетілген. Сол жақта, осы сөренің астында, Хнумхотеп папирус қайығында тұрып, суға балық шауып, папирус сабақтарының тамырларын су басқан жерлерде жүзіп келеді. Оған әйелі Кхнут, ұлдары мен қызы ілесіп отыр. Оң жақта Нианкхнум да осыған ұқсас күйде бейнеленген, ол су құстарына лақтыратын таяғын көздеп тұр, бірақ осы суреттен қол жоғалған.

Сыртқы вестибюль

Кіреберісінде нан пісіру және сыра қайнату көріністері бейнеленген. Арпа мұқият өлшеніп, нанға айналдырылады. Басқа көріністердің ішінде ешкі шаруашылығы, кеме жасау, егін жинау, теңіз саяхаты, құстарды тормен ұстау және тағы да басқалары бар. Шығыс қабырғасында заң мәтіні жазылған. Бұл мәтіннің астында екі адамның отбасы деп есептелетін бірнеше адам бейнеленген. Ең төменгі бөлігінде кемелер көрсетілген. Адамдар кеменің бас кабинасының алдында тұрған күйі бейнеленген.

Сот (аспанға ашық)

Мастабаның солтүстік жағындағы вестибюль мен камераларды оңтүстік жақтағы қабірдің жартастан қазылған бөліктерімен байланыстыратын әшекейленбеген кеңістік. Қазіргі күзет торлары бұл кішкентай, қоршалған аулаға толық күн сәулесінің көп бөлігін тосып, бірақ кіреберісі солтүстікке қаратылғандықтан, төменде сипатталған жартастан қазылған залдағы вестибюльге күн сәулесі шамалы немесе түспеді.

Ішкі вестибюль

Есімдері, лауазымдары және екі адамның тік тұрған портреттерімен, бұл вестибюль басқасына қарағанда әлдеқайда кішкентай және тіректері жоқ. Есік жолағының ішкі бетінде тағы да мал санау көрінісі бейнеленген, ал әрбір қабір иесі әйелімен бірге, малдан әкелінген құрбандықтардың ағыны арасында қабырғалардың бірінде бейнеленген.

Сыртқы зал

Бұл сыртқы зал, соңғы ішкі залға кіріспе бөлме, қабірдің алғашқы, тастан қазылған құрылыс кезеңін көрсетеді және толық безендірілген. Мастаба салынғанға дейін, бұл бөлмеге алдыңғы ауладан өткеннен кейін келушілер алғаш рет кіретін жер болған, ал аула қазіргі орналасқан жеріне, мастабаның солтүстік-шығысына көшірілді. Мұнда адамдар ауыл шаруашылығымен айналысады, оның ішінде бидай мен дәнді салмақтау, егіс егу және егін жинау сияқты жұмыстарды жасайды. Батыс қабырғада ішкі залға екі есік бар, есіктердің арасында кең тіреу бағанасы орналасқан. Оның бетінде екі ер адам және олардың балалары бейнеленген, балалары ата-аналарынан кейін келе жатыр және олардың мәртебесі төмендігін көрсету үшін анағұрлым кішкентай кескінделген. Бұл суретте әйелдер көрсетілмеген. Нианххнумның үш ұлы мен үш қызы, ал Хнумхотептің бес ұлы мен бір қызы бар. Олардың кейбіреулері екінші әйел немесе жақын дос арқылы асыран алынған немесе туған болуы мүмкін, себебі олар басқа балалар киетін шендит белдіктерін кимейді. Нианххнумның ең кіші ұлынан басқа барлық балалары ересек, тіпті ол жалаңаяқ жүріп, басы шалынған және жастық белгісі бар. Птахшепсес, Хнумхотептің ұлы, алдыңғы ауланың батпақты жеріндегі суретте жастық белгісін киген, бірақ мұнда кимейді. Бұл өнер туындысы жылдар бойы жасалғандықтан, қабір салынысымен бірге мәртебедегі өзгерістерді көрсетеді.

Ішкі зал

Енді бөлгіш бағананың екінші жағында Нианккум мен Хнумхотеп тағы да құшақтасып, осы кішкентай бөлменің қарама-қарсы қабырғасында үшінші рет құшақтасады. Олар осы ең ішкі қасиетті орынға балаларын алып келмейді. Әр адамның "жалған есігі" бар, ол оюлы, жазулармен қоршалған тік бөлшек тәрізді ойық, ол патшалық шеберханаларда жасалып, қабірге орнатылған. Нианккумның жалған есігі қатты зақымдалған. Жалған есік өлген адамға, рух ретінде, тірілер қабірге әкелген құрбандықтарына қол жеткізуге мүмкіндік берді. Бұл сыйлықтар жалған есіктердің алдындағы тұғырларға қойылуы керек еді. Жалған есіктердің артында сердаб деп аталатын шағын мүсін орналасқан шкаф бар. Әр адамның мүсіні осы жерге қойылған, бөлмеге қарап, келушілерді келіп-кетуді қадағалағандай, бірақ жалған есіктер шын мәнінде толық болғандықтан, сый-сыйлық әкелушілерге көрінбейді. Ежелгі заманда қабір тонаушылар мүсіндерді алып кеткен болуы мүмкін; олар қазір сақталмаған.

Өлім және жерлеу

Иелерінің қанша ұзақ өмір сүргені және олардың қалай қайтыс болғаны белгісіз. Мастабаның астындағы әктас саркофагтар тоналып, қабірлік бөлмелерге кейінірек жасалған ағаш лақаттар қойылған. Бут, басқа зерттеушілерге сілтеме жасай отырып, Хнумхотеп алдымен қайтыс болды деген теорияны қолдайды, ал Нианххнумға қабірдің суреттерін аяқтауды тапсырды. Бұл тұжырым Хнумхотептің jmAx атауларынан (Атаулар бөлімін қараңыз), оның сақалының стилінен және Нианххнум бастапқыда болған банкет сахнасында оның әйелінің болмауынан шығарылды. Ридердің түсіндіруінше, Хнумхотептің ата-анасының осында болмауы, оның әйелінің банкетте болмауымен үйлеседі, бұл Хнумхотептің өмірден кейінгі серігінен бұрын қайтыс болғанын көрсетеді. Нианххнум мен Хнумхотептің арасындағы нақты қарым-қатынас әлі де анық емес; Альтенмюллер оларды бауырлар деп санайды, Бейнс – егіздер деп, ал Ридер – бір жынысты некеде немесе отбасылық серіктестер екенін, оны әйел мен күйеуге арналған әдеттегі суреттер арқылы, немесе Хнумхотепке қатысты, әйелдерге тән белгілер (лотус гүлін иіскеу) арқылы дәлелдейді.