Кіріспе

Адамдарға өз орталарында бағдалануға мүмкіндік беретін дағдылардың үйлесімі. Жұмсақ дағдылар, сондай-ақ күш дағдылары, жалпы дағдылар, қажетті дағдылар немесе негізгі дағдылар деп те аталады, бұл барлық мамандықтарға ортақ психоәлеуметтік дағдылар. Оларға сыни ойлау, мәселелерді шешу, қоғамдық сөйлеу, кәсіби жазу, командалық жұмыс, цифрлық сауаттылық, көшбасшылық, кәсіби көзқарас, еңбек этикасы, мансапты басқару және мәдениаралық қабілеттілік кіреді. Бұл жеке мамандықтарға тән нақты дағдылардан өзгеше. "Дағды" сөзі оның практикалық қызметін көрсетеді. Бұл терминнің өзі кең мағынаға ие және оңай тапсырмаларды орындау сияқты, допты тебуді үйрену сияқты белгілі бір қабілетті сипаттайды. Осы жағдайда "дағды" сөзі бақыланатын қиын әрекеттерді меңгеру қабілеті ретінде түсіндірілуі керек.

Тарих

"Жұмсақ дағдылар" термині 1960 жылдардың соңында АҚШ Армиясымен құрастырылды. Ол машиналарды пайдаланбайтын кез келген дағдыны білдіреді. Әскерилер көптеген маңызды қызметтер осы санатқа кіретінін түсінді, және шын мәнінде, топтарды басқаруға, сарбаздарды мотивтеуге және соғыстарда жеңіске жетуге қажетті әлеуметтік дағдылар олар әлі тізімдемеген немесе толық зерттемеген дағдылармен қамтылған. 1959 жылдан бері АҚШ Армиясы оқу процедураларын технологиялық негізде дамытуға үлкен қаржы жұмсады. 1968 жылы АҚШ Армиясы ресми түрде CON Reg 35 100 1 құжатында баяндалған "Оқудың жүйелік инженериясы" деп аталатын оқу доктринасын енгізді. П.Г. Уитмор CON Reg 350 100 1 анықтамасын келтірді: "жұмысқа қатысты дағдылар, олар негізінен адамдар мен құжаттарға әсер ететін әрекеттерді қамтиды, мысалы, әскерді тексеру, кеңсе қызметкерлерін бақылау, зерттеулер жүргізу, техникалық қызмет көрсету есептерін дайындау, тиімділік есептерін дайындау, көпірлерді жобалау". 1972 жылы АҚШ Армиясының оқу құралында "жұмсақ дағдылар" термині ресми түрде қолданыла бастады. 1972 жылғы CONARC жұмсақ дағдылар конференциясында доктор Уитмор CONARC мектептерінде "жұмсақ дағдылар" терминінің қалай түсінілетінін анықтауға бағытталған баяндама ұсынды. Сұрақнаманы жасап, сарапшылар жаңа алдын ала анықтама берді: "Жұмсақ дағдылар – машиналармен азая немесе мүлдем байланысы жоқ және жұмыста кеңінен қолданылатын маңызды жұмыс дағдылары". Жұмсақ дағдылар адамдарды үздіксіз өзгеріп отыратын әлемде икемді етеді. Жылдар өте келе жұмсақ дағдыларға қызығушылық артып келеді. Осы тұжырымдаманың маңыздылығын зерттеулер арқылы көбірек адамдар түсінеді. Көптеген компаниялар мен халықаралық ұйымдар осы саланың дамуы мен оқытуына инвестиция салып жатыр. 2012 жылы Еуропалық комиссия жас адамдарды осы жаңа дағдылармен таныстыру және түсіндіру үшін "Жаңа дағдылар мен жұмыс орындарының күн тәртібі" бағдарламасын іске қосты. Нобель сыйлығының лауреаты, экономист Джеймс Хекман "жұмсақ дағдылар өмірдегі табысты болжайды, олар осы табыстың себебі болады және жұмсақ дағдыларды арттыратын бағдарламалар тиімді мемлекеттік саясаттың маңызды бөлігі болып табылады" деп мәлімдеді.

Қиын дағдыларға қарсы

Қатты дағдыларға техникалық немесе әкімшілік құзыреттілік кіреді. Жұмсақ дағдылар көбінесе адамның эмоционалдық жағын, қатты дағдыларға қатысты ақыл-ой коэффициенті (IQ) компонентіне қарсы қойылатын нәрсе ретінде қолданылады. Қатты дағдылар әлі де маңызды аспектіні құрайды, бірақ жұмсақ дағдылар олармен тең дәрежеде маңызды болып табылады. Лидерлік профессоры Роберт Лавассердің сөзіне сәйкес, ол осы салада сұхбаттасқан зерттеушілердің көпшілігі жұмсақ дағдыларды техникалық дағдылардан жоғары бағалаған. Зерттеулер жұмсақ дағдылардың нашар дамығандығының өмірлік нәтижелерге тигізетін әсерін және оларды жақсарту арқылы дағдылардың жетіспеушілігін жоюға немесе жеке адамдардың өмірлік жағдайларын жақсартуға болатынын көрсетеді.

Өлшем

2015 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ОЭСР) жүргізген зерттеулер жұмсақ дағдыларды мәдени және тілдік шеңберлерде мағыналы түрде өлшеуге болатынын көрсетті. Мұндай өлшемдер өзін-өзі бағалау, мінез-құлықты зерттеулер және объективті психологиялық бағалаулар сияқты әдістердің жиынтығын қамтиды. Бұл өлшемдерді мектеп ортасы, отбасы және кеңінен қоғамдық орта сияқты оқу контекстерінде бірнеше көзден деректер жинау және деректерді салыстыру арқылы жақсартуға болады (ОЭСР, 2015). Өйткені сауалнамалар субъективті болуы мүмкін, ал өзін-өзі, мұғалімдер, сыныптастар және ата-аналар есебі сияқты бірнеше көздер студенттердің дағдылары туралы ерекше көзқарастар ұсынып, жасырын мінез-құлықты анықтауға көмектеседі (John және De Fruyt, 2014). Сонымен қатар, виньеткалар арқылы өлшемдерді бекіту – бұл субъективтілікті азайтуға, деректердің сапасын арттыруға және жұмсақ дағдыларды бағалаудың мәдени аралық салыстырмалылығын жақсартуға мүмкіндік беретін тағы бір әдіс (King, Murray, Salomon және Tandon, 2003; Kyllonen және Bertling, 2014). Қажетті жұмсақ дағдыларды өлшеу және дамыту үшін, мысалы, әмбебап дағдылардың жүйесі сияқты аялар жасалған.

Білім

Олардың маңыздылығы артып келе жатқандықтан, әлемдегі педагогтар мен жұмыс берушілер үшін жұмсақ дағдыларды оқыту қажеттілігі маңызды мәселеге айналды. Жұмсақ дағдылардың нақты анықтамасы болмағандықтан, оларды оқыту классикалық дағдыларға қарағанда қиынға түседі. Сондықтан, бірінші қадам – оларды қалай бағалауға болатынын түсіну, осылайша педагогтар оқушылардың прогресін қадағалай алады. Оқыту процесінде техникалық дағдыларды бағалауға қарағанда, жұмсақ дағдыларды бағалау қиын. "Тесттер мен емтихан адамдар арасындағы қарым-қатынас және көшбасшылық дағдыларын дәл өлшемейді". Топтық жобалар жұмсақ дағдыларды дамытудың тиімді тәсілі сияқты көрінеді, бірақ оларды бағалау әлі де үлкен қиындық тудырады. Зерттеушілер әріптестік бағалауды топта жұмыс істеу мен объективті бағалаудың орташа жолы деп санайды. Осы тақырып бойынша жүргізілген зерттеулер оң және теріс нәтижелерді көрсетті. Бұл – жұмсақ дағдыларды оқытудың қиындығының тағы бір себебі. "Алдыңғы зерттеулер мен тәжірибе көрсеткендей, жұмсақ дағдыларды оқыту нәтижелері жұмыс ортасына ауысу мүмкіндігі, қатты дағдыларды оқыту нәтижелерінен әлдеқайда төмен". Ойын (DeKorver, Choi and Town, 2017) және жобалық оқыту (Lee and Tsai, 2004) сияқты форматтар арқылы жұмсақ дағдылар мен білімді дамытуды зерттеу жұмыстары жүргізілді. Әдебиеттен алынған маңызды тұжырым – жұмсақ дағдылардың ұзақ мерзімді пайдасын арттыру үшін, оларды, әсіресе 1-9 жастағы балаларға бағыттау керек. Нобель сыйлығының иегерлері Хекман мен Каутц (2012) Перри мектепке дейінгі білім беру бағдарламасын талдағанда осыған дәлел келтірді, олар жеке тұлғаның қасиеттерін өмірлік сәттіліктерге әкелетіндей етіп өзгертуге болатынын анықтады. Бағдарлама 3 және 4 жастағы, қара нәсілді отбасылардан шыққан, 3 жасында IQ көрсеткіші 85-тен төмен болған балаларға әлеуметтік дағдыларды оқытуды қамтиды. 128 бала төрт жылдық, сапалы мектепке дейінгі білім беру бағдарламасына қатысты, онда белсенді оқытуға ерекше мән берілді. Балалар шешім қабылдау және мәселелерді шешу дағдыларын дамытуға бағытталған іс-шараларға қатысты, оларды ересектердің қолдауымен балалар өздері жоспарлап, орындап, талқылады. Мұғалімдер әр апта сайын әр оқушының үйіне 1,5 сағатқа барып, аналарын білім беру процесіне тартуға және үйде мектепке дейінгі оқу бағдарламасын іске асыруға көмектесті. Бұл ұзақ мерзімді зерттеу кездейсоқ бақыланатын сынақтар (РКТ) арқылы бағаланды. Байыту бағдарламасын алған топ, бақылау тобымен салыстырғанда, 40 жасқа дейін өмірде жағымды нәтижелерге ие болды. Атап айтқанда, бағдарламалық топтың 60% жылына 20 000 АҚШ долларынан астам табыс тапса, бағдарламадан тыс топтың 40% ғана осы деңгейге жетті. Сонымен қатар, бағдарламалық топтың 77% орта мектепті бітірген, ал бағдарламадан тыс топтың 60% ғана бітірген. Басқа өмірлік нәтижелерге бағдарламаға қатысушылардың қылмыстық іске тартылу ықтималдығы төмендеуі, өз үйі мен көлігі болуы және жасөспірімдер жүктілігінің азаюы кірді (Хекман және Каутц, 2012). Сондай-ақ, бастауыш сынып оқушыларына өзін-өзі бақылау, эмоциялық сана және әлеуметтік мәселелерді шешу дағдыларын үйрететін PATHS жобасы (Альтернативті ойлау стратегияларын дамыту) бар (Bierman et al., 2010). Екі зерттеу де кішкентай жастағы балалардың шағын топтарына жұмсақ дағдыларды оқытудың ересек шақта олардың құрбыларына қарағанда жоғары жалақы алуына және өмірлік сәттіліктерге жетуіне ықпал ететінін көрсетті (Dee and West, 2011; Durlak et al., 2011). IBM SkillsBuild бағдарламасында жұмсақ дағдыларды оқытуға арналған курстар бар.

Метататанымдық

Осыған ұқсас ЭЫДҰ есебі өмір бойы білім алу үшін метатанымдық дағдылардың маңыздылығын атап көрсетті. Метатанымдық – бұл өз ойлауың туралы ойлау. Нақтырақ айтқанда, ол адамның түсіну деңгейін бағалауға қолданылатын процестерді қамтиды. Оған сын тұрғысынан ойлау, терең ойлау және өзіңді ойлаушы және білім алушы ретінде тану кіреді (Chick, 2013). Автоматтандырудың күшейе түсуімен, осы VUCA әлемін (қиын, белгісіз, күрделі және түсініксіз) басқару үшін таза танымдық немесе кәсіби дағдылар жеткіліксіз болып табылады (Yeo, 2019, OECD 2015). Дегенмен, адамдар кейде тиімді бейімделе алмайды, ал машиналардың көп жағдайда мұндай қабілеттері мүлдем болмайды (Laukkonen, Biddell and Gallagher, 2018).

Сын

«Жұмсақ дағдылар» бүкіл әлемдегі білім беру бағдарламаларында көбірек оқытылып жатқанмен, кейбір ғалымдар осы терминнің тұрақсыз қолданылуын, сондай-ақ оның қызметкерлерді күшейтудің орнына бақылау құралы ретінде пайдалану жолдарын көрсетіп берді. Мысалы, Дебора Камерон Ұлыбританиядағы қызмет көрсетушілер арасында «коммуникация» дағдыларына назар аудару жұмысшылардың өрнек беру формаларын шектеп, біртекті әңгімелесу үлгілерін қалыптастырғанын көрсетті. Кори Аллан Канадаға жаңадан келген иммигранттарға арналған мемлекеттік интеграция бағдарламаларының, адамдардың Канада қоғамының жеке қарым-қатынас мәдени нормаларын қабылдауына жәрдемдесу үшін «жұмсақ дағдыларға» баса назар аударатынын дәлелдейді. Қытайда Білім министрлігі студенттердің өзін-өзі таныстыру және коммуникативтік дағдыларын емтиханға бағытталған оқу есебінен дамытуға тырысты, алайда осы қабілеттерді өлшеудегі қиындықтар, және осы қабілеттердің демократиялық түрде қолжетімді емес, көбінесе қалалық элита арасында оңай анықталуы осы күш-жігердің көп бөлігін тоқтатты. Гил Хизи көрсеткендей, Қытайда «жұмсақ дағдыларды» дамыту жұмыс нарығы үшін объективті түрде мойындалған қажеттілік ретінде қарастырылмай, керісінше, адамдар өздерін жергілікті мәдениеттің талаптарына қайшы келетін, жеке және жаһандық көзқарастас болып сезінеді.