Кіріспе

1360-1363 жылдары Шағатай хандығының ханы болған Туғлуқ Тимур хан (Тұғлуқ Томыр немесе Туғлуқ Тимур) (1312/13–1363) 1347 жылдан Моғолстан ханы, ал 1360 жылдан өліміне дейін бүкіл Шағатай хандығының ханы болды. Оның әкесі – Шағатай ханның тікелей ұрпағы Есен Буқа деп есептеледі. Оның билеу кезеңі ислам дініне кіргенімен және Трансоксианаға жасаған жорыстарымен танымал.

Өмірбаян

1346 жылы шағатайлық Қазан хан қаза тапқаннан кейін Шағатай хандығы өзгеріске ұшырады. Батыста (Трансоксиана) түркі-моңғол тайпаларының көпшілігі, қараұна әмірлері бастауымен, билікті өз қолдарына алды. Шыңғыс хан әулетімен байланысты сақтау мақсатында әмірлер оның бірнеше ұрпағын таққа отырғызды, алайда бұл хандар тек қана номиналды түрде билік етті және нақты билікке ие болған жоқ. Ал хандықтың шығыс бөлігі хандардың күші әлсірегенінің салдарынан бірнеше жылдан бері дербес болып келді. Бұл шығыс бөлігі (көп бөлігі "Моғұлстан" деп белгілі болды) Трансоксианадан өзгеше, негізінен моңғолдармен қоныстанды және буддизм мен шаманизм діндері басым болды. Осы кезеңде хандықтың шығыс бөлігіндегі ең беделді әулет – моңғолдардың дуғлат әмірлері болды. Дуғлаттар хандарға қарасты вассал ретінде Кашғар, Ақсу, Яркенд және Хотан сияқты бірнеше маңызды қалаларды бағындырды. Шамамен 1347 жылы дуғлат әмірі Булажи Трансоксианадағы ахуалды көрген соң, өзі қалаған ханды тағайындауға бекінді. Оның таңдауы Туғлуғ Тимурға түсті, ол сол кезде тек бір батыр ғана еді.

Ислам дінін қабылдауы

Туғлуғты мұсылман дінбасы Маулана Аршад уд Дин дінге өткізді, ол білмей тұрып Туғлуғтың аң аулау қорығына еніп кетті. Туғлуғ дін қызметкерін алдына шақырып, оның аң аулауға кедергі келтіру себебін сұрады. Дін қызметкері: «Мен оның жері екенін білмедім», – деп жауап берді. Осы сәтте Туғлуғ дін қызметкерінің парсы екенін байқап, «Парсыдан ит артық» деді. Сонда дін қызметкері: «Иә, егерде бізде нағыз сенім болмаса, біз иттерден де нашар болар едік», – деп жауап қайырды. Бұл сөздерге қызыққан Туғлуғ одан «нағыз сенім» туралы түсіндіруін талап етті. Осылайша Туғлуғқа ислам дінінің негіздері үйретілді. Содан кейін Туғлуғ ислам дінін қабылдады. Бұл оқиға Моғолстан әмірлерінің де солай істеуіне себеп болды, бірақ аймақтың көпшілік халықтары дінге өтуде кешікті. Бір дерек бойынша, ол сүндеттелді, және сол күні 160 мың адам шашын қырқып, ислам дінін қабылдады. Шамамен 1363 жылы ол Дадуда (қазіргі Пекин) орналасқан Юань әулеті сарайынан қайтып келе жатқан тибет ламасы Рол пай Дорджиді шақырды. Бірақ ол, қашықтық пен ханның ислам дініне кіргеніне байланысты, шақырудан әдеппен бас тартты. Оның билігінде моғолдар (монғолдардың парсыша атауы) өздерінің моңғолдық ерекшеліктерін сақтап, моңғол тілінде сөйледі. Одан көп ұзамай ол 34 жасында қайтыс болды. Оның мазары Алмалықта орналасқан. Оның Трансоксиананы бағындыруы ұзаққа соқпады, өйткені Әмір Хусейн мен Тимур оны Ілияс Хожадан жылдам тартып алды.