Кіріспе

Даниялық жазушы Эрик Людвигсен Понтоппидан (24 тамыз 1698 - 20 желтоқсан 1764) – даниялық жазушы, Норвегия шіркеуінің лютерандық епископы, тарихшы және ежелгі нәрселерді зерттеуші. Оның 1737 жылы жарық көрген Дания шіркеуінің катехизисі, одан кейінгі 200 жылға жуық уақыт бойы Дания және Норвегияның діни ой-пікірлері мен тәжірибесіне зор ықпал етті.

Ерте өмір және білім

Понтоппидан Орхуста пастор Лудвиг Хенриксен Понтоппиданның (1648-1706) және оның екінші әйелі Эльза Софи Спендтің (1673-1707) ұлы болып дүниеге келді. Оның кіші інісі Кристиан Людвигсен Понтоппидан (1696-1765) Орхуста провист (stiftsprovst) болды. Әкесінің бірінші әйелі Барбара Бэкер (1746-1777) болды. Ерте жасында жетім қалған Эрик Понтоппидан Торслев қауымындағы Коккедалдағы алыс туысы, әділет кеңесшісі Д. С. Брэстің үйіне орналастырылды және үй мұғалімі оған дұрыс қарамайтындықтан, 1709 жылы отбасының араласуымен ол алғаш рет Орхус латын мектебіне, ал 1710 жылы Фредерисия латын мектебіне жіберілді, онда ол жартылай ағасы, шіркеу пасторы Хенрик Понтоппиданмен бірге тұрды. Бала мектеп тәртібін шыдамағанда, ол 1713 жылы Барриттегі шіркеу пасторы Ове Гульдбергтің үйіне орналастырылды. 1715 жылы ол Фредерисия латын мектебіне қайта оралды және 1716 жылы оқуға қабылданды. Содан кейін ол теологияны оқу үшін Копенгаген университетіне түсіп, 1718 жылы куәлігін (аттестат) алды.

Мансап

1719-20 жылдары Понтоппидан Норвегияда жеке ұстаз болып жұмыс істеді. Одан кейін ол Ивар Хуитфельдттің ұлы Клаустың үй шаруашылығын басқарушысы (ховмейстері) болып жұмысқа орналасты және онымен бірге Нидерланды мен Англияға барды (1720-21). Утрехтте болған кезде ол сол кездегі ықпалды реформатор теолог Фридрих Адольф Лампемен жеке қарым-қатынасқа келді, оның теологиялық ойлары оған үлкен әсер етті. 1721 жылы Карлштейннің Фредерик Карлы (кейін Плён герцогы) үшін жеке ұстаз болды, екі жылдан кейін қамалда таңертеңгі уағызшы, ал Нордборгта түстен кейінгі уағызшы болып қызмет етті. 1726 жылдан 1734 жылға дейін Хагенбергте пастор болып жұмыс істеді, онда пиетистерді қорғады және өзінің көзқарасын лютерандарға қарсы «Dialogus; oder Unterredung Severi, Sinceri, und Simplicis von der Religion und Reinheit der Lehre» (1726) және «Heller Glaubensspiegel» (1727) еңбектері арқылы қорғауды қажет деп санады. Осы кезеңде ол өзінің кейінгі топографиялық және тарихи еңбектерінің негізін қалады: «Memoria Hafniæ» (1729); «Theatrum Daniæ» (1736); және жоғарыда аталған «Kurzgefasste Reformationshistorie der dänischen Kirche». Понтоппидан Хиллеродте пастор, Фредериксборгта (1734) қамал уағызшысы, Копенгагенде Дания патшалық сотының уағызшысы (1735), Университетте теологияның төтенше профессоры (1738) және миссионерлік кеңестің мүшесі (1740) болып бірінен соң бірін қызметтер атқарды. 1736 жылы патшалық жарлық бойынша Понтоппиданға катехизистің түсіндірмесі мен жаңа ән жинағын дайындау тапсырылды. Осы екі еңбек – «Sandhed til gudfrygtighed» (1737) және ән жинағы (1740) – Даниядағы пиетистік қозғалысқа зор көмек көрсетті. Сондай-ақ ол тарихи зерттеулерін «Marmora Danica» (3 том, 1739-1741; есімдері жазылған мазар тастары мен шіркеу ескерткіштерінің жинағы) және «Annales ecclesiæ Danicæ» (4 том, 1741-1752) еңбектерінде жалғастырды; сонымен қатар, Дания және басқа елдердің діни жағдайларын сынаған «Menoza» (3 том, 1742-1743) атты роман жазды. 1747 жылы ол Бергенде епископ болып тағайындалды, онда көптеген білім беру реформаларын енгізді және «Glossarium Norvagicum» (1749) және «Forsøk til Norges naturlige historie» (Копенгаген, 1752-1753) еңбектерін жазды, ал оның пасторальдық хаттары кейінірек «Collegium pastorale practicum» (1757) еңбегінің негізін құрады. Алайда, Понтоппидан Бергенде тудырған наразылық оны 1754 жылы Копенгагенге қайта оралуға мәжбүр етті, онда ол келесі жылы университет проканцлеры болды. Бірақ, оның барлық жоспарларын қарсыластары кедергіге ұшыратты, сондықтан ол жазу арқылы көңіл көтеруге тырысты, нәтижесінде «Origines Hafnienses» (1760) және «Den danske Atlas» еңбегінің алғашқы екі томы жарық көрді (1763-1767), соңғы бес томы оның өлімінен кейін жарияланды. Ол сондай-ақ саяси экономист ретінде белсенді болды және «Danmarks og Norges økonomiske Magazin» журналының редакторы болды (8 том, 1757-1764).

Теңіз жыландары мен алып семізқұйрықтар

Понтоппидан 1752 және 1753 жылдары жарық көрген "Норвегияның табиғи тарихына қатысты тәжірибелер" атты екі томдық еңбегінде теңіз жыланының, кракеннің және русалканың бар екендігін айтты. Герман Мелвилл өзінің "Моби Дик" романында "Епископ Понтоппиданның ұлы кракені" туралы сөз етеді. Жюль Верн өзінің "Теңіз астындағы жиырма мың шақырым" романында Понтоппиданның еңбегінің осы тұсына сілтеме жасайды. Романның баяндаушысы, профессор Ароннакс, былай дейді: "Тағы бір епископ, Бергендік Понтоппидан, өте үлкен жын-балық туралы айтады, оның үстінде бүкіл атты әскер полкі маневр жасай алады". Серіктерінің күмәндануына қарамастан, олар көп ұзамай "ұлы өлшемдегі кальмармен" кездеседі. Сондай-ақ, оның "Теңіз жыланы" атты еңбегін қараңыз.

Жеке өмір

Понтоппидан үш рет үйленген. 1723 жылғы 26 қазанда Франсиска Токсвердке үйленді (1730 жылы қайтыс болды). Ол министр Педер Франдсен Токсвердтің қызы болды (1735 жылы қайтыс болды). Олардың балалары болмады. Понтоппиданның екінші әйелі Лина (Эллина) Даниелсен (1712-1744), Сандерборг қамалының күйеуі Питер Даниелсеннің (1680-1735) және Ингеборг Томсеннің (1690-) қызы болды. Неке 1731 жылғы 4 қыркүйекте Сандерборг қаласында өтті. Олардың екі ұлы мен бір қызы болды. Екі ұлының үлкені Кристиан Фредерик Понтоппидан (1730-1816) контр-адмирал болды. Понтоппиданның үшінші әйелі Иоханна Мари де Хофман (1722-1809), әділет кеңесшісі Сорен де Хофманның (1688-1771) және Карен Элизабет Дрейердің (1689-1727) қызы болды. Той 1745 жылғы 16 ақпанда өтті. Олардың үш қызы мен үш ұлы болды. Ұлы Карл Понтоппидан (1748-1802) Гренландия сауда департаментінің директоры және Копенгаген қалалық кеңесінің мүшесі болды.

Ықпал

Понтоппиданның Heller Glaubensspiegel швед лютерандық уағызшы Карл Олоф Розеньюске ықпал етті, оған рухани жаңарудың және жанды сенімнің маңыздылығын түсіндірді.