Лютерандық піетізм қозғалысы

Кіріспе

Лютерандық қозғалысы Пиетизм ( /p/aɪ/./ɪ/t/ɪ/z/əm/), сонымен қатар Пиетистік лютерандық деп аталады, – Лютерандық ішіндегі, Кибік үлгідегі доктринаға баса назар аударумен қатар, жеке адамның тақуалығына және қасиетті христиандық өмір салтына мән беруді білдіретін қозғалыс. Бұл ағым Лютерандықпен байланысты болғанымен, бүкіл әлемдегі протестантизмге, әсіресе Солтүстік Америка мен Еуропаға зор әсер еткен. Пиетизм 17 ғасырдың соңында қазіргі Германияда лютерандық теолог Филипп Спенердің еңбектері арқылы пайда болды. Оның рухани жаңарту мен қайта туу, жеке құлшыныс және дінге берілгендік арқылы жеке тұлғаны өзгертуге баса назар аударуы қозғалыстың негізін қалады. Спенер Пиетизмнің тыныш, заңға бағынушылық және жартылай сепаратистік практикаларын тікелей қолдамаса да, олар оның ұстанған ұстанымдарымен немесе қолдаған практикаларымен байланысты болды. Пиетизм Германиядан Швейцарияға, неміс тілді Еуропаның қалған бөлігіне, Скандинавия мен Балтық елдеріне тарады, онда ол күшті ықпал етіп, аймақтың басым Лютерандығына ерекше із қалдырды. Норвегиядағы Ханс Нильсен Хауге, Швециядағы Питер Спаак және Карл Олоф Розениус, Финляндиядағы Катарина Асплунд, Балтық елдеріндегі Барбара фон Крюденер және басқа да Еуропа елдерінде оның іздері көрінеді. Одан әрі Солтүстік Америкаға, негізінен неміс және скандинавиялық иммигранттар арқылы жетті. Бұл 18 ғасырдағы евангелизмнің – протестантизмдегі конфессияаралық қозғалыстың – негізін қалауға ықпал етті, бүгінде оның шамамен 300 миллион жақтасы бар. 19 ғасырдың ортасында Ларс Леви Лестадиус Скандинавияда Лаестадиандық лютерандық теология деп белгілі болған Пиетистік жаңаруды бастады. Бұл теология бүгінде Лаестадиандық лютерандық шіркеулермен қатар, Финляндияның Евангелистік лютерандық шіркеуі сияқты басқа да негізгі лютерандық шіркеулердегі бірнеше қауымдар тарапынан ұстанады. 1900 жылы Лютеран бауырластарының шіркеуі құрылды, ол жеке қайта туу тәжірибесіне баса назар аударатын Пиетистік лютерандық теологияны ұстанады. Эфиопиялық Евангелистік шіркеу Мекане Иесус – негізінен Эфиопияда және эфиопиялық диаспорада орналасқан, көбінесе Пиетистік, сонымен қатар пресвитериандық және елуіншілік ықпалы бар лютерандық конфессия, Лютерандық әлемдік федерациядағы ең ірі жеке мүше лютерандық конфессиясы болып табылады. Пиетистік лютерандар Лютерандық дәстүрінде қалып отырса, оған байланысты Радикалды Пиетизм деп аталатын қозғалыстың жақтастары қалыптасқан Лютерандық шіркеулерден бөлінуге сенді. Пиетизмнің кейбір теологиялық қағидалары протестантизмнің басқа дәстүрлеріне де әсер етіп, англикандық діни қызметкер Джон Уэслиді методистік қозғалысты бастауға және Александр Макты анабаптистік Шварценеу бауырлары қозғалысын бастауға шабыттандырды. Пиетизм (кіші әріппен жазылған) – «қуанышпен құдайға табыну сезімі, әсіресе, асыра көрсетілген немесе жасалған сипаттағы», ол міндетті түрде Лютерандықпен немесе тіпті христиандықпен байланысты емес.

Movement within Lutheranism

Pietism ('/p//aɪ//.//ɪ//t//ɪ//z//əm/), also known as Pietistic Lutheranism, is a movement within Lutheranism that combines its emphasis on biblical doctrine with an emphasis on individual piety and living a holy Christian life. Although the movement is aligned with Lutheranism, it has had a tremendous impact on Protestantism worldwide, particularly in North America and Europe. Pietism originated in modern Germany in the late 17th century with the work of Philipp Spener, a Lutheran theologian whose emphasis on personal transformation through spiritual rebirth and renewal, individual devotion, and piety laid the foundations for the movement. Although Spener did not directly advocate the quietistic, legalistic, and semi separatist practices of Pietism, they were more or less involved in the positions he assumed or the practices which he encouraged. Pietism spread from Germany to Switzerland, the rest of German speaking Europe, and to Scandinavia and the Baltics, where it was heavily influential, leaving a permanent mark on the region's dominant Lutheranism, with figures like Hans Nielsen Hauge in Norway, Peter Spaak and Carl Olof Rosenius in Sweden, Katarina Asplund in Finland, and Barbara von Krüdener in the Baltics, and to the rest of Europe. It was further taken to North America, primarily by German and Scandinavian immigrants. There, it influenced Protestants of other ethnic and other (non Lutheran) denominational backgrounds, contributing to the 18th century foundation of evangelicalism, an interdenominational movement within Protestantism that today has some 300 million followers. In the middle of the 19th century, Lars Levi Laestadius spearheaded a Pietist revival in Scandinavia that upheld what came to be known as Laestadian Lutheran theology, which is adhered to today by the Laestadian Lutheran Churches as well as by several congregations within other mainstream Lutheran Churches, such as the Evangelical Lutheran Church of Finland. In 1900, the Church of the Lutheran Brethren was founded and it adheres to Pietist Lutheran theology, emphasizing a personal conversion experience. The Ethiopian Evangelical Church Mekane Yesus, a Lutheran denomination with a largely Pietistic following with some Presbyterian and Pentecostal influence and primarily based in Ethiopia and among the Ethiopian diaspora, is the largest individual member Lutheran denomination within the Lutheran World Federation. Whereas Pietistic Lutherans stayed within the Lutheran tradition, adherents of a related movement known as Radical Pietism believed in separating from the established Lutheran Churches. Some of the theological tenets of Pietism also influenced other traditions of Protestantism, inspiring the Anglican priest John Wesley to begin the Methodist movement and Alexander Mack to begin the Anabaptist Schwarzenau Brethren movement. Pietism (in lower case spelling) "pious sentiment, especially of an exaggerated or affected nature", not necessarily connected with Lutheranism or even Christianity.

Нанымдар

Пиетистік лютерандар "құдайға бағышталған қызметтен тыс, бір-бірін ізгілікке шақыру үшін" жасырын жиналыстарда кездеседі. Олар "әрбір нағыз христиан өмірінде күнәмен күрестің, дағдарысқа ұшыраған және нәтижесінде Мәсіхке орталықтанған жаңа өмір бастау туралы шешім қабылдауға жеткенін" сенеді.

Германия

Пиетизм 18 ғасырда жойылған жоқ, бірақ Американың Deutscher Evangelischer Kirchenverein des Westens (Батыс Германия Евангелистік шіркеу қоғамы, Гравуа, Миссури штатында орналасқан, кейін Солтүстік Америка Евангелистік синоды және одан кейін Евангелиелік және реформаланған шіркеу, Мәсіхтің Біріккен шіркеуінің алғы бағыты) ішінде тірі және белсенді болды. 1901 жылдан 1914 жылға дейін шіркеу президенті Якоб Пистер есімді пиетист болды. 1957 жылы Мәсіхтің Біріккен шіркеуі құрылған кезде пиетизмнің қалдықтары әлі де сақталған еді. 21-ғасырда пиетизм Германиядағы Евангелистік шіркеудің ішіндегі топтарда әлі де тірі. Бұл топтар Landeskirchliche Gemeinschaften деп аталады және 19 ғасырдың екінші жартысында Gemeinschaftsbewegung деп аталған қозғалыста пайда болды. 19 ғасырда конфессиялық лютерандық ілімнің жаңаруы болды, ол неолютерандық қозғалыс деп белгілі. Бұл қозғалыс лютерандардың христиан қауымындағы ерекше топ ретіндегі өзіндігін қайта бекітуге, лютерандық ілімнің маңызды көзі ретінде лютерандық жарнамаларын жаңаша қарастыруға бағытталды. Осы өзгерістермен бірге дәстүрлі ілім мен литургияға жаңаша назар аударылды, бұл Англиядағы англо-католицизмнің өсуімен паралель жүрді.

Скандинавия

Данияда пиетистік лютерандық 1703 жылы кең таралды. Сол жерде сенушілер "дұға жасау және Киелі кітапты оқу" үшін жиналатын үйірмелерге бірікті. Пиетистік лютерандықты архиепископ Эрик Бензелиус қолдады, ол пиетистік лютерандық амалдарды ынталандырды. Діни билік пиетистерге қысым көрсетуге құқылы болды, мысалы, Магнидің жақтастарының бірін жергілікті консисторияға шақырып, олардың дәстүрден тыс пікірлері туралы сұрақтарға жауап беруді талап еткенде немесе 1713 жылы Магниді Вевейден ерекше сенімдері үшін қуғанда.

Кейінгі тарих

Өзгеше қозғалыс ретінде пиетизм 18 ғасырдың ортасында ең үлкен күш-қуатына ие болды; оның жеке тұлғалығы шын мәнінде Ағартушылыққа (Aufklärung) жол дайындауға көмектесті, ол шіркеуді мүлдем басқа бағытта алып кетті. Дегенмен, кейбір адамдар пиетизм Германияда Киелі кітапты зерттеуді қайта жаңғыртуға және дінді тек ақыл-ойының ғана емес, жүрек пен өмірдің ісіне айналдыруға үлкен үлес қосты деп айтады. Сонымен қатар, шіркеудегі діндарлардың рөліне жаңаша мән берілді. Рудольф Сом: "Бұл Реформация бастаған шіркеу қозғалысының соңғы үлкен толқыны болды; бұл Реформация жасаған протестантизмнің аяқталуы мен соңғы түрі болды. Содан кейін адамдардың санасына басқа бір ақыл-ой билігі билік құрды". Дитрих Бонхоффер Германияның мойындау шіркеуінің дәл осындай сипаттамасын аз оң тұрғыда сипаттады, ол пиетизмді христиандықты дін ретінде құтқарудың соңғы әрекеті деп атады: оның дінін теріс термин екенін ескерсек, аздап немесе көпшілікке аянға қарама-қарсы, бұл өте қатал шешімді құрайды. Бонхоффер пиетизмнің негізгі мақсатын, адамда "қажетті пәктікті" тудыруды, Киелі кітапқа қайшы деп айыптады. Пиетизм 1817 жылы Пруссияда "Евангелиелік Одақ шіркеуінің" құрылуына әкелген басты ықпал деп саналады. Пруссия патшасы Пруссиядағы лютерандық және реформацияланған шіркеулерге бірігуге бұйрық берді; олар "Евангелиелік" деген атауды екі топтың да бұрын танысқан аты ретінде қабылдады. Бұл одақ қозғалысы 1800-жылдары көптеген неміс жерлеріне тарады. Пиетизм, конфессионалдық теологияға деген бейімділігімен, шіркеулерді бірігу мүмкіндігіне ашты. Неміс протестантылығының екі тармағының бірігуі ескі лютерандықтардың жікпелілігіне себеп болды. Көптеген лютерандар, "ескі лютерандар" деп аталатын, еркін шіркеулерді құрды немесе АҚШ пен Австралияға көшіп барды, онда олар кейіннен Лютеран шіркеуі – Миссури Синоды және Австралияның лютеран шіркеуі болып табылатын органдар құрды. (Америкаға көшіп келгендердің көбі одақ қозғалысына келісіп, неміс евангелиелік-лютерандық және реформацияланған қауымдарды құрды, кейіннен Солтүстік Американың евангелиелік синодына біріктірілді, ол қазір Мәсіхтің Біріккен шіркеуінің бір бөлігі.) 19 ғасырдың ортасында Ларс Леви Лейстадиус Скандинавияда лаестадиандық лютерандық теология деп аталатын ілімді қолдаған пиетистік қайта жаңғыруды бастады. Лаестадиус саам әйелінің дінін қабылдағанын көрген соң, "өмірін өзгертіп, өзінің қандай адам екенін анықтаған" осындай жағдайға тап болды. Осылайша Лейстадиус "өмірінің қалған уақытын лютерандық піетизм туралы идеясын алға жылжытумен, күш-жігерін скандинавия елдерінің ең солтүстік аймақтарындағы шетте қалған топтарға бағыттады". Лаестадиан лютерандары "теледидар көруді, кино көруді, билеуді, карта ойнауды немесе құмар ойындар ойнауды, алкогольді ішімдіктер ішуді" және бала тууды бақылаудан аулақ болуды ұсынады. 1900 жылы Лютеран бауырластарының шіркеуі құрылды және ол жеке қайтару тәжірибесін атап өткен пиетистік лютерандық теологияны ұстанады.

As a distinct movement, Pietism had its greatest strength by the middle of the 18th century; its very individualism in fact helped to prepare the way for the Enlightenment (Aufklärung), which took the church in an altogether different direction. Yet some claim that Pietism contributed largely to the revival of Biblical studies in Germany and to making religion once more an affair of the heart and of life and not merely of the intellect. It likewise gave a new emphasis to the role of the laity in the church. Rudolf Sohm claimed that "It was the last great surge of the waves of the ecclesiastical movement begun by the Reformation; it was the completion and the final form of the Protestantism created by the Reformation. Then came a time when another intellectual power took possession of the minds of men." Dietrich Bonhoeffer of the German Confessing Church framed the same characterization in less positive terms when he called Pietism the last attempt to save Christianity as a religion: Given that for him religion was a negative term, more or less an opposite to revelation, this constitutes a rather scathing judgment. Bonhoeffer denounced the basic aim of Pietism, to produce a "desired piety" in a person, as unbiblical. Pietism is considered the major influence that led to the creation of the "Evangelical Church of the Union" in Prussia in 1817. The King of Prussia ordered the Lutheran and Reformed churches in Prussia to unite; they took the name "Evangelical" as a name both groups had previously identified with. This union movement spread through many German lands in the 1800s. Pietism, with its looser attitude toward confessional theology, had opened the churches to the possibility of uniting. The unification of the two branches of German Protestantism sparked the Schism of the Old Lutherans. Many Lutherans, called Old Lutherans formed free churches or emigrated to the United States and Australia, where they formed bodies that would later become the Lutheran Church–Missouri Synod and the Lutheran Church of Australia, respectively. (Many immigrants to America, who agreed with the union movement, formed German Evangelical Lutheran and Reformed congregations, later combined into the Evangelical Synod of North America, which is now a part of the United Church of Christ.) In the middle of the 19th century, Lars Levi Laestadius spearheaded a Pietist revival in Scandinavia that upheld what came to be known as Laestadian Lutheran theology, which is heralded today by the Laestadian Lutheran Church as well as by several congregations within mainstream Lutheran Churches, such as the Evangelical Lutheran Church of Finland and the Church of Sweden. After encountering a Sami woman who experienced a conversion, Laestadius had a similar experience that "transformed his life and defined his calling". As such, Laestadius "spend the rest of his life advancing his idea of Lutheran pietism, focusing his energies on marginalized groups in the northernmost regions of the Nordic countries". Uniquely, Laestadian Lutherans "discourage watching television, attending movies, dancing, playing card games or games of chance, and drinking alcoholic beverages", as well as avoiding birth control—Laestadian Lutheran families usually have four to ten children. In 1900, the Church of the Lutheran Brethren was founded and it adheres to Pietist Lutheran theology, emphasizing a personal conversion experience.

Пиетистік лютерандық конфессиялар

Пиетистік лютерандық Норвегия шіркеуі сияқты бұрыннан бар лютерандық конфессияларға әсер етті, және көптеген пиетистік лютерандар оларда қалып қойды, бірақ басқа пиетистік лютерандар өз Синодтарын құрды. 19 ғасырдың ортасында Ларс Леви Лейстадиус Скандинавияда пиетистік жаңаруды бастады, ол кейіннен Лаестадиандық лютерандық теология деп аталды, және бүгін Лаестадиандық лютерандық шіркеулермен қатар, Финляндияның евангелистік лютерандық шіркеуі сияқты басқа да негізгі лютерандық шіркеулердегі бірнеше қауымдар осы теологияны ұстанады.

Методистерге әсері

Моравиандық сияқты, пиетизм де 18 ғасырда Ұлыбританияда методистік қозғалысты бастаған Джон Уэслиге және басқаларға зор әсер етті. Джон Уэсли моравиялықтардың (мысалы, Зинзендорф, Питер Бёлер) және Франке мен Халле пиетизмімен байланысты пиетистердің ықпалына күшті түсті. Бұл пиетистік ықпалдың нәтижесін қазіргі американдық методистерде, әсіресе қасиеттілік қозғалысына жататындарда байқауға болады.

Америкадағы дінге әсер ету

Пиетизм Америкадағы дінге әсер етті, себебі көптеген неміс иммигранттары Пенсильванияға, Нью-Йоркке және басқа да аймақтарға қоныс аударды. Оның ықпалын евангелизмнің белгілі бір салаларында көруге болады. Балмер былай дейді:

Менің ойымша, евангелизм – Солтүстік Америкаға тән құбылыс, ол пиетизм, пресвитериандық және пуритандықтардың іздерінің бірігуінен туындады. Евангелизм әрбір бағыттан ерекше қасиеттерді сіңірді – пиетистерден жылы жүректі руханият (мысалы), пресвитериандардан доктриналық нақтылық, ал пуритандықтардан жеке басты зерделеуді. Сонымен қатар, Солтүстік Американың өзі евангелизмнің әртүрлі формаларын – фундаментализм, неоевангелизм, қасиеттілік қозғалысын, Пятидесятничествоны, харизматикалық қозғалысты, сондай-ақ афроамерикандық және испандық евангелизмнің түрлі нұсқаларын қалыптастырды.

Ғылымға әсері

Мертон тезисі – Роберт К. Мертон ұсынған, алғашқы тәжірибелік ғылымның мәні туралы пікір. Макс Вебердің протестанттық этика мен капиталистік экономика арасындағы байланыс туралы танымал тұжырымындай, Мертон да протестанттық пиетизмнің дамуы мен алғашқы тәжірибелік ғылымның өркендеуі арасындағы ұқсас оң корреляцияны дәлелдеді. Мертон тезисі үздіксіз талқылауларға себеп болды.

АҚШ пен Ұлыбританиядағы партиялық дауыс беруге әсері

АҚШ-та Ричард Маккормик былай дейді: "ХІХ ғасырда діни мұрасы пьетистік немесе евангелистік болған сайлаушылар Уигтерді, ал кейіннен республикашылдарды қолдауға бейімді болды". Пол Клеппнер "топтың көзқарасы неғұрлым пьетистік болса, оның партиялық байланысы да соғұрлым республикашыл" деп жалпылайды. Маккормик діни құндылықтар мен саясат арасындағы негізгі байланыс "евангелистер мен пиетистердің 'әлемді күнәдан тазартуға' деген ұмтылысынан" туындағанын атап көрсетеді. Пиетизм скандинавиялық лютерандар арасында ықпалды болды; сонымен қатар ол АҚШ-тағы басқа конфессияларға, мысалы Солтүстік методистерге, Солтүстік баптистерге, конгрегационалистерге, пресвитериандарға, Мәсіхтің шәкірттеріне және кейбір кіші топтарға әсер етті. Олардың көп бөлігі солтүстік штаттарда орналасқан, ал оңтүстіктегі кейбір топтар демократтарды қолдады. Англияда 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында методистер, баптистер және конгрегационалистер сияқты нонконформист протестанттық конфессиялар Либералдық партияның негізін құрады. Дэвид Хемптон: "Либералдық партия методистердің саяси адалдығынан ең көп пайда көрді".