Кіріспе

Грек христиан теологы (шамамен 200 жылы қайтыс болған)

Пантен (Πάνταινος; шамамен 200 жылы қайтыс болған) – грек теологы және шамамен 180 жылдан бастап Александрия катехизистік мектебінің маңызды тұлғасы. Бұл мектеп ең алғашқы катехизистік мектеп болып есептеледі және христиан теологиясының дамуына зор ықпал етті.

Өмірбаян

Пантаен Александрияда дәріс берген стоик философ болды. Ол Сицилия тумасы еді. Ол христиан дініне өтіп, жаңа сенімін грек философиясымен қабыстыруға тырысты. Оның ең белгілі шәкірті Климент, Катехизикалық мектептің басшысы болған ол, Пантаенды «сицилиялық ара» деп сипаттады. Пантаенның еңбектерінің ешқайсысы бізге жетпесе де, оның мұрасы христиан теологиясының дамуына Катехизикалық мектептің әсері арқылы белгілі, әсіресе Киелі кітапты түсіндіру, Үштік және Христология бойынша ерте пікірталастарда. Ол гностицизмнің ықпалына қарсы күрескен Антиохиялық Серапионды қолдаған басты тұлға болды. Евсевийдің мәліметінше, Пантаен бір кезде миссионер болып, Үндістанға дейін сапар шеккен, онда ол «иврит әріптерімен» жазылған Матай ішіндегі христиан қауымын кездестірген, оны апостол Варфоломей қалдырған деседі (бұл, мүмкін, ивриттер ішіндегі Евангелия болған). Алайда, кейбір авторлар Пантаенның Сент-Томас христиандарының тілін түсінбегендіктен, олардың Мар Томаға (арамей тілінде Сент-Томас деген мағынаны білдіретін термин) сілтемелерін дұрыс түсінбегенін болжайды, ал Сириялық шіркеулер Сент-Томасты бірінші ғасырда христиан дінін Үндістанға әкелген деп санайды. Малабар жағалауындағы ежелгі Музирис порты (қазіргі Үндістанның Керала штаты) біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында египеттіктердің таңдаулы орны болған. Әйгілі жазушы Сент-Иероним (шамамен 347 – 30 қыркүйек 420), Евсевийдің Historia Ecclesiastica еңбегінен алынған мәліметке толық сүйене отырып, Пантаенның Үндістанға барып, «ондағы брахмандар мен философтарға Мәсіхті уағыздағанын» жазды. Иеронимнің Пантаенның Киелі кітапқа жасаған түсіндірмелерінің «көп бөлігі» әлі де сақталған деген пікірі, көбінесе оның жеке біліміне негізделген болуы мүмкін. Оның мерекесі шілде айының 7-сі, бірақ Пантаенға арналған нақты мереке күні белгіленбеген.

Пантаенді зерттеудің 19 ғасырдағы және қазіргі заманғы үлгілері

Американың Универсалистік шіркеуінің тарихшысы Дж. В. Хансон (1899) Пантеан Александриялық Климент пен Оригенге Универсализмді үйреткеніне күмән жоқ деп мәлімдеді. Алайда, қазір Александриялық Клименттің көзқарастарында құтқарылу мен ерік бостандығы арасындағы кернеу бар екені және ол мен Ориген апокастазисті түсінулерінде барлық өлмейтін жандардың толық кешірімі туралы нақты айтпағандықтан, Хансонның Пантаен туралы қорытындысы нақты негізге ие емес.