Кіріспе
Чхака – Лесото жазушысы Томас Мофолоның үшінші және соңғы романы. Сесото тілінде жазылған, бұл кітап зулу императоры Шака патшаның өрлеуі мен құлдырауы туралы мифтік ойдан туған қайта өңдеу. 1925 жылы алғаш рет жарық көргеннен кейін, 1931 жылы ағылшын тіліне аударылып басылды.
Chaka is the third and final novel by Lesotho writer Thomas Mofolo. Written in Sesotho, it is a mythic fictional retelling of the story of the rise and fall of the Zulu emperor king Shaka. Following its first publication in 1925, it was published in English translation in 1931.
Жариялану тарихы
Шака 1907 жылдан 1910 жылға дейін үш жылдың ішінде жазылды. Роман үшін материал жинау мақсатында Томас Мофоло Оңтүстік Африканың Натал провинциясына бірнеше рет сапар жасады, оның ішінде 1909 жылы Шаканың бейітін зиярат етті. Түпнұсқа сото тіліндегі қолжазба 1910 жылы Паристік Евангелиялық Миссионерлік Қоғам (PEMS) қолдаған Мориха Сесуто кітапханасына тапсырылды, бірақ ол тек 1925 жылы жарияланды. Басылымның кешігуі баспагерлердің «Мофолоның жазық сыйлықтар тайпаларының дәстүрлерін айыптамауынан алаңдауына» байланысты болды; осының салдарынан Мофоло көңілі толып, жазу қызметін тоқтатты. Шаканы сесото тілінен ағылшын тіліне аударған аудармашы Дэниел П. Кунеге сәйкес, романның жарық көрген нұсқасынан зулу халқының дәстүрлері мен тарихына арналған кемінде екі тарау алынып тасталған. Шаканың алғашқы ағылшын тіліндегі аудармасы 1931 жылы, ал француз және неміс тілдеріндегі алғашқы аудармалары тиісінше 1940 және 1953 жылдары жарық көрді; африкаанс тіліндегі аудармасы 1974 жылы жарық көрді.
Қабылдау
Роман бастапқыда қарама-қарсы пікірлерге бөлінді, кейбір оқырмандар авторды христиандыққа қарсы болуда деп айыптаса, ал басқалары Шаканың "шындығында христиандық рухта жазылған және осы ниетпен жаратылған" деп есептеді. Дегенмен, Шака жергілікті және халықаралық деңгейде көп сатылатын кітапқа айналды. Сонымен қатар, әсіресе Дэниел П. Куненің Шаканың ағылшын тіліне аудармасы жарық көргеннен кейін, романның әдеби құндылығы арта түсті. "Англис ин Африка" журналындағы мақаласында Нейл Лазарус Шаканы "африкалық әдебиетті зерттейтін ғалымдардың барлығының да назар аударуын қажет ететін ерекше және түсініксіз әдеби шығарма" деп сипаттады. 2002 жылдың ақпан айында Али Мазруи ұйымдастырған Зимбабве халықаралық кітап жәрмеңкесінде Шака 20 ғасырдың африкалық әдебиетінің он екі үздік туындысының бірі деп танылды.
Ағылшын тіліндегі аудармалары
Шака: тарихи роман, аударған Ф. Х. Даттон (Халықаралық Африка институты, 1931). Элеонора Уоткинстің суреттерімен қысқартылған және жеңілдетілген «Шака зулу» (Оксфорд, 1949). «Шака», аударған Дэниел П. Куне (Хайнеман, 1981).
Chaka, trans. Daniel P. Kunene (Heinemann, 1981)