Кіріспе

Ширваншахтар сарайы (کاخ شروان‌شاهان) – Ширваншахтардың 15 ғасырда салған және ЮНЕСКО-ның «Әзірбайжан сәулетінің маржаны» деп сипаттаған сарай. Бұл сарай Әзірбайжанның Баку қаласының Ішкі қаласында орналасқан. Қыз мұнарасымен бірге, ЮНЕСКО-ның тарихи ескерткіштердің Әлемдік мұра тізіміне енген тарихи ескерткіштер ансамблін құрайды. Кешенге сарайдың негізгі ғимараты, Диванхана, жерлеу орны, шах мешіті (минаретімен бірге), Сеид Яхья Бакуви мазары («дервиш мазары» деп те аталады), сарайдың оңтүстігіндегі портал, Мурад қақпасы, су қоймасы және моншаның қалдықтары кіреді. Бұрын мазардың жанында ежелгі мешіт болған. Мазардың батысында моншаның қираған қалдықтары әлі де сақталған. Бұрын сарай мұнаралармен қоршалған қабырғамен қоршалғандықтан, Баку бекінісінің ішкі бекінісі қызметін атқарған. Қазіргі уақытта осы қабырғаның іздері жоқ болғанымен, 1920 жылдарға дейін сарайдың солтүстік-шығыс жағында мұнараның негізі мен оған жалғанған қабырғаның бөлігінің қалдықтарын көруге болыпты. Сарайдың өзінде сақталған жазулар жоқ. Сондықтан сарайдың салыну уақыты сарай кешеніне қатысты архитектуралық ескерткіштердегі жазулармен анықталады. Мұндай екі жазу шах мешітінің мазары мен минаретінде толық сақталған. Екі жазуда да осы ғимараттарды салуға бұйрық берген билеушінің аты – Ширван Халил. Құрылыс уақыты мазарда, шах мешітінің минаретінде 845 жыл деп көрсетілген. Бұрын бұл кешенің аумағы үлкен болған. Мұнда сарай қызметшілері мен қызметтерге арналған бөлмелер болған. 1964 жылы сарай кешені мұражай-қорық деп жарияланып, мемлекеттік қорғауға алынды. 2000 жылы бұл ансамбль, қаланың тарихи бөлігінің бекіністі қабырғаларымен және Қыз мұнарасымен бірге Әлемдік мұра тізіміне енгізілді. Сарай 1994–2006 жылдарғы Әзербайжанның 10 000 манаттық банкнотасының және 2006 жылдан бері шығарылып келе жатқан 10 жаңа манаттық банкнотаның беткі жағында бейнеленген.

Тарих

15 ғасырда Ширваншахтар әулеті, Ыбырай I Ширван билігінде, қатты жер сілкінісінен кейін астанасын Шемхадан Бакуға көшірді. Ол "сарай" құрылысына бел байлады. Әдебиеттерде сол кезде сарайда түрік пашалары тұрғандығы айтылады. Шығыс қақпасы осының куәсі. 17 ғасырдан бері сарай бос тұрды, мемлекеттік қызметкерлер болған жоқ. Монастырь аббаты және Исфахан миссиясының өкілі, капуцин Рафаэль дю Манс, 1660 жылы жазған еңбегінде Баку бекінісіндегі Ширваншахтар сарайын сипаттап, оның уысы мен қирауы туралы мәлімет берді. 1723 жылы Баку Петр I әскерлерімен қоршауға алынып, қала бомбаланды. Осының салдарынан сарайдың оңтүстік-шығыс жағына көп зиян келді. 19 ғасырдың ортасында сарай Ресей әскери ведомствосына берілді. Ресей әскери ведомствосы сарайды ішінара жөндеп қайта жаңартты. Сонымен қатар, сарай ғимараттарын әскери жабдықтар сақтауға арналған қоймаларға бейімдеуге бағытталған маңызды өзгерістер жасалды. Әскери ведомство жүргізген жөндеу жұмыстары, қираған бөліктерді қалпына келтірумен қатар, сарайды толыққанды қалпына келтіру үшін қажетті бірқатар бөліктердің жойылуына әкеп соқты. Осы кезеңде Бакудегі православие шіркеуі сарайды бұзып, оның орнына Баку соборын салуды талап етті. Алайда, патшалық билік бұл өтінішті қабылдамады, себебі сарай үй-жайлары үлкен қойма ретінде пайдаланылып жатқан еді. Қазіргі таңда сарай кешенін 19 ғасырдың бірінші жартысында салынған бекініс қабырғалары қорғайды. Әзірбайжан Демократиялық Республикасының (1918–1920) кезеңінде сәулеттік ескерткіштерді зерттеу және қалпына келтіру жөнінде бірқатар шаралар қабылданды. 1918 жылдың соңында Ширваншахтар сарайының өлшемдік суреттерін сәулетші Исмаил Бек Наби оғлы жасады. 1920 жылдың басында "Мұсылман Шығысын зерттеу қоғамында" Исмаилбек Наби оғлы сарайдың тағдыры туралы бірнеше лекция оқыды. Баспасөз хабарларында лекциялар сарайдың түрлі фотосуреттерімен және суреттерімен көрнекті болғандығы айтылды. Лекциялар мен пікірталастардан кейін қоғамның президиумы сайланды, оның құрамына төраға профессор Зимин, төраға орынбасары И. Беляев, хатшы мұғалім Сейдов және Кацони Субханвердиханов кірді. Отырыс президиумға жақын арада сарайға экскурсия ұйымдастыруды тапсырды. 1937–1938 жылдары археолог Вадим Левиатовтың басшылығымен сарайда археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді, нәтижесінде 12–15 ғасырларға жататын көптеген артефакттар табылды. Левиатовтың 1945 жылы сарай кешені аумағында жүргізген археологиялық қазба жұмыстары, сақталған ғимараттардың іргетасының астында, бір кезде тығыз орналасқан тұрғын үй кварталының қалдықтарын ашты. Керамикалық бұйымдар мен монеталардың көптеген сынықтары оларды 8–9 ғасырларға жатқызады. Біраз уақыт бойы сарай ғимаратында Әзірбайжан халық мұражайы мен Дінтaрихы мұражайы орналасқан. 1960 жылы сарай сәулеттік қорыққа айналды, ал 1964 жылы "Ширваншахтар сарайы кешені" мемлекеттік тарихи-сәулеттік мұражай қорығы болып құрылды. 1992 жылы сарайды жаңадан қалпына келтіру жұмыстары басталды. Сарай кешенін қалпына келтіру жобасының авторы Ниязи Рзаев болды. Қалпына келтіру жұмыстары тақ отыратын залдан басталды. 2000 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра комитетінің 24-ші сессиясында Баку қаласының тарихи бөлігі, Ішкері Шехер, сараймен бірге Әзірбайжаннан ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді. 2017 жылы Қыз мұнарасы мен Ширваншахтар сарайы "Үздік сертификатымен" марапатталды.

Негізгі ғимарат (сарай)

Сарай бірден салынбады. Кешенді салуды 1411 жылы Ширваншах шейх Ибрагим I бастаған. Сарайдың екі қабатты ғимараты шамамен 50 өлшем мен құрылыстардың контурларын қамтиды, олар үш тар, бұралатын баспалдақпен байланысқан. Үлкен ланцет порталы ауладан тікелей екінші қабатқа, күмбезбен жабылған биік сегізбұрышты бөлмеге жетелейді. Оның артындағы кішкентай сегізбұрышты вестибюль сарайдағы қалған бөлмелермен қосылады. Ең ерте салынған ғимарат (шамамен XIV ғасырдың соңы) – орталық бөлігі (екінші қабаттың сегізбұрышты залы). Батыс фасадына жапсарлас бөлік сәл кейінірек салынған. Батыс, солтүстік және шығыс фасадының шағын бөлігі толық емес төртбұрыш құрайды. Шығыс фасадының қалған бөлігі мен бүкіл оңтүстік фасады екі үшбұрышты фонарьдан және олардың арасындағы сынған сызықтан тұрады, бұл төрт тік бұрышты қоршайды.

Диванхана

Сарай бағының солтүстік жағындағы кішкентай тесік жабық аула – Диван ханаға жетеді, ол үш жағынан сүйір аркамен шеберленген. Диван хананың композициялық орталығында сегізбұрышты ротонда павильоны орналасқан. Бұл ротонданың залы сол үлгідегі ашық аркадамен қоршалған. Эллипстік жабын, сәл сүйір жоғарғы бөлігімен, сыртынан көп қырлы тас күмбез қорғайды. Ротонданың батыс жағы порталмен безендірілген арабескелермен әшекейленген, сүйір қабаттың жартылай күмбезі мұқият жасалған сталактиттер (мукарнастар) жүйесімен демеліп тұр. Жоғарғы жазықтықтар өрнекпен жабылған. Портал залды бір-бірінің үстіне орналасқан қызметтік бөлмелермен байланыстыратын шатырға апарады. Диван хананың мақсаты туралы бірнеше пікір бар.

Кейгубад мешіті

Ежелгі заманда Сейіт Яхья Бакуи мазарына "ескі" мешіт деп аталатын мешіт қосылды. Ол "Кей Кубад мешіті" деп белгілі. Бұл мешіт он төртінші ғасырдың соңы мен он бесінші ғасырдың басында, оның орнында тұрған ескі ғимараттың қирауынан кейін салынды. Мешіт күмбезбен жабылған, оны мешіт ішінде орналасқан төрт тас бағана тіреп тұрды. Мешіттің негізі мазар құрылысымен байланысты. 1918 жылы "ескі" мешіт өртеніп кетті. Бұл мешіттің суреті мен қысқаша сипаттамасы 1888 жылы Бакуге келіп, мешітті көрген Андрей Павлиннің "Кавказ археологиясы материалдары" (Мәскеу, 1893) журналының үшінші санында жарияланған мақаласында келтірілген. Тарихшы Аббасгүл Бақиханов Бакуи мешітте сабақ беріп, намаз оқығанын жазды: "Оның намаз оқыған бөлмесі, жұмыс істеген мектебі және қабірі мешітте орналасқан". Кейгубад Ширваншах 1317 жылдан 1343 жылға дейін билік етті және шейх Ибрахимнің атасы болды. 1920 жылдары Е. А. Пахомов мазар мен ескі мешіттің қираған қалдықтарын зерттегенде, мешіт бағаналарының бірінің негізі тұрған тұғырының астында жерге қазылған және мазардың ішкі бөлігіне жалғасқан тар ойыс бар екені анықталды. Осы ойыста бірнеше тас қабір тастары табылды. Мазарды тексергенде, онда жиырмаға жуық адамның сүйектері шашырап жатқаны көрінді. Сүйектер ешқандай тәртіппен жиналмаған. Бұл себебі, мазар тұрған жерде және оның төңірегінде бұрын зират болған. Мешіт салынып, негіздері үшін шұңқырлар қазылған кезде бірнеше қабірлер бұзылған. Бұзылған қабірлерден табылған сүйектер жиналып мазарға, ал қабір тастары – ойысқа салыныпты. Бұл қабір тастары сақталмаған. Қазіргі уақытта мешіт орнында мешіт ішінде тұрған екі бағана және төбесімен бірге қабырғаның бір бөлігі сақталған. Михраб мешіті залдағы оңтүстік жағында орналасқан. Бір әйелдер шіркеуінің үстінде де күмбезді бөлме бар. Ол залдағы күмбезден кішірек және оның пішінін қайталайды. Жазуда минарет құрылысы туралы айтылған, бірақ одан бұрын салынған мешіт туралы ештеңе жазылмаған. Бұл туралы оның әсем безендірілген порталы мен көркем жазуларының болмауынан білеміз. Осы порталдың құрылысы кешеннің аяқталуын белгіледі. Порталдың нишасындағы жазуға сүйенсек, портал 994 жылы (1585/86) Бакуді Осман әскерлері басып алған кезде Раджаб Бабаның асыл адамы Бакраданың бұйрығымен, архитектор Әмір Шах Вайланкух (Табриз маңы) салған. Диванхана порталдарымен және Ширваншахтардың мазарымен салыстырғанда, порталдың құрылымы мен пішіні біршама қарапайым. Оның әсемдемесі де аз. Порталдың жоғарғы бөлігінде араб тіліндегі құрылыс жазуы бар.

Овдан

Моншадан алыс емес жерде Овдан – Овдан бекінісіндегі ең ірі су қоймаларының бірі орналасқан. Бұл Овдан сумен сарайды ғана емес, сонымен қатар айналағы барлық аумақты қамтамасыз еткен. Бұл пікірді жақын жердегі, 14 ғасырда салынған Чин мешіті растайды, ол осы маңдағы тұрғындарға арналған деп саналады. Овдан сарай моншасына су жеткізген. Сарай туралы сипаттаманы Құрбан Саидтың "Әли мен Нино" романында табуға болады.

Кинодағы сарай кешені

Сарайдың архитектурасы Леонид Гайдайдың "Бриллиантты қол" (1969) фильміне бірнеше рет кадрға түсті, бұл фильм Бакудың "ескі қаласында" түсірілген болатын.