Птолемей IV тұсындағы Сосибий: Египеттік саясатшы және регенттік билік

Кіріспе

Б.з.д. III ғасырдың аяғында Птолемейдің бас министрі Сосибиус (Σωσίβιoς; өмір сүрген 221–204 жж.) – Мысыр патшасы Птолемей IV Филопатордың (б.з.д. 221–204 жж.) бас министрі болған. Оның тегі мен ата-анасы туралы ештеңе белгісіз, бірақ ол Таранттық Сосибийдің ұлы болуы мүмкін; сондай-ақ, ол билікке қалай келгені туралы да ешқандай мәлімет жоқ. Ол Птолемей IV 221 жылы таққа отырғаннан кейін дереу айқындалады, Птолемей IV-тің сүйіктісі Агатоклеяның бауыры Агатоклмен бірге 22 жастағы патшаға зор ықпал еткен. Ол билік кезегінің барлық уақытында маңызды тұлға болып қала берді және б.з.д. 204 жылы Птолемей V Эпифанның таққа мұрагерлігін қамтамасыз етуге көмектесті. Одан кейін ол тарихтан жоғалып кетті.

Птолемей IV-тің патшалыққа кіруі

Тарихшы Полибий оны "Птолемейдің жалған қорғаушысы, ақылды және ұзаққа созылатын құрал сияқты көрінген, бірақ патшалықта үнемі зыян келтірген адам" деп сипаттайды және Птолемей таққа отырғаннан кейін көп ұзамай болған патшалық отбасының тазаруына оның жауапты екенін айтады. Птолемей IV-нің інісі Лысимах осы кезде өлтірілген болуы мүмкін. Оның анасы Береника II кіші ұлы Магасқа қолдау көрсеткен деген сенімде болды, Магас маңызды әскери міндеттерді атқарған және әскерде беделді болғандықтан, ол ваннада қайнаған сумен күйдіріліп өлтірілді. Береника II одан көп ұзамай қайтыс болды; оны улаған деген қауесет бар.

Төртінші сириялық соғыс

Селевкид патшасы Ұлы Антиох б.з.д. 221 жылы Коэле Сирияға басып кірді. Оны аймақтың Птолемейлік губернаторы Теодот тойтарыс берді және оның Медия сатрабы Молонның бүлігі салдарынан ол шығысқа қайта шегінуге мәжбүр болды. Бірақ б.з.д. 219 жылдың көктемінде ол тағы да шабуыл жасап, Төртінші Сирия соғысын бастады және тез арада Коэле Сирияның көп бөлігін басып алды. Қыстың басында Антиох III Птолемей IV-пен уақытша атысты тоқтату туралы келіссөздер жүргізді. Селеукия Пирияда бейбітшілік туралы ресми келіссөздер өтті, бірақ екі тарап та адал ниетпен келісімге келмеді. Осы қақтығыстың ортасында, б.з.д. 204 жылдың шілдесі немесе тамызында Птолемей IV түсініксіз жағдайда қайтыс болды. Кейінгі дереккөздердің бірінде, Иоанн Антиохиялық сарайда өрт болғанын айтады. Арсиноя III де осы кезде қайтыс болды. Полибийдің сөзіне сенсек, оны Сосибий өлтірді, ал тарихшы Юстин оның Птолемей IV-тен ажырасып, оның сүйіктісі Агатоклеяның ықпалымен, өзінің өлімінен аз уақыт бұрын өлтірілгенін мәлімдейді. Птолемей IV және Арсиноя III қайтыс болғаннан кейін біршама уақыт өтті (мүмкін, бір апта), осы уақытта Сосибий мен Агатокл олардың өлімін құпия ұстады. Патшалық отбасының жалғыз тірі мүшесі Птолемей IV-тің ұлы, Птолемей V Эпифан болды, ол шамамен бес жаста еді. Б.з.д. 204 жылдың қыркүйегінен бұрын патшаның қауіпсіздік қызметкерлері мен әскер офицерлері патша сарайына жиналды, онда Сосибий билеуші жұптың қайтыс болғанын жариялады және Птолемей IV-тің ұлы Птолемей V Эпифанды патша деп жариялауға ұсынды, оның басына діңгек кигізіп, патшалыққа бекітті. Сосибий Птолемей IV-тің өсиетін оқыды, онда Сосибий мен Агатокл регенттер болып тағайындалды және Птолемей V-тің жеке күтіміне өзінің сүйіктісі Агатоклея мен оның анасы Оэнанте енгізілді. Полибий бұл өсиетті Сосибий мен Агатокл жасаған жалған құжат деп санайды, және қазіргі ғалымдар оның пікірімен келіседі. Осы оқиғадан кейін Сосибий туралы ешқандай мәлімет жоқ, және ол, мүмкін, Агатоклтың қолынан қайтыс болды деп есептеледі. Хөлбль оның зиялылығының жоғалуы регенттік үшін қатаң соққы болғанын айтады.

The Seleucid king Antiochus the Great invaded Coele Syria in 221 BC. He was rebuffed by the Ptolemaic governor of the region, Theodotus, and forced to turn east as a result of the revolt of his satrap of Media, Molon, but in spring 219 BC he attacked once more, beginning the Fourth Syrian War and quickly captured most of Coele Syria. At the beginning of winter, Antiochus III negotiated a ceasefire with Ptolemy IV. Formal peace negotiations followed at Seleucia Pieria, but they do not seem to have been undertaken in good faith on either side. In the midst of this conflict, in July or August 204 BC, Ptolemy IV died in unclear circumstances. A late source, John of Antioch mentions a fire in the palace. Arsinoe III also died at this time. According to Polybius, she was murdered by Sosibius, but another historian, Justin, says that she had been divorced and murdered by Ptolemy IV under the influence of his mistress Agathoclea, shortly before his own death. An uncertain amount of time elapsed after the death of Ptolemy IV and Arsinoe III (perhaps a week) during which Sosibius and Agathocles kept their deaths secret. The only living member of the royal family was Ptolemy IV's son Ptolemy V Epiphanes, who was about five years old. Some time before September 204 BC, the royal bodyguard and army officers were gathered at the royal palace and Sosibius announced the death of the ruling couple and presented Ptolemy IV's son Ptolemy V Epiphanes to be acclaimed as king, wrapping the diadem around his head. Sosibius read out Ptolemy IV's will, which made Sosibius and Agathocles regents and placed Ptolemy V in the personal care of his mistress Agathoclea and her mother Oenanthe. Polybius thought that this will was a forgery produced by Sosibius and Agathocles themselves and modern scholars tend to agree with him. Sosibius is not heard of again after this event and it is generally assumed that he died, perhaps at the hands of Agathocles. Hölbl suggests that the loss of his acumen was fatal to the regency.