Кіріспе

Исламда Ирфан (арабша / парсыша / урдуша: عرفان; İrfan), сөзбе-сөз «білім, сезіну, даналық» – гнозис. Ислам мистикасын теориялық, практикалық және дәстүрлі мистиканы қамтитын кең ауқымды деп санауға болады.

Сүнни мистикасы

Қадирия тариқасының негізін қалаушы Саид Абдул Қадыр Ғилани айтуынша, Ирфан – Алланың бірлігін тану ретінде сипатталады. Бұл тану ислам ғалымдарынан білім алу арқылы жетеді. Осы ғалымдардың Алланың бірлігін тануға көмектесетін жолдарының бірі – намаз сияқты ислам амалдарының ішкі мәнін тереңірек түсіндіру. Ислам дінін құрметті ислам ғалымдарының (әсіресе Әулие Аллаһ) білімімен зерделеу, Сейидтің айтуынша, Алланы тануда (Ирфанда) көрінетін "Аллаға жақын болу" деп сипатталады. Авиценна да бір кітабында мистиктерді былай анықтайды: "Өзін физикалық ләззаттардан тиып, осы дүниелік құштарлықтарды елемейтін адам – "аскет" деп аталады. Намаз оқып, ораза ұстайтын адам – "ғибадат етуші" деп аталады. Адамның санасын басқа нәрселерге бұрғызбай, тек Аллаға бағыттап, оның нұрымен нұрланған рухани әлемге жетелеген адам – "мистик" деп танылады. Дегенмен, кейде осы атаулардың екеуі немесе барлығы бір адамға қатысты қолданылуы мүмкін.

Шиит мистикасы

Аятолла әл-Систани нағыз Ирфанды он екі имам үйреткен белгілі дұғаларды оқу, құптан намазын оқу және міндетті емес (ұсынылған) амалдар арқылы Алланың разылығын іздеу деп түсіндіреді. Ирфанды қазіргі замандағы шииттердің ең белгілі жақтаушыларының қатарында Усули дінтанушылары Мұхаммед Хусейн Табатабай, Рухолла Хомейни, Мұхаммед Тақи Баһжат, Хасан Хасанзаде Амоли және Әли Табатабейі болды.