Британ Парламентінің тарихы мен эволюциясы

Кіріспе

Британдық заң шығарушы орган

"Реформаланбаған Өкілдер палатасы" – 1832 жылғы реформа туралы заң, 1832 жылғы Ирландия реформасы туралы заң және 1832 жылғы Шотландия реформасы туралы заңмен реформаланғанға дейін Ұлыбританияның Өкілдер палатасына (1800 жылдан кейін Біріккен Корольдіктің Өкілдер палатасы) берілген атау. 1707 жылғы Одақ шартымен Шотландия мен Англия Корольдіктері бірігіп Ұлыбритания құрылғанға дейін Шотландияның өз Парламенті болды, ал бұл термин Англияның Өкілдер палатасын (16-шы ғасырдан бастап Уэльстен де өкілдер кірген) білдіру үшін де қолданылуы мүмкін. 1707 жылдан 1801 жылға дейін бұл термин Ұлыбританияның Өкілдер палатасына қатысты. 1800 жылғы Одақ шартымен Ирландия Корольдігі Ұлыбританияға қосылғанға дейін (Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігін құру үшін) Ирландияның да өз Парламенті болды. Сондықтан, 1801 жылдан 1832 жылға дейін бұл термин Біріккен Корольдіктің Өкілдер палатасын білдіреді.

VI ғасырдан 1066 жылға дейін

Витенагемот – VII ғасырға дейін, кем дегенде Вессекс корольдігінде, XI ғасырға дейін қызмет еткен, Англия корольдігі ұзақ бұрын құрылған саяси институт. Бұл билеуші топтың жиналысы болды, оның басты міндеті патшаға кеңес беру еді; Англияның ең ірі ақсүйектерінен, діни және светтік тұлғалардан тұратын. Бұл институт ежелгі германдық халық жиналыстарының, яғни фолькмуттардың аристократиялық дамуын көрсетеді деп саналады. Англияда VII ғасырға қарай, бұл ежелгі халық жиналыстары елдің ең күшті және маңызды адамдарының – элдормендердің, тендердің және жоғары дәрежелі дін қызметкерлерінің ұлттық және жергілікті маңызы бар мәселелерді талқылауға жиналатын кеңестеріне айналды. Грегорий I (Кентерберилік Августин және Йорк Паулинусы сияқты) жіберген миссионерлер (кейіннен қасиеттілер деп жарияланған) арқылы жеті англосаксон корольдігі, көбінесе квази-Витенагемоттармен, VII ғасырдың ортасына қарай ресми түрде христиан дініне көшті. Осыдан кейін англосаксон монархтары еуропалық патшалықтарымен некелесуге мүмкіндік алды, олар да сол кезден бастап феодалдық жүйеде автократиялық билікке ие болды. Жалпы алғанда, кеңес беру форумының рөлі азайды. Англияда теңіз арқылы келген викинг корольдіктері шабуылдар жасап, жақын арада басып кірді – мұндай қақтығыс орындары мен уақыттары күшті басшылықты және тиімді автократияны қажет етті. Бұл, ең алдымен, Данелауда байқалды, оның билеушілерінің арасында Ұлы Кнут, Свейн Форкбард және Нортумбриялық Кнут болды.

1066-1265 аралығындағы

Соңғыларының жартылай туыстары, яғни Нормандық жаулап алудың адамдары (көбінесе ерлер), бұрынғы уәкілдердің қалдықтарын жойып, ақсүйектердің көп бөлігін алмастырды, сонымен қатар шетелдегі бекініп қалған жерлерді, вассалдық мемлекеттерді жаулап алып, қорғауды жалғастырды. Осылайша, бұл ертедегі Норман монархтары жаулап алушы әскери мемлекеттік идеологияға ие болды және жаулап алушылар ретінде, бағындырылғандармен кеңесуге ниеттемеді. Нормандар орта ғасырлық дәуірдің қалыпты нанымдарын тұрақты түрде қолданып, Ағарту дәуірінің басында үстемдікке жеткен дөңгелекбасшылардың философиясымен аяқтады. Бұл, орнықтырылған адамдардың үйреткені мен мойындағанындай, егемендік (ежелгі тайпалардың және қазіргі патшалықтардың билеушілерін қоса алғанда) Құдайдың рақымымен туғаннан бергі құқық еді. Патшалықтың көбірек дүниелік шығу тегін айту, яғни биліктің халықтан өрлеуін, патшаның даңқталғанын, тәж кигізілгенін және қарулы ерлердің сәттілігімен оның билігіне келісім беруін көру – Англосаксондық гептархияда ең айқын түрде, жоғарыдан жасалған опасыздыққа тең болды. Құдай туралы әңгімелер уағыздарда, рыцарлық ордендердің практикасында және тәж кигізу рәсімдеріндегі сөздер мен символизмде пайда болды. Шіркеу басшылары, әрбір нағыз христиан патшасы, егер ол Құдайдың еркіне бағынып, Ешқашан Оған қайырсызданбайтын болса, Құдайдың зор нығметіне ие болады деп уағыздады. Патша (немесе патшайым) – «Жаратқанның майы бар кісісі» болды, сондықтан халық оған міндетті түрде бағынуға тиіс. Алайда, патшаның өз халқына апат пен құлдыраудан сақтау үшін жақсы бақташы болу міндеті болды. Мұндай оқиғалар көбінесе, патшалыққа таласқан шетелдік немесе дворяндықпен қолдау алған туыстың заңсыз, жаман патша екенін дәлелдеу үшін келтірілді. Мұндай билік күрестері монархияның де-факто, бірақ де-юре емес шектеулерін орнатты. Мұндай жағдайларда конституциялық келісімдер аз болды және кеңес немесе парламент шақыру әдеттегідей болған жоқ. Мысалы, шетелдік державалармен одақтасқан өте бай ақсүйектер Англия королі Стивеннің 18 3/4 жылдық билігі кезінде патшалықтарды біріктіруге толығымен кедері келтірді. Бұл кезең, кейіннен 12-ғасырдың Анархиясы деп аталды, жартылай төңкерістер мен үлкен келісімдердің арасында ең бастысы болды. Бұл монархтың шіркеутен тыс байлық пен билікті қолға алуына нақты шектеулер қойды. 1215 жылғы Магна Хартадан бастап, бұл міндетті заң ретінде түсіндірілуі мүмкін, корольдің міндеттеріне феодалдық магнаттардың кеңесін құрметтеу және қабылдау кіретіні жазылып алынды.

The latter's semi relatives, being the people (predominantly men) of the Norman Conquest, swept aside the remnants of the witenagemots and replaced most of the nobility, while continuing to seize and defend settled lands, vassal states, abroad. These early Norman monarchs thus had an invasive military state ethos, and as conquerors, did not wish to consult with those conquered. The Normans regularly seized on an orthodoxy of medieval times which ended with ascendant Roundhead philosophies at the start of the Age of Enlightenment. This was, as taught and professed by established people, that sovereignty (including the rulers of ancient tribes and modern kingdoms) was a birthright, by divine grace. Reciting the more worldly origin of kingship: upward from the people, seeing a King's glorification, crowning and ongoing assent to his rulership by successful men of arms, most transparent in the Anglo Saxon Heptarchy, became High Treason. The divine narrative is seized upon in sermons, the practice of orders of chivalry and the words and symbolism throughout coronation ceremonies. Leaders of the church preached that every true and Christian King, who would thus obey God's will and never irreparably defy God, had God's strong blessing. The King (or Queen) was "the Lord's anointed", due obedience from the people. The King however had a duty to act as good shepherd of his people to avoid misery and ruin. Such events were often cited as proof of an evil, illegitimate King by a challenging foreign or nobility sponsored kinsman pretender to the throne. Such power struggles placed de facto, but not de jure limits on monarchy. At such times there were few trite constitutional conventions and the calling of a counsel or parliament was no longer routine. Very wealthy nobility aligned with foreign powers, for example, completely thwarted a cross kingdom powerhold for the 18 3/4 year reign of Stephen, King of England. This period, the much later dubbed Anarchy of the 12th century, was foremost among semi coups and great compromises. These confirmed practical limits on the non church wealth and power a monarch could seize. From the Magna Carta of 1215 it was becoming accepted, in writing that could be construed as binding law, that a King's duties included the duty to respect and take counsel from feudal magnates.

1265 жылдан 1649 жылға дейін

Парламент мұндай кеңесулерден (немесе келісімдерден) туындады, жергілікті қауымдастықтардың өкілдері (халық үйі) Лордтарға (жұртшылық, аға епископтар және адалдығы немесе батырлығы үшін, әдетте, байлық пен ықпалға ие болған барлық асылданғандар) қосылды – бұл процеске патшаға қажетті салықтарды жинау, егер халық оларға төлеуге келіссе, оңайырақ болғандығының практикалық себебі де көмектесті. Англияның Эдуард I тұсында (1272-1307) петиция берудің пайда болуы Англия Парламенті үшін заң шығару билігінің бастауына үлес қосты. Келісімдер арқылы шақырылған өкілдер, әрбір (парламенттік) округтен екі адам және әрбір графтықтан (ауданнан) екі рыцарь таңдауға бекітілді. Соңғылары графтықтағы ең байлар таңдаған кез келген екі адамға айналды. Бұл сайлаушылар соңында қырық шиллингтік еркін иеленушілерге бекітілді. Осыдан кейін, екі түрлі өкілге де дауыс бере алатын және олармен келісе алатын белгілі бір элита пайда болды, яғни көп дауыс беру құқығына ие болған, бір дауыс беру құқығына ие болған және көптеген басқа адамдар дауыс беруге құқығы жоқ еді. Сарайға барушы немесе патшалықпен марапатталған дворяндар мен Батыс шіркеуі көптеген тарихнаманы жасады және сақтады – мысалы, Эдвард Исповедник және Эдмунд Шейіт сияқты «жақсы патшалардың» қасиеттері мен өмірбаяндары. Виндзор қамалы, Вестминстер аббаттығы және Бьюри Сент-Эдмундс қалаларында әсем патшалық қабірлер мен өлгендер үшін үнемі дұға оқылуы жиі кездесетін құбылыс болды. 1350 жылға дейін король Эдмунд Шейіт, (папа) Григорий Ұлы және король Эдвард Исповедник ағылшын ұлттық қасиеттілері ретінде есептелді. Мұндай баяндама Генрих VIII-нің жартылай автократиялық билігінде қалыпты жағдай болды – ол өз кеңесшілерінің бірнешелеуін атқылаған және бүгінде кез келген шектен тыс билік үшін, «Генрих VIII билігі» деп аталатын заңда қолданылатын айыптау ретінде қолданылады. Шіркеуден тартып алынған байлыққа ие болған ол, парламенттік наразылықтан сақтануға тырысты. Бұл позицияның шегі Англияның Карл I-імен жетісті. «Тиран, сатқын, кісі өлтіруші және ұлттың жақсы адамдарының жауы» деп танылған ол, 67 комиссардан тұратын соттан азамат соғысынан кейін басын кесуге бұйрық берді, бұл парламенттің көп бөлігі парламенттің қалауына қарсы халықтан салық алуын жалғастырды. Сөйлеу мүмкіндігі берілгенде, Карл монархқа ешқандай соттың билігі жоқ деп мәлімдеп, өтініш беруден бас тартты.

Parliament emerged from such consultations (or parleys), representatives of local communities (the Commons) being added to those of the Lords (peers; senior bishops and all those ennobled, whether for loyalty or gallantry, who generally already had wealth and influence) – a process aided by the practical consideration that it was easier for the King to collect the taxes he needed if the people consented to pay them. The emergence of petitioning in the reign of Edward I of England (1272 1307) contributed to beginnings of legislative power for the Parliament of England. Representative men summoned by emerging custom, thus convention, fixed upon two to be selected by each (Parliamentary) borough and two knights of each shire (county). The latter evolved into any two men whom the fairly wealthy of the county selected. The latter electorate became standardised to forty shilling freeholders. Immediately from this, there followed a relative elite who could vote for and lobby both types of representative, so enjoyed plural voting, a relative elite who had single voting, and most other men with no right to vote. Court attending or royally invested nobles and the Western church created and perpetuated much historiography – including shrines and hagiography of "good kings" – such as to Edward the Confessor and Edmund the Martyr. Elaborate royal tombs and regular prayers for the dead were features of Windsor Castle, Westminster Abbey and Bury St Edmunds. Until about 1350, King Edmund the Martyr, (pope) Gregory the Great, and King Edward the Confessor were regarded as English national saints, Such a narrative was orthodoxy in the semi autocratic reign of Henry VIII – who executed a series of his leading advisors and is used today as a slur for any excessive power, "Henry VIII power", in statute. Laden with wealth from the disappropriated church, he avoided Parliamentary dissent. The limits of this stance were reached by Charles I of England. Found to be a "tyrant, traitor, murderer, and public enemy to the good people of the nation", his 67 Commissioner strong trial ordered his beheading after the Civil War, following much Parliamentary sidelining, particularly taxing the people against Parliamentary will. When given the opportunity to speak, Charles refused to enter a plea, claiming that no court had jurisdiction over a monarch.

Палатаның құрамы

Жалпы палаталар толығымен ер адамдардан, 1688 жылдан бастап реформаға дейін Шотландиядан басқа, ағылшын дінін ұстанушылардан ғана құралған. Әйелдер дауыс беруге де, сайлауға да қатыса алмады. Палата мүшелеріне жалақы төленбегендіктен, тек бай ғана адамдар өз округтерін немесе қалаларын ұсынуға мүмкіндік алды. Үміткерлер сайлаушылар болуы керек еді, яғни көп жағдайда олардың жері, диірмендері немесе кәсіпорындары болуы тиіс еді. Округтарды ұсынушылардың көпшілігі жер иелері болды. Көптегендері теңдестердің туыстары немесе оларға тәуелді болды. Ал қалғандары басқа мүшелермен туыстық байланысы жоқ немесе одан да аз болған шағын жер иелері еді. Осы тәуелсіз ауылдық иелері үкімет пен патша жарлықтарына қарсылық білдірудің басты күші болды, себебі олардың дауыстары арқылы үкіметтен қолдау алуға ниеттері болмады. Қалалық округтер кейде жергілікті шағын жер иелерін де сайлаған, бірақ көбінесе саудагерлер немесе заңгерлер сияқты қалалық маман иелері таңдалып алынды. Көптеген округ мүшелері үкімет тарапынан қолдау алып, осылайша үкіметке көмектесті: осылар "қызметкерлер" деп аталды және парламенттік реформаторлардың ұзақ жылдар бойы оларды Палатадан жою мақсаты болды. Кейбіреулері қарыздар немесе төлем қабілетсіз болған, аз қамтылған адамдар еді, олар мемлекеттік қаражат алу үшін "қызметкер" болуға келісті. 18 ғасырдағы барлық үкіметтер өздерінің көпшілігін сақтау үшін осы сыбайлас жемқорлық элементке тәуелді болды. Кейбір округтер белгілі бір министрлердің немесе мемлекеттік ведомстволардың бақылауында болды. Мысалы, Cinque Ports округін ұсынушылар әдетте Адмиралтействоға тәуелді болды және Корольдік теңіз күштерінің мүддесін қорғайтын. Дауыс беру құқығына тікелей діни шектеулер болған жоқ. Бірақ іс жүзінде, Елизавета I патшайымның билігінен бастап 1778 жылғы Папистер заңына дейін көптеген католиктер жер иеленуге немесе мұрагерлікке ие бола алмады, осылайша олар мүліктік талаптарды орындай алмады. Норфолк герцогы сияқты көрнекті "діннен бас тартқан" католик отбасылары осы ережені орта жолмен айналып өтті. 1778 жылдан кейін де Палатаға сайлауға үміткер болу құқығы мүшелердің өз орындарын алу үшін ағылшын дінінің ант беруімен шектелді. Бұл католиктерді, ағылшын дінінен басқа протестанттарды (Англия диссиденттерін), еврейлерді және атеистерді сайлаудан шеттетуге әкелді (Бұл шектеу Шотландиядағы пресвитериандарға қолданылмады, онда Шотландия шіркеуі мемлекеттік шіркеу болды). Көптеген адамдардың пікірінше, 1832 жылғы реформаға дейінгі 250 жыл ішінде Палата мүшелерінің сапасы төмендеді. Осы көзқарас реформаға түрткіс болды. Сэр Джон Нил Елизавета I патшайымының билігіндегі округ мүшелері туралы былай деді: "Кандидаттардың бай отбасылардан болуы жеткіліксіз болды. Олар әдетте белсенділік пен ерік-жігер көрсетуі керек еді". Ал қалалардағы сайлауда "әлсіздер, ақылсыз және ұмтылысы жоқтар жойылды" деп жазды. Бұл Георг III патшайымының билігіндегі жағдайды сипаттау ретінде қабылданбады, өйткені ол кезде Палата жалқау уақыт өткізушілерге, талантсыз теңдестерге және сыбайлас жемқорлықпен айналысатын және үкіметтік агенттерге толы болды. Ауылдық иелердің сандық басымдығы үстемдік танытты. 1584 жылы олар 460 мүшеден тұратын Палатаның 240 мүшесін құрады. Екі жүз жылдан кейін бұл пропорция, тіпті Британияның әлеуметтік құрамы күрт өзгергеніне қарамастан, көтерілген жоқ. Туыстық байланысы жоқ мүшелердің үлесі төмендеді; теңдестердің ұлдары немесе жақын туыстары кем дегенде төрт есеге өсті. 1584 жылы 24 мүше ғана теңдестердің ұлдары болды; 18 ғасырдың соңында бұл сан шамамен 130-ға дейін өсті (659-дан, яғни 19,7%), бұл пайыздық көрсеткіш төрт есеге өсті. 18 ғасырда шамамен 50 мүше министрлік немесе оған ұқсас мемлекеттік лауазымдарды атқарды. Олардың арасында бүгінгі күні мансаптық мемлекеттік қызметкерлер, мысалы, Адмиралтейство хатшысы да болды. Басқа мүшелерге олардың адалдығын қамтамасыз ету үшін, әдетте, жұмыс істемейтін лауазымдар берілді. Бұлардың ішінде сегіз "жасыл мата" және оншақты "жатақхана күзетшісі" сияқты ескі лауазымдар, сонымен қатар мемлекеттік ведомстволардағы кеңселер кірді. Бұл міндетті түрде сыбайлас жемқорлық деп есептелмеді – депутаттар жалақы немесе зейнетақы алмайтын заманда, жұмыс істемейтін лауазым қызмет үшін заңды сыйақы ретінде қарастырылды, бірақ ол алушының адалдығын сақтауға да көмектесті. Одан да анық сыбайлас жемқорлық – Қаржы министрлігінен депутаттарға жасырын зейнетақы төлеу еді. 1762 жылы 16 депутат осылайша үкіметтен жасырын ақы алды. Сол кездегі оппозициялық риторика 18 ғасырлық Палатаның сыбайлас жемқорлығын және үкіметтердің Палатаны сыбайлас жолмен бақылау деңгейін асыра көрсетуге бейім болды. Джон Бруктың дауыс беру тізімдері бойынша жүргізген зерттеулері оны былай деуге итерді: "Үкіметпен дауыс берген депутаттардың көпшілігі қызметте болған жоқ және олар адал ниетпен дауыс берді". Ол тізімдер көрсетіп тұрғанын айтты: "Депутаттарға үкіметпен дауыс бергендері үшін қызмет берілді, ал олар қызмет алу үшін үкіметпен дауыс берген жоқ". Оның атап көрсетуінше, сол кезде формалды саяси партиялар болмағандықтан және Палатада партиялық тәртіп болмағандықтан, үкіметтер көпшілікті қамтамасыз ету және үкіметтің жалғасуын қамтамасыз ету үшін басқа да шараларға жүгінуге мәжбүр болды.

The House of Commons consisted entirely of men, increasingly of great wealth only, and from 1688 until reform entirely of Anglicans, except in Scotland. Women could neither vote nor stand for election. Members were not paid, which meant that only men of wealth could represent their counties or boroughs. Candidates had to be electors, which meant that in most places they had to have land, mills or businesses. Virtually all members representing county seats were landed gentry. Many were relatives or dependants of peers. Others were squires with little or no blood relation to other members. These independent country gentlemen were often the chief source of opposition to government and royal edict, since they had little motivation to gain government favour through their votes. Boroughs also sometimes selected local squires, but more were merchants or urban professionals such as lawyers. A large number of borough members were sponsored into office by the government and thus gave it support: these cronies were known as "placemen", and it was a long standing objective of parliamentary reformers to eliminate them in the House of Commons. Some were men of little means, in debt or insolvent, who agreed to become placemen for government funds. All 18th century governments depended on this corrupt element to maintain their majorities. Some boroughs were under the control of particular ministers or government departments. Thus those representing the Cinque Ports were, by custom, dependants of the Admiralty and spoke for the interests of the Royal Navy. There was no direct religious restriction on the right to vote. In practice most Catholics were prevented between the reign of Elizabeth I and the Papists Act 1778, as they could not own or inherit land, making them unable to meet the property requirement. Prominent "recusant" Catholic families such as that of the Duke of Norfolk, until this rule became redundant, circumvented this. Even after 1778, eligibility for election to the House was restricted by the fact that members had to take an Anglican oath to take their seats. This excluded Catholics, non Anglican Protestants (English Dissenters), Jews and atheists (This restriction did not apply to Presbyterians in Scotland, where the Church of Scotland was the established church.). It is a widely held view that the quality of members of the Commons declined over the 250 years before its reform in 1832. This view was one of the stimulants for reform. Sir John Neale could say of the county members in the reign of Elizabeth I: "It was not sufficient for candidates to belong to the more substantial families They usually had to show some initiative and will." In the boroughs, he wrote, "competition tended to eliminate the less vigorous, less intelligent and unambitious." This would not be accepted as a description of the situation in the reign of George III, when it was frequently said that the Commons was full of lazy time servers, talentless dependants of peers, and corrupt placemen and government agents. The numerical dominance of country gentlemen pervaded. In 1584 they comprised 240 members in a House of 460. Two hundred years later this proportion had hardly changed, even though the social composition of Britain had changed greatly. The proportion of non affiliated by blood members declined; sons or close relatives of peers rose at least fourfold. In 1584 only 24 members were sons of peers; by the end of the 18th century this number had risen to about 130 (out of 659, i. e. 19.7%), a fourfold rise in percentage. In the 18th century about 50 members held ministerial or similar government offices. These included some whom today would be career civil servants: the Secretary of the Admiralty, for example. Other members were given ceremonial court appointments, usually sinecures, as a means of ensuring their loyalty. These included such archaic posts as eight Clerks of the Green Cloth and a dozen Grooms of the Bedchamber, aside from clerkships in government departments, posts which usually involved no actual work. This was not necessarily regarded as corrupt – in an age when Members received neither payments nor pensions, a sinecure was regarded as a legitimate reward for service, but it also served to keep the recipient loyal. More clearly corrupt was the payment of secret pensions to Members by the Treasury. In 1762 sixteen Members were thus secretly in the pay of the government. Opposition rhetoric at the time, however, tended to exaggerate the corruption of the 18th century House of Commons and the extent to which governments controlled the House by corrupt means. John Brooke's studies of division lists led him to comment: "The majority of Members voting with Government held no office and did so through honest conviction." The lists show, he said, "that Members were given office because they voted with Government, not that they voted with Government in order to obtain office." As he points out, at a time when there were no formal political parties and hence no party discipline in the House, governments had to resort to other expedients to secure a majority and allow the continuity of government.

Ағылшын округтері

Англия англосаксон дәуірінен бастап графтықтарға (немесе округтарға) бөлінген еді. Бұл 1265 жылдан бастап өкілдіктің негізгі құралы болды. Әр округтан екі рыцарь сайланды. 1536 жылға дейін Англияда 39 (төмендегі тізімді қараңыз) округ болды, осылайша 78 рыцарь сайланды. Бұл рыцарьдар жергілікті жер иелері болды, олар тірі әкелерінен немесе аталарынан құрметті титулдарға ие болуы мүмкін, бірақ толық құқықтық дворян титулы болмады (онда олар Лордтар палатасының мүшелері болар еді). Уэльс 1536 жылы Англияға ресми түрде қосылғандықтан, Уэльстің 12 графтығының әрқайсысы бір рыцарь сайлады. Уэльс шебінің бөлігі болған Монмутшир ағылшын графтығына айналып, екі өкіл сайлады, осылайша округтік өкілдердің саны 92-ге жетті.

Университет мүшелері

Кембридж және Оксфордтың екі ежелгі университеті 1603 жылдан бастап әрқайсысы екі мүшеден сайлап отырды. Дауыс беру құқығы доктор және магистр дәрежесі барларға ғана берілді, бұл бакалавр дәрежесін алған түлектердің басым бөлігін (көбінесе англикан дін қызметкерлері) қатыстырмады. Екі университет те 18 ғасырда шамамен 500 сайлаушыға ие болды, 1832 жылға қарай 800-ге жетті, бірақ көптеген сайлауларда одан да аз адам дауыс берді. 1801 жылғы Біріктіру заңынан кейін Дублин университеті де бір өкіл сайлады.

Уэльстіктер

Уэльстің он екі округі әрқайсысы бір мүшеден, ағылшын округтерімен бірдей сайлау құқығымен сайлады. Бірақ Уэльс Англиядан әлдеқайда кедей болғандықтан, округ сайлаушыларының саны одан да аз болды. 1800 жылы Уэльс округіндегі сайлаушылар саны шамамен 19 000-ға жуық болды. Уэльстің он екі қаласы да әрқайсысы бір мүшеден сайлады. 18 ғасырдың соңына дейін олардың барлығы дерлік кішкентай қалалар болатын. Уэльс қалаларының сайлау құқығы еркін азаматтар, «скот және лот» жүйесі және корпорацияларға берілген, бірақ іс жүзінде олар жергілікті ықпалды адамдардың бақылауында болды және даулы сайлаулар сирек кездесетін.

Шотландиялық мүшелер

1707 жылғы Одақ актісі Шотландиядан 45 депутатты Ұлыбритания Парламентінің Өкілдер палатасына әкелді, олардың 30-ы 33 шотланд округінен сайланды, ал 15-і шотланд қалаларынан (Шотландияда бұрг деп аталды) сайланды. Шотландия Парламенті құрылғаннан бері қолданылып келген сайлау жүйесі Вестминстерде Шотландия өкілдерін сайлау үшін сақталды. Жиырма жеті округтен әрқайсысы бір депутаттан сайлады (мұнда Оркней мен Шетланд округтары да кірді, олар техникалық түрде округтар емес, бірақ Корольдік феодалдық иеліктері болған, бірақ округтар сияқты қарастырылды). Ең кішкентай алты округ үш топқа біріктірілді, әр тобында екі округтен (Бутшир және Кейтнесс, Клэкманнаншир және Кинроссшир, және Нэрншир және Кромартишир) болды, әр жұптың біреуі кезекпен сайлауда депутат сайлады. Шотландия округтеріндегі сайлау құқығы ағылшын округтеріне қарағанда одан да шектеулі болды. Дауыс беруші жерді иеленуі керек еді, оның құны «ескі өлшеммен» екі фунт стерлингке тең болуы керек – яғни, жер 13 ғасырда Шотландия Парламенті құрылғаннан бері осы құндылықта болуы керек, немесе 35 фунт стерлинг құнындағы жерді Корольдік жалға алушы ретінде ұстауы керек еді. Бұл құқықтарды санаулы бай жер иелеріне, тіпті округтің нақты жер байлығын көрсетпеуі мүмкін шағын жеңілдіктерге шектеді. Көптеген округтерде 100-ден аз сайлаушы болды, ал кейбіреулерінде тіпті одан да аз: Сатерлендширде Сатерленд герцогының бүкіл округқа иелігі болды, ал барлық сайлаушылар оның жалға алушылары болды, ал Оркней мен Шетландта 1759 жылы жеті сайлаушы болды. 1800 жылы Шотландия округтеріндегі сайлаушылардың жалпы саны 3000-нан аспады. 15 шотланд бұргтары Эдинбург қаласынан тұрды, онда қалалық кеңестің 33 мүшесі бір депутатты сайлады, және төрт немесе бес кішкентай бұргтан тұратын 14 топ, әр топ өз арасынан бір депутатты сайлады. Ғасырдың ортасына қарай сол кездегі үкімет шотландтық жақтастардың сенімді тобына есептеуге болатын. Кейін Питтің үкіметі кезінде Тори партиясының шотландтық агенті Генри Дандас шотландтық өкілдікті ұқсас тәсілмен манипуляциялауда көп қиындық көрмеді, үкімет қаражатын жұмсады және Торилердің сайлануын қамтамасыз ету үшін үнділік қолдауды пайдаланды. Бұл шотландтық депутаттардың Вестминстерде танымалдылығының бір себебі болды, олар сол кездегі стандарттарға сәйкес сыбайлас жемқор және мәдениетсіз деп есептелді. Реформа қарсаңында лорд Джон Рассел шотландтық сайлаушылардың саны шамамен 3600 болса, оның саны 60 мыңға дейін өседі деп есептеді. Кейінгі деректер сайлаушылардың саны 4,579-дан 64,447-ге дейін өскенін көрсетеді. Қалай болғанда да, Г.М. Тревелянның «Англиядағы реформа заңы – эволюция, ал Шотландияда заң түрінде жасырылған революция» деген қорытындысы негізді болып көрінеді.

The Act of Union of 1707 brought 45 Scottish members to the House of Commons, of which 30 were elected by the 33 Scottish counties, while 15 were elected from the Scottish boroughs (called burghs in Scotland). The electoral system which had operated in the Scottish Parliament since its creation was preserved for the election of Scotland's representatives at Westminster. Twenty seven counties elected one member each (this included Orkney and Shetland, which were strictly speaking not counties but fiefs of the Crown, but were treated as if they were a county). The six smallest counties were grouped together into three groups of two (Buteshire and Caithness, Clackmannanshire and Kinross shire, and Nairnshire and Cromartyshire), with one of each pair electing a member at alternate elections. The Scottish county franchise was even more restrictive than for the English counties. A voter either had to own land worth the equivalent of two pounds sterling "of old extent" – meaning that the land had to have had that value since the creation of the Scottish Parliament in the 13th century – or to hold as a Crown tenant land to the value of 35 pounds sterling. This restricted the franchise to a handful of wealthy landowners, small privileged sets who might not even represent the county's true landed wealth. In most counties there were fewer than 100 voters, and in some even less: in Sutherlandshire the Duke of Sutherland owned almost the entire county, and all the voters were his tenants, while in Orkney and Shetland there were seven voters in 1759. The total Scottish county electorate was fewer than 3,000 in 1800. The 15 Scottish burghs consisted of the city of Edinburgh, where the 33 members of the city corporation elected a member, and 14 groups of four or five smaller burghs, each group electing one member between them. and by mid century the government of the day could usually count on a solid phalanx of Scottish supporters. Subsequently under Pitt, Henry Dundas, the Scottish agent of the Tory party, had little difficulty in manipulating the Scottish representation in similar fashion, spending government funds and using Indian patronage to ensure that Tories were elected. This was one reason why the Scottish members were unpopular at Westminster, being regarded as corrupt even by the standards of the day, as well as uncouth. On the eve of Reform, Lord John Russell estimated that a Scottish electorate of some 3,600 would undergo an increase of around 60,000 voters. Later figures suggest an increase from 4,579 to 64,447 voters actually took place. Either way, G. M. Trevelyan's conclusion seems justified that "The Reform Bill, in England an evolution, in Scotland was a revolution, veiled in the form of law".

Ирландиялық мүшелер

1801 жылғы Одақ актісі 100 ирландтық мүшелерді Парламентке (Халық қабылдаушылар палатасына) әкелді. 32 ирландтық округ әрқайсысы екі мүшеден сайлады, ал 33 қала 35 мүшеден сайлады (барлығы бір мүшеден сайлады, Дублин мен Корктан басқасы екі мүшеден сайлады). Қалған орын Дублин университетіне берілді. Округтердегі сайлау құқығы Англиядағыдай болды, ал 1801 жылы жалпы ирландтық округтік сайлаушылардың саны шамамен 220 000 адамды құрады, бұл ағылшын округтік сайлаушылардан көп болды (Ирландияның халқы Англияға қарағанда көп болды және ауылдық жердегі байлардың саны да көп болды). Бірақ 1829 жылы католиктерге Парламентте отыруға рұқсат берілген кезде, ирландтық католиктердің көпшілігін дауыс беру құқығынан айыру және осы жеңілдіктің әсерін азайту мақсатымен сайлау құқығы күрт көтерілді. 1801 жылы Ирландия Ұлыбритания халқының үштен бірін құрады (Ирландияда 5,5 миллион, Ұлыбританияда 10,5 миллион адам өмір сүрді), бірақ Парламенттегі депутаттардың тек 15% (658-дің 100-і) ирландтықтар болды. Ирландия қалаларының ішінде тек Дублин, Корк, Килкенни, Лондондерри және Уотерфордта көптеген сайлаушылар болды. Белфасттан сайланған мүше қалалық кеңеспен сайланды және орын үшін бәсеке болған жоқ. Католиктерді Парламенттен шеттету Ирландияда ең маңызды мәселе болды, себебі халықтың 80% католиктерді құрады. Одақ актісі кезінде ирландтарға католиктерге қатысты шектеулер алынып тасталады деп уәде берілді, бірақ Георг III-нің қарсылығына байланысты бұл уәде орындалмады. Бұл, протестанттық солтүстік округтерден басқа, қаншалықты бай болса да, көптеген ирландтардың 1829 жылы католиктердің эмансипациясына (құқықтарын алуына) дейін саясаттан шеттетілгенін білдірді.

Өкілдіктері жоқ қалалар

Қоғамдар палатасындағы орындықтарды аудандар арасында бөлу ортағасырлық демография мен экономикаға негізделгендіктен, оның көп бөлігі 18-ғасырдың жағдайларында қалыптан тыс болып кетті. Мысалы, палатаның 1/4 бөлігі Оңтүстік-Батыс Англиядағы бес округтен ғана сайланды (Корнуоллдың өзінде шіріген және жеке округтерге байланысты 44 мүшесі болды); ал округтердің шамамен 1/3 бөлігі (көбінесе тоқыраған) теңіз порттарынан құралды. 19-ғасырдың басындағы өнеркәсіптік революция кезінде жүйеден тыс қалған адамдардың саны мен маңызы одан әрі артты. Уилтширдегі Олд Сарум сияқты адам тұрмайтын төбеде екі Парламент мүшесі сайланғанда, Манчестер, Бирмингем, Лидс, Шеффилд, Болтон, Брэдфорд және Хаддерсфилд сияқты қалаларда тікелей өкілдік болмады. Бұл қалалардың тұрғындары 40 шиллингтік еркін меншік талабына сай келсе, тиісті округтерінде дауыс бере алатындықтан, Йоркшир мен Ланкашир сияқты өнеркәсіптік округтердегі сайлаушылардың саны тез өсті, бірақ тез өсіп келе жатқан қалалық орта таптың көп бөлігі дауыс беру құқығынан шеттетілді. Сонымен қатар, Шотландиядағы Глазго 18-ғасырда ірі өнеркәсіптік және коммерциялық орталыққа айналып, он екі мыңнан сексен мыңға дейін халқы өсті, бірақ техникалық тұрғыдан Төменгі палатада өкілдігі болғанымен, ол іс жүзінде өкілдіксіз болған бургтар ауданының бір бөлігі болды, және оның ешбір азаматы округтік сайлау құқығына ие болмағандықтан, ешкімнің тікелей дауысы болмады. Өте тар сайлау құқығымен мүшелер сайлаған кейбір басқа өнеркәсіптік қалалар да осындай жағдайда болды: мысалы, Уиган қаласында 1800 жылы 10 000 адам болса, тек 100 сайлаушы ғана болды, ал кейінірек қалаға жақын аймақ ретінде танылған, тез дамып келе жатқан Лондон маңындағы тұрғындары да Миддлсекс, Эссекс, Гертфордшир, Суррей немесе Кент штаттарында дауыс беру үшін округтік сайлау құқығына ие болмаса, өкілдіксіз қалды.

Реформа қозғалыстары

1640 жылдардағы ағылшын азамат соғысы сайлау жүйесін реформалау мәселесі бойынша пікір таластарды тудырды – бұл сайлау құқығын, Өкілдер палатасының орындарын бөлуді және Лордтар палатасын таратуды қамтыды. 1647 жылғы Путни дебаттарында Томас Рейнборо бастаған радикалдар еркектерге сайлау құқығын беруді ұсынды; Оливер Кромвель мен Генри Айртон бастаған консерваторлар дауыс беру құқығы елде "мүддесі бар" деп санайтындарға ғана тиесілі болуы керек деп мәлімдеді. Нәтижесінде құрылған Кромвельдік жүйе сайлау құқығының шағын кеңеюін, орын санының күрт азаюын және округтердің өкілдеріне қарағанда қалалық округтердің өкілдерінің теңгерімін өзгертуді қамтыды. Сонымен қатар, батыс және оңтүстік-батыстан шығыс Англияға қарай қалалық округтердің орындары қайта бөлінді. Бірақ 1660 жылы монархияның қайта орнатылуымен революцияға дейінгі жүйе толығымен қалпына келтірілді және кейіннен "Ежелгі Конституция" деп қасиетті саналды. 1688 жылғы Даңқты революция бұл мәселені қайта қарауға тырыспады. Одан кейін ұзақ уақыт бойы өкілдік жүйесіне қарсы кез келген сын республикашылдық пен мемлекетке опасыздықпен теңестірілді. Саяси элиталар негізінен жер иелері, қалалық саудагерлер және шағын қалалардың сайлаушыларының одағына қанағаттанды. Реформа қозғалысы 18 ғасырдың ортасында Йоркшир қауымдастығы арқылы шіріген округтердің есебінен округтік өкілдікті арттыруға тырысты, бірақ 1785 жылғы Питтің реформалық заң жобасы сәтсіз аяқталды. Содан кейін жаңа реформалық ағымдар пайда болды: конформистер парламенттік реформа арқылы өздерінің құқықтық жағдайын жақсартуға тырысты, радикалды жұмысшы табының еркектерге сайлау құқығын (немесе тіпті жалпы сайлау құқығын) талап ету науқаны және Фокс пен Эрл Грей сияқты вигтер партиясының кейбір мүшелерінің 1792 жылғы Халық Достарының қоғамы арқылы көрсеткен қолдауы. Бірақ торилердің қарсылығы және француз революциясының шектен шығуына қарсы ағылшын реакциясы 1815 жылы Наполеон соғыстарының аяқталуына дейін мәселені көтеруге бағытталған барлық нақты әрекеттерді тоқтатты. Бейбітшілік орнағаннан кейін Хэмпден клубтарының таралуы реформаға жаңа серпіліс берді, бірақ үкіметтің шаралары оларды тез тоқтатты, ал жазушы Уильям Хоун көп ұзамай "Парламенттік реформа, мүмкін, өлмеді, бірақ өліп бара жатыр" деген қорытындыға келді. 1822-1823 жылдары ауыл шаруашылығындағы қиындықтар округтердің есебінен округтерді нығайтуға бағытталған, бірақ қысқа мерзімді қозғалысқа әкелді. Корнуоллдағы Грампаундтың Лорд Ливерпульінің жемқорлық үшін сайлау құқығынан айырылуы, қалашықтың меценаты пара алуда айыпталғаннан кейін, оның екі орынды Йоркширге берді, нәтижесінде ол 1826 жылдан 1832 жылға дейін төрт округтік өкіл сайлады. Бірнеше жылдан кейін Шығыс Ретфорд та сайлау құқығынан айырылды, бірақ оның орындары жаңа қалалардың біріне емес, көршілес Басетлоу жүзіне берілді. Алайда 1829 жылы парламенттік реформа парламенттің ішінде де, сыртында да көптеген адамдар үшін маңызды мәселе болып қала берді. Тіпті өз округтерінде қалалық сайлаушылармен үнемі жеңіліп бара жатқан Йоркшир сияқты, өкілдіксіз қалаларды қамтитын округтердегі жер иелері немесе реформаны жақтаған Лорд Джон Рассел сияқты вигтер демократия үшін емес, жүйеде ұлттық мүдделерді (яғни, меншікті) жақсырақ көрсету үшін осы мәселені көтерді. Демократияға деген құштарлық емес, осы себепті 1820 жылдары көптеген вигтер мен тіпті кейбір торилер ескі жүйеге қарсы шықты.

The English Civil War of the 1640s produced a series of debates over reforming the electoral system – involving the franchise, the distribution of the House of Commons seats, and the abolition of the House of Lords. At the Putney Debates of 1647, radicals led by Thomas Rainborough argued for manhood suffrage; conservatives, led by Oliver Cromwell and Henry Ireton, maintained that the vote should rather go only to those they regarded as having a 'stake' in the country. The Cromwellian system that eventually emerged featured a modest increase in the franchise, and a sharp reduction in the overall number of seats, with a shift in balance to county over borough members. There was also a redistribution of borough seats from the West and South West to Eastern England. With the Restoration of the monarchy of 1660, however, came a restoration of the pre revolutionary system in its entirety, thereafter sanctified as the Ancient Constitution; and the Glorious Revolution of 1688 saw no attempt to re open the question. There followed a long period during which any challenge to the system of representation was equated with republicanism and treason; and the political classes remained largely content with the alliance of landowners, urban merchants, and small town electorates which underpinned it. A reform movement began in the mid 18th century, with the Yorkshire Association attempting to increase county representation at the expense of the rotten boroughs; but with the failure of Pitt's Reform Bill of 1785 it came to an end. Thereafter new reformist strands arose, with Nonconformists looking to improve their civil position through Parliamentary reform, a radical working class campaign which demanded manhood suffrage (or even universal suffrage), and support from some in the Whig party like Fox and Earl Grey through the Society of the Friends of the People (1792). However Tory resistance, and the English reaction against the excesses of the French Revolution, stifled all real attempts to raise the issue until the end of the Napoleonic Wars in 1815. With peace came a renewed call for reform in the shape of the spreading Hampden Clubs, but government reaction called a swift halt to them, and soon the pamphleteer William Hone concluded that "Parliamentary reform is not perhaps dead, but it is dying". 1822 3 saw agricultural distress leading to a short lived movement for strengthening the counties at the expense of the boroughs. The disenfranchisement for corruption by Lord Liverpool's of Grampound in Cornwall, when the borough's patron had been convicted of bribery, saw its two seats given to Yorkshire, which thus elected four county members from 1826 to 1832. A few years later East Retford was also disfranchised but its seats were transferred to the neighbouring hundred of Bassetlaw rather than to one of the new cities. As late as 1829, however, parliamentary reform remained a marginal issue for most people, both inside and outside parliament. Even those like county landowners in those counties which contained the unrepresented cities, such as Yorkshire, who were increasingly finding themselves outvoted in their own counties by urban voters, or Whigs like Lord John Russell who favoured reform, did so not for democracy, but to make the system a better reflection of national interests (that is to say, property), rather than numbers. This, and not a desire for democracy, was why most Whigs and even some Tories turned against the old system during the 1820s.

Реформацияланбаған үйдің соңы

Парламент реформасын қайтадан күн тәртібіне қойған мәселе 1829 жылғы католиктердің эмансипациясы болды, ол католиктердің Палаталар палатасына сайлануына кедергі келтіретін шектеулерді жойды және көптеген англикан консерваторларын, әсіресе ультраторилерді, «шіріген» округтерді таратуға ынталандырды, осылайша парламентті (англикандық) графтықтардың, помещиктердің және дін қызметкерлерінің нақты өкілдігіне жақындатуға болады. Сол сияқты, 1830 жылы реформаны талап ету үшін Бирмингем саяси одағын құрған – тори Томас Этвуд болды. Жаңа, және шектеулерге бағынбаған монархтың таққа отыруы жалпы сайлауға себеп болды, ол – 1830 жылғы француз революциясының хабарымен, орта таптың ықпалды тұлғаларының ынталандыруымен, 15 қарашада Веллингтон үкіметіне қарсы 30 орынды жеңіп алған коалицияға (ультраторилерді қоса) әкелді. Эрл Грей реформаға міндеттенген үкімет құрды. 1831 жылғы наурыз айында заң жобасы екінші оқылымда бір дауыспен қабылданды, күштер шамалы теңестірілді. Жаулық түзетулер сегіз дауыспен қабылданғанда, Грей парламентті таратуға рұқсат сұрады және 1831 жылғы сәуірде жаңа мандат алды. Бұл сайлауда вигтер үлкен жеңіске жетті – Эли Халеви айтқандай, «қазіргі сайлау құқығын айыптауы арқылы оның тори қорғаушыларының талаптарын ақтауға жақын болды». Олар Англияның 40 графтығының 35-інде екі орынды жеңіп алды және сайлаушылар шешім қабылдай алатын округтерде дерлік толық жеңіске жетті. Сол сайлаудан кейін торилер ұстаған 230 орынның көп бөлігі «шіріген» немесе «жабық» округтерде немесе кең сайлаушылар базасы жоқ Шотландияда орналасқан еді. Бір есеп бойынша, торилердің орындарында 50 000 сайлаушы болды, ал Йоркширден сайланған төрт виг мүшесі 100 000 сайлаушыны білдірді. Сайлаушылардың шешуші мандатынан кейін Лордтар палатасы Екінші реформа заң жобасын қабылдамады. Халықтың наразылық акциялары мен конституциялық дағдарыс одан кейін корольдің реформаны қабылдау үшін қажетті жаңа пэрлерді құруға келісімінен кейін Лордтардың мойынсынуына және Ұлы реформа заңының қабылдануына әкелді. Реформа заңы Ұлыбританияда сайлау құқығын шамамен 435 000-нан 652 000-ға дейін кеңейтті. Өзін реформа процесінің соңғы шешімі ретінде көрсете отырып, ол көптеген «шіріген» округтерді таратып (56 округ жойылды, ал тағы 30-ы екі мүшеден бір мүшеге дейін азайтылды), жаңа округтерге орын берді және халық саны көп округтерге қосымша орын берді, Шотландиядағы сайлау жүйесін реформалады және бірыңғай округтік сайлау құқығын енгізді. Жер иелерінің ықпалы, сайлаушылардың бағынуы, сыбайлас жемқорлық және «қалталық» округтер сақталғанмен және ер адамдардың толық сайлау құқығынан әлі де алшақ болса да (1833 жылы сайлауға қабілетті әрбір бесінші адам), Ұлы реформа заңы – кем дегенде, Г.М. Тревелян сияқты виг және радикал тарихшылар үшін – ескі жүйені жоюдағы шешуші қадам болды.

The issue which brought parliamentary reform to the forefront once more was Catholic Emancipation in 1829, which removed barriers to Roman Catholics being elected to the House of Commons, and which led many Anglican conservatives, the Ultra Tories in particular, to favour abolition of the rotten boroughs so as to make Parliament more truly representative of (Anglican) county, squire and parson. Similarly, it was a Tory, Thomas Attwood, who in 1830 founded the Birmingham Political Union to press for reform. The accession of a new, and less hide bound monarch precipitated a general election, which – galvanized by news of the French Revolution of 1830 with its middle class power brokers – produced a swing of 30 seats against Wellington's Government, to a coalition (including the Ultras) on 15 November. Earl Grey formed a ministry pledged to reform. In March 1831, the bill passed second reading by a single vote; forces were about balanced. When a hostile amendment was passed by eight votes, Grey sought and was granted a dissolution of parliament, asking for a fresh mandate in April 1831. At this election the Whigs won a landslide – a result that, as Elie Halevy put it, "by its condemnation of the existing franchise went near to justify the plea of its Tory defenders". In 35 of the 40 English counties they won both seats and in the boroughs where electors were able to decide they made an almost clean sweep. Of the 230 seats the Tories held after that election, most were in rotten or "closed" boroughs or else in Scotland, which had almost no broad based electorates. By one reckoning, the Tories seats held 50,000 voters, while the four Whig members for Yorkshire held 100,000 voters. After the decisive electorate's mandate, the House of Lords rejected the Second Reform Bill. A barrage of popular protests and a constitutional crisis followed, before the King's agreement to create the necessary number of new peers to pass the Reform made the Lords give way, and the Great Reform Act was passed. The Reform Act extended the franchise from about 435,000 to about 652,000 voters in Great Britain. Setting itself out explicitly as a final settlement of the reform process, it disfranchised many rotten boroughs (56 boroughs were abolished, while another 30 were reduced from two members to one), gave seats to new boroughs and additional seats to the more populous counties, reformed the electoral system in Scotland, and introduced a uniform borough franchise. While pockets of landlord influence, voter deference, corruption, and pocket boroughs were left and still a far cry from universal suffrage of men (perhaps 1 in 5 of whom could vote in 1833), the Great Reform Act was – at least to Whig and Radical historians like G M Trevelyan – the decisive step in ending the old system.