Кіріспе

Жануарларды көп салалы зерттеу – академиялық пән.

Жануарлар туралы зерттеулер – жақында ғана мойындалған сала, онда жануарлар әртүрлі салаларды қамтитын көп салалы тәсілдермен зерттеледі. Жануарлар туралы зерттеулермен айналысатын ғалымдар өнер тарихы, антропология, биология, кинотану, география, тарих, психология, әдебиеттану, музейтану, философия, коммуникация және социология сияқты алуан түрлі салаларда формалды оқытылуы мүмкін. Олар "жануарлық", "жануарландыру" немесе "жануарға айналу" ұғымдарына қатысты сұрақтарды қарастырады, сондай-ақ түрлі теориялық көзқарастарды қолдана отырып, "жануар" туралы адам жасаған бейнелерді және мәдени идеяларды, сонымен қатар адам болудің мәнін түсінуге ұмтылады. Осы көзқарастарды пайдалана отырып, жануарлар туралы зерттеулермен айналысатын мамандар адам мен жануарлар арақатынастарын қазіргі және өткендегі жағдайларда, біздің олар туралы біліміміздің негізінде түсінуге тырысады. Өйткені бұл сала әлі де дамып келе жатқандықтан, ғалымдар мен басқа да мамандар саланың құрылымын анықтайтын мәселелерге қатысты өздерінің критерийлерін белгілеуге еркіндік алады.

Тарих

Жануарларды зерттеу 1970-ші жылдары пәнаралық ғылым ретінде кең таралды. Жануарларды зерттеу журналдар мен кітап сериялары сияқты әртүрлі ғылым салаларының тоғысқан жерінде орналасқан. Әртүрлі салалар әртүрлі уақытта және әртүрлі себептермен жануарларды маңызды тақырып ретінде қарастыра бастады, және осы жекелеген сала тарихтары ғалымдардың жануарларды зерттеуге деген көзқарасын қалыптастырады. Тарихи тұрғыдан алғанда, экологиялық тарих саласы жануарларға назар аударуға ынталандырды.

Этика

Батыс тарихы бойы адам баласы өзін "адам емес түрлерден" жоғары қойды. Жануарларды зерттеудің бір бөлігі жануарларды азат ету қозғалысынан туындады және басқа түрлермен қатар өмір сүруге қатысты этикалық сұрақтарға негізделді: жануарларды жеудің моральдық жағы қандай, адамның пайдасы үшін жануарларға ғылыми зерттеулер жүргізу дұрыс па және т.б. Мысалы, егеуқұйрықтарды қарастырайық, олар тарихта "тәжірибелік нысан", "желім" және "қоңыз" ретінде пайдаланылып келді. Бұл зерттеушілерді адам реакцияларын дәлірек көрсететін жануар емес әдістемелерді (NAM) табуға итермеледі. Сингердің еңбегі Джереми Бентамның ізбасарлығымен, ләззат пен азап туралы утилитарлық сұрақтарды адамнан тыс саналы тіршілік иелеріне таратуға тырысты. Жалпы алғанда, прогресс баяу болады, бірақ маргиналды дауыстар жаңа тұжырымдамалар мен этиканы енгізуге көмектеседі, бұл қоғамның басқа түрлермен қарым-қатынасын өзгерте алады. Кейбіреулер әлі де жануарлармен өзара әрекеттесудің басты мақсаты – тек тамақ екеніне сенеді. Жануарлардың әдебиеттегі, мәдениеттегі және континенттік философиядағы рөліне қызығушылық танытқан теоретиктер Жак Дерриданың кейінгі еңбектерін гуманитарлық ғылымдарда жануарларды зерттеуге қызығушылықтың артуының қозғаушы күші деп санайды. Орта ғасырларда жануарлар көбінесе діни себептермен пайда болатын. Кейінірек, 15 ғасырда суретшілер шетелден әкелінген жаңалықтармен бірге жануарларды маңызды тақырып ретінде бейнелеуді бастады. Ренессанс дәуірінде әйгілі суретші Леонардо да Винчи жануарларды зерттеуге қызығушылық танытты. Леонардо да Винчи түрлі түрлердің анатомиялық тұрғыдан дәл суреттерін салу үшін жануарлардың анатомиясын зерттеді. 1800 жылдардың соңында фотографтар жануарлардың қозғалысын түсіруге қызығушылық танытты.

Зерттеу тақырыптары мен әдістемелері

Жануарларды зерттеудегі зерттеушілер дәстүрлі гуманистік және ғылыми зерттеулер жануарларды ой-өріс және іс-қимылдың субъектілері ретінде қабылдауға бастағанда туындайтын сұрақтар мен мәселелерді зерттейді. Жануарларды зерттеумен айналысатын студенттер адамзаттың жануарлармен салыстырғанда қалай анықталатынын немесе жануарлардың бейнелері басқа түрлерді түсінуге (және түсінбеуге) қалай әсер ететінін қарастыра алады. Шындығында, жануарлар көбінесе адамдарда қорқыныш тудырады. Белгілі жануарлар фобиясы – офидиофобия, яғни жыландардан қорқу. Осы мақсатта жануарларды зерттеу адамдардың жануарларды антропоморфизациялау тәсілдеріне ерекше назар аударады және адамдар басқа тіршіліктерді бағалауда қалай объективті болуға тырысуы керек екенін сұрайды. Антропоморфизацияланған жануарлар көбінесе балалар кітаптарында және фильмдерде кездеседі. Зерттеушілер антропоморфты жануарлардың балалардың адам емес түрлерге деген көзқарасына тигізетін оң және теріс әсерін талдайды. Сонымен қатар, Донна Харауэйдің «Приматтардың көзқарасы» атты кітабы Америка Табиғи тарих мұражайы үшін жасалған диорамалардың жануарлардың табиғи ортадағы мінез-құлқына қайшы келіп, дәстүрлі адамның ядролық отбасына сәйкес келетін отбасылық топтарды қалай көрсеткенін зерттейді. Жануарларды зерттеудегі сындық көзқарастар халық арасындағы бейнелерді, соның ішінде анимациялық фильмдердегі түрлердің әртүрлілігін де қарастырды. Осы мәселелерді атап өту арқылы жануарларды зерттеу жануарлар өміріне жаңаша назар аудару және құрмет көрсету контекстінде дәстүрлі этикалық, саяси және эпистемологиялық санаттарды қайта қарауға ұмтылады. Жануарларға назар аудару адам білімін анықтауға көмектеседі деген пікір Клод Леви-Стросс айтқан «Жануарлар – ойлауға жақсы» деген атақты сөзінде айқын көрінеді.