Кіріспе

Голландия саяхатшысы Исаак Ян Александр Гогель (10 желтоқсан 1765 – 13 маусым 1821) – Батавия Республикасы мен Голландия Корольдігінің тұңғыш қаржы министрі болған голландиялық саясаткер. 1800 жылы Катарина ван Хассельтқа үйленді және үш баласы болды.

Мансап

Гогель Вут қаласында, Нидерланд Республикасы армиясындағы неміс офицері Йохан Мартин Гогель мен Александрина Крулдың ұлы болып дүниеге келді. Ол шектеулі ғана ресми білім алды және 16 жасында Амстердамға, Годарт Каппель мен Зоон сауда үйінде саудагерлікке оқуға барып үйренді. 1791 жылы өзінің жеке фирмасын (Gogel, Pluvinot en Gildemeester) құрды. Гогель Амстердамның ұсақ делдалдық және сауда әлемінің өнімі болған, өзін-өзі дамытқан адам еді. Кейін ол ең белгілі голланд экономистерінің бірі болғанымен, бұл салада ресми білім алмады. Өзін-өзі оқыған адам ретінде Адам Смиттен бастап физиократтарға дейінгі барлық маңызды еңбектерден идеялар алуға бейім болды. Ол осы жылдары Патриот партиясының жақтасы болды, себебі Штадхолдер Вильгельм V үкіметіндегі жемқорлық пен елдің, әсіресе экономикалық жағдайдың күрт нашарлауын осы үкіметке байланыстыра қарады. Бұл Патриот партиясының қарсыластары – Оранжистерге өмір бойына деген адіздікке әкелді. 1795 жылғы Батавия революциясы мен Батавия Республикасының жариялануынан бұрын ол жергілікті, кейін ұлттық деңгейде революциялық саясатқа қатысты. 1798 жылдың 22 қаңтарында генерал Герман Виллем Дэндельстің жасаған төңкерісінен кейін, ол жаңа Uitvoerend Bewind-тің қаржы және сыртқы істер жөніндегі агенті (уақытша) болып тағайындалды. Алайда, Вриде режимі 1798 жылғы жаңа, демократиялық конституцияны бұзғандықтан, ол одан көңілі тоймады және 1798 жылдың маусым айында осы режимді құлату үшін басқа агенттермен және тағы да генерал Дэндельспен сөз байласты. Содан кейін ол қысқа мерзімге Uitvoerend Bewind мүшесі болды, жаңа Өкілдер жиналысына сайлау өткізілгенге дейін. Ол қайтадан агенттікке тағайындалды, бұл жолы – қаржы жөнінде, жаңа Uitvoerend Bewind тарапынан. Ол енді Нидерландының көптен күткен мемлекеттік қаржы жүйесін реформалауға кірісті. Ол салық жүйесін қайта ұйымдастыруға тырысты, бірақ бұл ескі федералдық құрылымдарды жоюды білдіргендіктен, күшті қарсылыққа тап болды. Ол өзінің Жалпы салық жоспарында үш негізгі мақсатқа жетуге ұмтылды: Республиканың күнкөрісін қамтамасыз ету үшін қажет болатын кездейсоқ салықтар мен мәжбүрлі қарыздардың орнына, тұрақты түрде алынатын салықтар жүйесін құру; прогрессивті емес, тікелей салықтарға қарай ығысу; және елдің әртүрлі аймандары арасындағы салық жүктемесін теңестіру. Бұдан өзге, ол салықтарды жинау үшін жаңа ұлттық ұйым құруды ұсынды. Оның Жалпы салық салу жоспары заң жобасы алғаш рет 1799 жылы ұсынылды, бірақ 1801 жылдың 25 наурызында ғана қабылданды.

Ұлттық өнер галереясы

Гоголь Парижде жаңадан құрылған революциялық инфрақұрылымның көптеген бөліктерін енгізуге тырысты, соның бірі Лувр болды. Осы тұжырымға сүйене отырып, ол өнерді жақсы көретін адамдар мен суретшілерге арналған ұлттық галерея құруды жоспарлады, ол елдің өнер мұрасын ілгерілетуге бағытталған еді. Оның ынтасы, сол кезде Нидерландтағы көптеген өнер жақтастарының алаңдауынан туындады, себебі француз азат етушілері өздерімен бір ғана жинақты емес, Парижге алып кетпек, өйткені 1795 жылы Виллем V галереясының барлық мазмұны Луврға орнатылған болатын. Ол орналасқан жерін және екі маңызды өнер түрін таңдады: керемет Оранжезаал орналасқан Huis ten Bosch және «тарихи» және «заманауи» өнер концепциялары. Қызығы, кейін осы жинақтардың негізінде құрылған Риксмузейде әлі де «тарихи» және «заманауи» өнер арасындағы айырмашылық сақталып тұр. Шындығында, католиктер мен оранжисттердің көптеген өнер галереялары өз жинақтарын жасырды немесе алып кетті, мысалы, Харлемдегі Вилла Веллегеннің өнер жинағы. Гоголь жаңа үкімет кезінде таратылған патшалық жинақтардан (Оранжезаал сияқты) бөліктерді иеленуге болатынын түсінді және егер ол мұны ұлттық жинақты құру мақсатымен жүйелі түрде жасаса, француз «құтқарушыларынан» өнерді «құтқаратынын» сезінді. 1799 жылғы ұлттық тізімге алу үшін ол осы жұмысқа инспектор тағайындады: Корнелис Себиль Рос. Патриот болғандықтан, Гоголь елді дәріптейтін және моральдық сабақ беретін «патриоттық» өнерге көбірек қызығушылық танытты, бұл, мүмкін, Рос «Қорқытылған аққу» суретіне моральдық мәтін қосып, оны Гогольге сату үшін жасаған болуы мүмкін. Гоголь Харлемдегі Голланд ғылым қоғамының мүшесі болды, ол Тейлерс мұражайымен тығыз байланыста болды, бұл ұқсас мұражай жобасы еді. Алайда, мұражай қала орталығынан шалқары орналасқан, бірақ Ростың көмекшісі Ян Жерард Вальдорпты жұмысқа алуға тура келді, себебі келушілер жеткілікті болды. 1808 жылы мұражай Лодвик Наполеон Амстердамның бұрынғы қалалық әкімшілігінде Корольдік мұражайын ашқанда көшірілді.

Жаңа режим

1805 жылы саяси жағдай тағы да өзгерді. 1798 жылғы унитарлық Конституция, оның негізгі қағидаларына сүйенген жоспар, өзі Uitvoerend Bewind-тің күшіне тоқырау келтірді. Сол жылдың күзінде өткен тағы бір төңкерістен кейін күшіне енген 1801 жылғы жаңа Конституция мемлекеттің қайта федерализациясына әкеп соқты. Гоголь осы Конституцияның қаржылық тарауларына қарсы референдум алдында батыл түрде сөйледі, ол Конституцияны бекіту үшін ұйымдастырылған болатын. Көп ұзамай ол жұмысынан босатылды, себебі орталық мекемелер Uitvoerend Bewind-пен бірге таратылды. 1802 жылдың мамыр айында оның тағы бір реформалық жоспары – Ұлттық банк құруы, жаңа үкімет тарапынан қабылданбады (тек 1814 жылы қайта жаңғыртылды). Гоголь жеке азамат ретінде қайтадан Gogel en d'Arripe атты жаңа коммерциялық фирма құрды. Содан кейін Гоголь Қаржы министрі болып тағайындалды. Ол бұрынғы салық салу жоспарын сәл өзгертілген күйде жүзеге асыру мүмкіндігіне ие болды. Бұл 1805 жылғы жаңа Конституция бойынша, көбінесе кедергі келтіретін Wetgevend Lichaam (Заң шығару органы) әлсіздікке ұшырағандықтан жеңілдеді. Гоголь өмір бойы демократ болды және сайлау құқығының барлығына бірдей болуы керек деген нанымынан ешқашан бас тартпады (басқа патриот саясаткерлерден айырмашылығы, олар оқиғалар барысында өз көзқарастарын авторитарлық бағытта өзгертіп алды), бірақ технократ ретінде ол өз пікірлерін жүзеге асырудың артықшылығын көрді. Оның салық реформалары 1805 жылдың маусым айында қабылданды және 1802 жылдың 11 қаңтарында қолданысқа енгізілді. Алайда Батавия Республикасының соңғы күндері жылдам өтіп бара жатты. Гоголь король Луи Наполеон басшылығымен Голландия Корольдігіне өтуді келіссөздер арқылы жүзеге асыруға көмектескен Groot Besogne (Ұлы комиссия) мүшесі болды, бірақ бұл оның ықыласымен болған жоқ. 1806 жылы бұл лауазым жаңа патшалықтағы Министр лауазымына өзгертілді. Осылайша, ол жаңа салық жүйесін әлсіретуге тырысқан ескі элитамен күресуге мәжбүр болды, ол жарты жыл бұрын ғана енгізілген болатын. Алайда ол бастапқыда жаңа корольдің қолдауын алды, ол сол кездегі голланд экономикасының нашар жағдайы туралы оның ескертулеріне таң қалған еді. Жаңа жүйе бойынша түсімдер күтілгеннен кем болды, сондықтан патшалық бұрынғыдан да көп тапшылықты қаржыландыруға жүгінуге мәжбүр болды. Голланд мемлекетінің кредиті осы уақытқа дейін қатты зардап шекті, сондықтан Амстердам банкирлерінің көмегінсіз облигациялар шығару мүмкін емес болды, олар бұрын тек АҚШ сияқты шетелдік үкіметтерге делдал ретінде қызмет еткен. Бақытымызға орай, сол кезде Голландияның мемлекеттік қарызды, сыртқы немесе ішкі, қаржыландыру жүйесі теңдесіз болды. Бірақ бірнеше жылдан кейін жаңа жүйенің алғашқы нәтижелері (түсімнің өсуі, әкімшілік шығындардың азаюы, ұлттық салықтық бюрократияның құрылуы) іске асырылды. Кейбір реформалар ұзақ мерзімді маңызға ие болды. Жер салығы жүйедегі маңызды жаңа элемент болғандықтан, кадастрды енгізу қажет болды. Бұл голланд азаматтық құқығы саласына да оң әсер етті. Басқа да тұрақты реформалар: 1807 жылы ол голланд монетасын реформалау туралы заң қабылдады. Ол гильдияларды жою және ішкі тарифтерді және саудаға кедергі келтіретін басқа да факторларды жою сияқты басқа да экономикалық реформаларға да ықпал етті. Ол Голландия Корольдігіндегі Корольдік Нидерланд өнер және ғылым академиясының алғашқы директоры болды. 1810 жылы Нидерландыны аннексиялаудан кейін Гоголь қайтадан қаржы министрінің міндеттерін атқарды, бірақ енді француз империясының голланд департаменттеріне бағынған империялық үкіметте қаржы интенданты ретінде. Ол осыны өз отандастарын империялық әкімшіліктің ең жаман жағынан қорғай аламын деген үмітпен жасады. Ол Париждегі үкіметті голландтың ерекше жағдайларын ескере отырып, белгілі бір жеңілдіктер жасауға көндіруге көптеген әрекеттер жасады. Бірақ бұл әрекеттер көбінесе нәтижесіз болды. 1813 жылы Вильгельм I Нидерландының королі болып таққа отырғаннан кейін, француздар Нидерландыны басып алғаннан кейін Гоголь Францияға қашып кетті. Ол 1814 жылы Нидерланд Корольдігіне оралуға рұқсат алды, бірақ ол жаңа үкіметте қызмет атқарудан бас тартты, оны 1795 жылға дейінгі оранжистік топтың қайта жаңғыруы деп қарады (бірақ өлімі алдында жаңа Raad van State мүшесі болуға келісті). Ол жеке өмірге оралып, шағын фабрика ашты. Ол 1821 жылы Овервенде қайтыс болды.

Жарияланымдар

"Over de nadeelen der buitenlandsche geldlichtingen", "Демократтар" басылымында, 1796 ж. 17 тамыз. "Memoriën en correspondentiën betrekkelijk den staat van 's rijk's geldmiddelen in den jaren 1820" (авторы қайтыс болғаннан кейін жарық көрді; ұлы Ж. М. Гогель редакциялаған, 1844 ж.)