Кіріспе

Франция мен Испания арасындағы қарым-қатынас – Франция мен Испания арасындағы екіжақты қарым-қатынастар. Екі елдің арасында Пиреней таулары бойында ұзын шекара бар, бірақ бір жері Андоррамен бөлініп жатыр. Франция мен Испания ерте заманның ең қуатты патшалықтарының екеуі болғандықтан, 1659 жылы Пиреней шартнамасына қол қойылғанға дейін 24 жыл бойы соғыс жүргізді (Франко-испан соғысы). Шарт екі ел арасындағы Фазан аралында жасалды, ол содан бері кондоминиум статусын сақтап, әр алты ай сайынғы басшылығын ауыстырып келеді. Екі ел де Еуропалық Одақтың мүшесі (екі ел де валюта ретінде евроны қолданады) және Еуропа Кеңесінің, Экономикалық Ынтымақтастық және Даму Ұйымының, НАТО-ның, Жерорта теңізі аймағындағы ынтымақтастық ұйымының және Біріккен Ұлттар Ұйымының мүшелері болып табылады.

Орта ғасырлар

Галлия мен Испанияның барлық құрлықтары Рим империясының меншігінде болды. «Испания» термині 1476 жылы Кастилия мен Арагон тажын біріктіруге дейін Франция-Испания қарым-қатынастарын білдіргенде тиімсіз болуы мүмкін, бірақ қазіргі Франция мен Испания арасындағы маңызды қарым-қатынастар әрқашан болды. Осы ерте қарым-қатынастардың маңызды ерекшелігі – Марка Испаника мен Наварра графтарының Каролингтер әулеті тұсында франк патшаларымен бірге Аль-Андалус мұсылман мемлекетіне қарсы иық-иыққа тұрып шайқасқандығы. Барселона франк патшасының қорғауындағы франк империясының графтығы болды. Марка Испаника мен Наварраның франк империясына бағынуы 985 жылға дейін сақталды. Осы кезде Франция патшасы Лотар және оның Византиялық одақтастары әскерлерін Вердум графтығында шоғырландырғандықтан, Наварра мен Марка Испаникаға халифқа қарсы қорғануға көмектеспеді, яғни Барселонаны арабтардан қорғауға үлкермеді. Алманзор қалаларда тұрақтап қалған жоқ (бірінші шабуыл 985 жылдың 6 шілдесінде басталды; әскерлерін 23 шілдеде шығарды), бірақ бұл шабуыл Барселона графтығының Франция патшалығынан тәуелсіздік алу процесінің бастапқы қадамы болды және болашақ Арагон мемлекетін жариялады. Франциядан тәуелсіз және Арагон тажына енген Барселона заңды түрде Франция графтығы болып қала берді, ал Франция королі келесі ғасырларда Барселона сотында дауыс беру құқығын сақтап қалды. Бұл жағдай екі патшалық арасында қазіргі Францияның оңтүстігі мен Испанияның солтүстігін бақылау үшін көптеген аумақтық жанжалдарға әкеп соқты (Арагонның Тулуза графына қолдау көрсетуі, Францияның Филипп III-нің Арагонның Изабелласына үйленгенінен кейін Перпиньян қаласындағы қазасы және Альбигой крест жорықтары ең танымал мысалдар), сондай-ақ Пиреней келісімімен аяқталған Каталон көтерілісінің басталуында маңызды саяси рөл атқарды.

17 ғасыр

1635 жылы Франко-испан соғысы басталды, француз корольі Людовик XIII өзінің бүкіл корольдігінің Габсбургтердің иелігімен, соның ішінде Испаниямен шектесетініне қысым сезінді. 1659 жылы Пиреней келісімі соғысты аяқтады және Испанияның иелігіндегі Каталонияның Руссильон графтығын Францияға берді, Франция бұл аймақта Испания тажына қарсы көтерілген Каталония княздығын қолдаған болатын. Батыс Фландрия, қазіргі француз Нор департаментімен шамалас, де берілді. Келісімнің ерекшелігі – Руссильондағы барлық селолар Францияға өткенімен, Львия қала ретінде қарастырылып, Испания оны бүгінгі күнге дейін Францияның ішіндегі анклав ретінде сақтап келеді. Келісімге Фазан аралында қол қойылды, бұл Хендая (Франция) және Ирун (Испания) қалалары арасындағы Бидасоа өзенінде орналасқан, адам тұрмайтын, инфрақұрылымы жоқ арал. Екі елдің де елді мекендері, демек, елдері аралдың егемендігін жыл сайын алты айға иеленді. Испанияның Филипп IV жеңіліске ұшырағаннан кейін, Испания инфанты, Австрияның Мария Терезасы Франция корольі Людовик XIV-ке үйленді.

18 ғасыр

1701 жылы Испанияның соңғы Габсбург патшасы Карл II қайтыс болғаннан кейін, Людовик XIV басқарған француз Бурбон әулеті Испания тағына талап қойды. Соғыс Бурбон Филипп V-тің Испания королі ретінде мойындалуымен аяқталды. Бурбон әулеті бүгінгі күнге дейін Испания тағында орналасқан. Соғыстар өте қымбатқа түсті; мексикалық күміске қарамастан Испания экономикасы төмендеді.

19 ғасыр

Революциялық Франция мен Бурбон Испаниясы 1796 жылы Ұлыбританияға қарсы ортақ күрестің бір бөлігі ретінде Сан-Ильдефонсо шартын жасасты. 1805 жылы Трафальгар шайқасында жеңіліске ұшырағаннан кейін қарым-қатынас нашарлап, 1808 жылы француз императоры Наполеон Испанияға басып кірді және өзінің бауыры Жозефті Испания королі етіп тағайындады. Бұл Ұлыбританияның одақтасы Португалияға басып кіру жоспарының бір бөлігі болды. Веллингтон герцогы басқаратын британдық әскерлер 1813 жылы Витория шайқасынан кейін француздарды Испаниядан ығыстырып шықты. Бурбон патшасы Фердинанд VII Наполеон тарапынан тұтқынға алынған болатын, бірақ Наполеонның қарсыластары оны Испания монархы ретінде мойындады. Ол 1813 жылы Пиреней соғысында француздардың жеңіліске ұшырауынан кейін таққа қайта оралды. 1820 жылы Испаниядағы әскери көтеріліс либералды үкіметтің, Триенио Либералдың билікке келуіне әкеп соқты. Екі жыл өткен соң Фердинанд VII Еуропа монархтарынан өкіметін қайта орнатуға көмектесуді сұрады, нәтижесінде Франция 60 мың әскер жіберіп, либералды үкіметті құлатып, Фердинандты абсолюттік монарх ретінде қайта орнатты.

Испаниядағы Азамат соғысының салдары және Екінші дүниежүзілік соғыс басталды, 1939-1945

1939 жылы Испаниядағы Азамат соғысы аяқталғанда генерал Франсиско Франконың ұлтшыл күштері жеңіске жеткен кезде, Францияға еншілес болған шағын испан қаласы Львияның жеңілген Республика армиясының аумағына өту мүмкіндігі талқыланды. Бір келісімге қол жеткізілмеді, және француз билігі ұлтшылдарға Львияны басып алуға рұқсат берді. Кейіннен Германияның Францияны басып алу кезінде Виши режимінің басшысы болған Филипп Петан, жаңа испан үкіметіне француз елшісі болып тағайындалды. Испания кейіннен Анти-Коминтерн пактісіне қосылуы және одан кейін неміс және итальян фашистерімен бірігуі нәтижесінде, отарлық Мароккода әскери күштерді жинау арқылы Берар-Жордана келісімінің мағынасын жойды, бұл сол аймақтағы ынтымақтастық саясаты туралы уәдеге қайшы келді. Дегенмен, Испания Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуға құлшынбады және 1938 жылғы Судет дағдарысы кезінде Германияның Францияға қарсы экспансиялық жоспарларына қатысты бейтараптығын жариялаған еді. Испанияның Германия тарапынан қатысуына деген күмәні, 1939 жылғы Молотов-Риббентроп пактісіне сәйкес, Германияның бұрынғы азамат соғысы кезінде испан республикашыларын қолдаған КСРО-мен ынтымақтастығы туралы хабарды алғаннан кейін одан да күшейді. Испания бейтарап болғанымен, испан еріктілеріне Германияның "Көк" 250-ші жаяу әскер дивизиясының құрамында Ось державалары жағында соғысуға рұқсат берілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңінде француз үкіметінің қайта құрылуымен Испания мен Франция арасындағы қарым-қатынас одан да күрделенді. Франциядан Валь-д'Аран арқылы Испанияның солтүстігіне өткен эмигрант испан коммунистері Франконың әскері мен полиция күштері тарапынан қайтарылды. 1945 жылғы маусымда француздар екі елдің арасындағы шекараны уақытша жапты.

Дүниежүзілік соғыс пен суық соғыс аралығында, 19451949

1946 жылы 1 наурызда Испания мен Франция арасындағы шекара коммунистік партизан Кристино Гарсия Испанияда атқыланғаннан кейін мерзімі белгісіз жабылды. Франко үкіметі бұл әрекетті сынап, соғыс кезінде Франциядан көптеген босқындар қауіпсіздік үшін осы шекарадан Испанияға қашқандарын мәлімдеді. Шекара жабылып, бірнеше күннен кейін Франция АҚШ және Ұлыбританиямен бірлесіп, Мадридте жаңа уақытша үкімет құруға шақыратын дипломатиялық нота жариялады. Испанияның бұрын Италиямен және нацистік Германиямен болған тығыз қарым-қатынасы күдік тудырып, айыптауларға әкелді. Соғыс аяқталғаннан кейін бірқатар нацистер мен француздық коллаборационистер Франконың Испаниясына қашып келді, олардың ішінде Пьер Лаваль ерекше көзге түсті, ол 1945 жылдың шілдесінде одақтастарға тапсырылды. Бір французтік есепте Испанияда 100 мың нацист және олардың серіктеріне пана берілгені айтылды. КСРО елде 200 мың нацист бар екенін және Франконың ядролық қару жасап, 1946 жылы Францияға шабуыл жасауға ниеттенгенін мәлімдеді.

Франко режимі суық соғыс кезінде, 1949-1975

Салқын соғыстың басталуымен қарым-қатынастар біртіндеп жақсарды. Пиреней шекарасы 1948 жылдың ақпан айында қайта ашылды. Бірнеше айдан кейін Франция (Британиямен бірге) Франко үкіметімен сауда келісіміне қол қойды. 1950 жылы Франция үкіметі халықаралық құлқына алаңдап, Испания Коммунистік партиясын Франциядан кетуге мәжбүрледі, осыдан кейін қарым-қатынастар одан әрі жақсарды. Франко-испан қарым-қатынастары Шарль де Голль билікке келгеннен кейін шиеленісе бастады, әсіресе 1960-1961 жылдары бүлікші француз генералы Рауль Салан Испаниядағы фалангистер арасында алты ай бойы пана тапқан кезде. Бірақ, бұл ретте сауда қатынастары тоқтатылған жоқ, француз қаржы министрі 1963 жылдың сәуірінде Мадридке жаңа сауда шартын жасасу үшін келді. Дегенмен, Франко мен де Голльдің бір-біріне қарсы қолданған агрессивті риторикасы екі ел арасындағы қарым-қатынасты жақсартпағаны даусыз.

Франкодан кейінгі Испания, 1975-2000

Испания генерал Франсиско Франконың басшылығымен болған кезде, француздар ETA шабуылдары Франко үкіметін құлатуға бағытталған деп ойлады және ETA оларды нысанаға алмады деп санады. Мұның себебі Франко режимінің террористік ұйым OAS-қа көрсеткен көмегі еді. Сондықтан, ETA адамдарды өлтіре бастағанда, де Голль оларға француз Баск аймағында, «Ле Санктуаре» деп аталатын жерде пана берді. Бірақ Франконың қайтысынан кейін шабуылдар жалғасқанда, Франция ETA-ға қарсы испан үкіметімен ынтымақтастыққа түсті. Соңғы жылдары Испания экономикасының жақсаруына байланысты Франция мен Испания арасындағы тепе-теңдік шамалы өзгерді. Тепе-теңдік сондай-ақ, 1975 жылы Франконың қайтысынан кейін Испанияда демократия орнауының нәтижесінде де өзгерді. Франция, Испания және Ұлыбритания Еуропалық Одақтың (ЕО) ETA ұйымын террористік ұйым деп таныған негізгі мүше елдері болды. Бұған қоса, бұл ұйым IRA террористік ұйымымен де байланысты болды.

21 ғасыр

Қазіргі уақытта Франция Испанияның ең ірі сауда серіктестерінің бірі болып табылады. 2015 жылдың наурыз айында Испания королі Филипп VI өзінің таққа отырғаннан бергі алғашқы дипломатиялық сапары ретінде Францияға баруды жөн көрді. Бұл сапар Франция мен Испания арасындағы өте жақсы екіжақты қарым-қатынасты құрметтеудің бір жолы ретінде кеңінен қабылдалды. 2022 жылдың мамыр айынан бері екі ел алғашқы Достық шартын аяқтауда. Осылайша, Испания Германиядан (1963) және Италиядан (2021) кейін Франциямен дипломатиялық қарым-қатынаста осындай мәртебеге қол жеткізген үшінші ел болады. Ресейдің Украинаға басып кіруі салдарынан, Еуропа арқылы табиғи газ тасымалдау бойынша жаңа ұсыныстар қайта қарастырылды. Осыған байланысты Франция, Португалия және Испания жаңа энергетикалық жобалардың шығындарын бөлу және мерзімдерін талқылайды, бұл жобалар Иберия түбегінен континенттің қалған бөлігіне жасыл сутекті жеткізуге бағытталған. 2023 жылдың 19 қаңтарында Испания Премьер-Министрі Педро Санчес және Франция Президенті Эммануэль Макрон екі ел арасындағы Достық шартына қол қойды.

Мәдени алмасу

1920 жылдары Францияда Джоан Миро, Хоакин Соролла, Пабло Пикассо немесе Сальвадор Дали сияқты белгілі испан суретшілері қатысқан маңызды көркемсурет көрмелері өтті. Испания Азамат соғысы және содан кейінгі қиындықтар испан халқын, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жұмыс күші тапшы болған, дамыған және демократиялық Францияға көшуге итермеледі. 1901 жылдан бері француз астанасы Париж қаласында тұратын испан суретшісі Пабло Пикассо, Франко Испанияны басып алғаннан кейін азаматтыққа қабылданудан бас тартты, бірақ 1973 жылы қайтыс болғанға дейін Парижде тұрды. 2016 жылғы Eurostat бағалауынша, Испанияда 122 385 француз азаматы және Францияда 128 000 испан азаматы тұрады, сондай-ақ Францияда 144 039 адам Испанияда туған. Қазіргі уақытта Испанияда 125 000-нан астам француз, ал Францияда 275 000-нан астам испан тұрғыны бар деп есептеледі. Бұдан әрі, ағылшын тілінен кейін француз тілі Испанияда екінші ең көп оқылатын шетел тілі, ал испан тілі Францияда екінші ең көп оқылатын шетел тілі болып табылады. Екіжақты азаматтық туралы келісім арқасында француз бен испан азаматтары өздерінің азаматтығынан бас тартпай, жаңа азаматтық алуға құқылы. Франция Испаниямен осындай келісімге қол қойған алғашқы Ибероамерикандық емес ел.

Саммиттер

23-ші Франция-Испания саммиті; 2013 жылғы 27 қарашада Мадридте. 24-ші Франция-Испания саммиті; 2014 жылғы 1 желтоқсанда Парижде. 25-ші Франция-Испания саммиті; 2017 жылғы 20 ақпанда Малагада. 26-шы Франция-Испания саммиті; 2021 жылғы 15 наурызында Монтабанда: Испания және Франция екі азаматтыққа қатысты келісімге қол қойды.