Кіріспе

Софоклдің ежелгі грек трагедиясы, Софоклдің пьесасы

Филоктет (Φιλοκτήτης, Philoktētēs; ағылшынша айтылуы: /fɪləkˈtiːtiːz/, үшінші буынындағы басымдылығымен, тет) – Софоклдің пьесасы (Эсхил мен Еврипид де Филоктет пьесасын жазған, бірақ олардың пьесалары бізге жеткен жоқ). Пьеса Пелопоннес соғысы кезінде жазылған. Бұл Софоклдің сақталған жеті трагедиясының бірі. Ол алғаш рет б.з.д. 409 жылы Дионисияда қойылды және бірінші жүлдеге ие болды. Оқиға Троя соғысы кезінде өтеді (Илиададағы көптеген оқиғалардан кейін, бірақ Троя атынан бұрын). Онда Неоптолем мен Одиссейдің мүгедек Филоктетті, шебер садақшыны, Лемнос аралынан Трояға қайтаруға жасаған әрекеті суреттеледі.

Өмірбаян

Өлімге жақындаған Геракл тірі кезінде өртелуін қалады. "Филоктет" пьесасында Софокл Гераклдің өртеу қалыңын Филоктеттен басқа ешкім жаға алмайтыны және Геракл осы қызметі үшін Филоктетке садағын сыйлағаны туралы мифті айтады (кейінгі мәтіндерде, мысалы, Овидийдің "Метаморфозаларында" көрсетілгендей). Филоктет гректермен бірге Троя соғысына қатысты, бірақ Хриседе, қасиетті жерде келе жатқанда жылан оның аяғын шақты. Шаққаннан кейін ол үнемі қиналып, жағымсыз иіс шығарды. Осы себепті Одиссей мен Атрейдтер (Атрейдің ұлдары) оны шөл аралы Лемносқа тастап кетті. Он жыл өткен соң гректер Приамның ұлы, троялық болжаушы Хеленді тұтқынға алады. Ол соғысты жеңу үшін оларға шебер садақшы Филоктет пен Гераклдің садағы қажет екенін болжайды. Одиссей Филоктетті алу үшін Неоптолем (Ахиллдің ұлы)мен бірге Лемносқа қайта оралады. Бұл оңай міндет емес, себебі Филоктет Одиссейді және гректерді оны онда тастап кеткені үшін қатты жек көреді.

Қысқаша мазмұны

Софоклдің «Филоктет» пьесасы олардың аралға келгенімен басталады. Одиссей Неоптолемге болашақта даңққа ие болу үшін, Одиссей жасырынғанда, жалған әңгімемен алдап Филоктетті қолға түсіру үшін арсыздыққа бару керектігін түсіндіреді. Неоптолем ізетті ұл ретінде бейнеленген, сондықтан оны осы рөлді ойнауға көндіруге біраз күш жұмсалды. Филоктеттің сенімін жеңіп алу үшін Неоптолем Филоктетті өзі де Одиссейді жек көреді деп ойлатып, алдайды. Неоптолем Филоктетке Одиссей әкесінің (Ахиллдің) қаруларын ұстап отырғанын айтады. Ол Филоктетке бұл қарулар оның туғаннан бергі құқығы екенін, ал Одиссей оны оған беруден бас тартатынын жеткізеді. Филоктеттің сенімін қосқаннан кейін және оны үйіне апаруды ұсынғаннан соң, Неоптолемге Гераклдың садағын көруге рұқсат беріледі. Неоптолем садақты ұстап тұрғанда, Филоктет аяғының шыдай алмас ауыруынан қиналады. Ұялып, Неоптолем оны қайтаруды ойлайды. Одиссей пайда болады, және олар арасында пікір талас туады. Ақырында Неоптолемнің санасы үстемдік етеді, ол садақты қайтарады. Екі тараптан да көптеген қорқытулар айтылғаннан кейін Одиссей қашып кетеді. Неоптолем Филоктетті өз еркімен Трояға баруға көндіруге тырысады, бірақ Филоктет келіспейді. Соңында Неоптолем Филоктетті Грекияға қайтаруға келіседі, тіпті бұл оны әскердің ашуына ұшырататынын білсе де. Бұл пьесаның аяқталуы сияқты көрінеді, бірақ олар кетіп бара жатқанда Геракл (қазір құдай) олардың үстінде пайда болып, Филоктетке егер ол Трояға барса, айығатынын және гректер жеңіске жететінін айтады. Филоктет оған ерікті түрде бағынады. Ойын осымен аяқталады. Кейіннен Филоктет Трояда шайқасқанда, оның аяғы жазылып, көптеген троялықтарды (соның ішінде Парисді) өлтіріп, даңққа ие болады.

Тақырыптар мен идеялар

Бұл пьесада моральдық жоғары тұру тұжырымдамасы маңызды рөл атқарады. Пьеса көрерменді әр адам үшін адамгершілік нені білдіріп тұратыны туралы ойға жетелейді. Бұдан әрі, пьеса жеке тұлға үшін дұрыс нәрсе мен топ үшін дұрыс нәрсе арасындағы күресті сұраққа айналдырады. Мүмкін, бұл күрес шешілмейді. Атап айтқанда, Филоктеттің басынан өткен оқиғалар мен гректердің қажеттіліктерін салыстыра отырып, осы күресті көруге болады. Тағы бір тақырып – жарақат және ауырсыну. Филоктеттің жаралары жазылмайды. Сонымен қатар, Филоктеттің азап-тозағы оның өзіндік ерекшелігіне айналады, бірақ Неоптолем бастапқыда Филоктетті танымайтын болады. Яғни, Филоктеттің азап-тозағы оны әйгілі етуі керек, бірақ оның тарихы жоқ болып кеткендей.

Соғыс театры жобасы

Филоктет туралы әңгіме, жараланған адам мен басқалармен араласып жатқан қарым-қатынастарды қамтиды, жиі айтылады. 2005 жылы жазушы және режиссер Брайан Дориз Нью-Йорк аймағында пьесаны оқып көрсетулер сериясын бастады, көрермендердің оқылымға деген реакцияларын, әсіресе азап шеккен солдат пен күтім көрген адамның араласуына қатысты реакцияларын байқады. Жобаның мақсаты – осындай оқылымдарды ұйымдастыру, әсіресе медицина қызметкерлері мен студенттерге көрсету. Көптеген оқылымдардан кейін психиатрлар, дәрігерлер және әскери медицина қызметкерлері қатысқан дәрігер-науқас қарым-қатынасы туралы пікір алмасу өтті. Бұл идея медицина студенттерін оқыту үшін де пайдаланылды, мысалы, 2007 жылы Корнелл университетінің Вейл медициналық колледжінің бірінші курс студенттеріне арналған презентация жасалды. 2008 жылы АҚШ теңіз жаяу әскерлеріне Ирак немесе Ауғанстанда қызметтен кейін посттравматикалық стресс және басқа да аурулардан сауығуға көмектесудің жаңа жолдарын табуға арналған конференцияда Нью-Йорктің төрт актері «Филоктет» және «Аякс» пьесаларынан драматикалық оқылым ұсынды.