Кіріспе

Тұтынушының өнім немесе қызметті сатып алу алдында қабылдаған жоспарланбаған шешімі.

Тұтынушы мінез-құлқы саласында импульстік сатып алу – бұл тұтынушының сатып алу кезінде жасалған, жоспарланбаған шешім. Мұндай сатып алулар жиі жасайтын адам импульстік сатып алушы немесе шектен тыс сатып алушы деп аталады. Зерттеулер нәтижелері көрсеткендей, эмоциялар, сезімдер және көзқарас сатып алуда шешуші роль атқарады, бұл өнімді көру немесе әсерлі жарнамалық хабарламаға тап болған кезде туындайды. Сондай-ақ, импульстік сатып алулар – адамның өзінің рационалды және өзін-өзі бақылау идеологияларымен қатар, қажеттіліктерін қанағаттандыру нәтижесі болып табылады. Материализмнің артуы импульстік сатып алулардың көбеюімен байланысты, бұл көбінесе адамдардың ақылсыздыққа салынуына және ойсыз сатып алулар жасауына әкеледі.

Импульстік сатып алу түрлері

Сид Хокинс Стерн "Бүгінгі импульстік сатып алудың маңызы" деген мақаласында импульстік сатып алудың төрт түрін сипаттайды. Біріншісі – тұтынушының қалыпты тұтыну үлгісін бұзатын "Таза импульстік сатып алу". Екіншісі – "Еске түсіру импульстік сатып алу", яғни тұтынушы бір затты сатып алу тізіміне қосуды ұмытып, дүкенде сол затты көргенде оның қажет екенін еске түсіріп, сатып алады. Үшінші түрі – "Ұсыныс импульстік сатып алу", онда тұтынушы бұрын көрмеген өнімді көріп, ол өніммен алғаш танысқанына қарамастан, оның өзіне қажеттігіне көндіреді. Стерн енгізген соңғы импульстік сатып алу түрі – "Жоспарланған импульстік сатып алу". Бұл түрде тұтынушы дүкенге нақты заттарды алу ниетімен келеді, бірақ оларды сатып алуға ынталандыратын жеңілдіктерді күтеді.

Импульстік сатып алудың психологиясы

Импульстік сатып алу тұтынушылардың миындағы қалыпты шешім қабылдау үлгілерін бұзады. Тұтынушылардың әрекеттерінің логикалық тізбегі өзін-өзі бағалаудың иррационалды сәтімен ауыстырылады. Импульстік тауарлар тұтынушылардың эмоционалдық жағына көмектеседі. Импульспен алынған кейбір заттар тұтынушылардың өмірінде функционалды немесе қажетті деп есептелмейді. Импульстік сатып алудың алдын алу үшін саудаға барар алдында бюджет белгілеу және сатып алуды жасамас бұрын ойлану сияқты тәсілдер қажет.

Зерттеу нәтижелері

2008 жылы Мэттила мен Вирц жүргізген зерттеуде тұтынушы өз ортасын тым күшті ынталандыратын деп санаса, импульстік сатып алу жасауға көбірек бейім болатыны анықталды. Жақында жасалған зерттеуде Чрнечка, Шивински және Келес жекешілдік және ұжымдық сияқты мәдени құндылықтар импульстік сатып алу мен ақшаны жоспарлаудың маңызды факторлары екенін көрсетті. Зерттеушілер жаһандану деңгейінің жоғарылауы тұтынушылық мәдениетке әсер етіп, импульстік сатып алуға бейімділікті және ақшаны тиімсіз жоспарлауға ықпал ететінін хабарлады. Вернон Т. Кловер импульстік сатып алулар дүкеннің сатылымын айтарлықтай арттыратынын және осы сатып алулардан түсетін табыссыз, Кловердің зерттеуіндегі кітап дүкендері сияқты сауда орындары жұмыс істей алмайтынын анықтады. Осы себепті Кловер саудагерлерге импульстік тауарларды тұтынушылар үшін қолжетімді етуге шақырды. 2023 жылы ұжымдық ортада жүргізілген зерттеуде Мұхаммед, Адешола және Исиаку эстетикалық тартымдылық, тапшылық акциялары және жеңілдіктер сияқты факторлар Z ұрпағының Instagram-да импульстік сатып алу әрекеттерін ынталандыратынын анықтады. Британ Колумбия университеті мен Ченг Конг Бізнес мектебінің зерттеушілері импульстік жұмсаулар ұйымдаспаған ортамен байланысты екенін анықтады. Зерттеу нәтижесінде, адам хаостың ортасында болғанда, "мидың" күшін қажет ететін басқа да тапсырмаларды орындау қабілеті төмендеп, жеке бақылау сезіміне қауіп туады деген қорытындыға келді.

Импульстік сатып алулардың мысалдары

Маркетологтар мен бөлшек саудагерлер бірден қанағаттануға деген негізгі қалаумен байланысты импульстік сатып алуға ұмтылысты пайдалануға бейім. Мысалы, супермаркетке келген адамның мақсаты кондитерлік тауарлар сатып алу болмауы мүмкін. Дегенмен, қант-конфет, желім, мятты және шоколад тауарлары касса алдында жақсы көрінетіндей етіп қойылады, бұл импульстік сатып алушыларды және/немесе олардың балаларын бұрын ойламаған нәрсені сатып алуға итермелейді. Сондай-ақ, тұтынушы белгілі бір елдің туы сияқты, олардың қызығушылығын оятатын өніммен байланысты нәрсені көргенде де импульстік сатып алу орын алуы мүмкін, мысалы, белгілі бір DVD мұқабасында. Сатуға қойылған тауарлар да осылай орналастырылады. 1984 жылы Apple Macintosh 128K компьютерінің графикалық интерфейсі өте жаңашыл және тұтынушылар үшін тартымды болды, сондықтан бір сатушы оны "бірінші 2500 долларлық импульстік тауар" деп сипаттады. Импульстік сатып алу автомобильдер, дивандар және үй шаруалық техникасы сияқты басқа да қымбат заттарға қатысты болуы мүмкін. Әсіресе автомобильдерді сатып алу ақылға қонымды болғаннан гөрі, көбінесе эмоцияға негізделген болады. Бұл өз кезегінде бүкіл әлемдегі автосаудагерлерді эмоцияға үндеу үшін, шапшаң және мерекелік атмосферада өнімдерін таныстыруға мәжбүр етеді.