Кіріспе
Джон Барт кітабы. «Жолдың соңы» – американдық жазушы Джон Барттың 1958 жылы жарық көрген, кейін 1967 жылы қайта жөнделген екінші романы. Иронияға толы қара комедияның басты кейіпкері Джейкоб Хорнер «космопсис» деп атаған нигилистік салқындыққа ұшырайды – барлық мүмкіндіктерден әрекетті таңдай алмау. Ол кездегі дәстүрден тыс емдеудің бір бөлігі ретінде Хорнердің аты-жөні айтылмаған дәрігері оны жергілікті педагогиялық колледжде оқытушылыққа орналастырады. Сол жерде Хорнер аса рационалды Джо Морганмен және оның әйелі Реннимен дос болады. Үшеуі махаббат үшбұрызына ілігіп, трагедиялық оқиғаға ұшырайды. Роман сол кездегі сексуалдық мәселелер, нәсілдік сегрегация және аборт сияқты көтеріңкі тақырыптарды қамтиды. Барт және оның сыншылары осы романды алдыңғы туындысы «Жұмылатын операмен» (1956) жиі байланыстырады; екеуі де 1955 жылы жазылған және бір томдық басылымда қолжетімді. Екеуі де философиялық роман; «Жолдың соңы» «Жұмылатын операның» басты кейіпкері жасаған абсолютті құндылықтар туралы қорытындыларды жалғастырады және осы идеяларды «жолдың соңына» дейін жеткізеді. Барт екі романды да реалистік стильде жазды, бұл 1960 жылдардан бастап және одан кейін жазылған, мысалы, «Күлкі үйінде жоғалғандар» (1968) және «ХАТТАР» (1979) сияқты Барттың жақсы танымал метафикциялық, мифологиялық және постмодернистік туындыларынан өзгеше. Сыншылар Барт кітаптың басты кейіпкерімен ортақ емеуі мүмкін бе деген мәселеде екіге бөлінді, ол тіл мен зиятек талдау арқылы эмоциялардан және адамдық қарым-қатынастардан қашып, тіпті сексуалдық қарым-қатынастарын да жекелендіруге тырысады. Тіл – тәжірибе бұрмалаушысы ретінде бейнеленеді, бірақ одан қашу мүмкін емес. Барт кейінгі романдарының бірінде, «Сот-бидай факторымен» (1960) бастап, өзінің шығармашылығындағы жасандылықты күшейтті, оны «романның еркін трилогиясының» соңғы туындысы деп санады. 1970 жылы түсірілген, роман негізінде еркін түсірілген фильмде Джеймс Эрл Джонс, Стейси Кич және Харрис Юлин алғашқы рөлдерін ойнады. Фильмде графиктік аборт сахнасы болғандықтан ол X категориясына жатты.
The End of the Road is the second novel by American writer John Barth, published first in 1958, and then in a revised edition in 1967. The irony laden black comedy's protagonist Jacob Horner suffers from a nihilistic paralysis he calls "cosmopsis"—an inability to choose a course of action from all possibilities. As part of a schedule of unorthodox therapies, Horner's nameless Doctor has him take a teaching job at a local teachers' college. There Horner befriends the super rational Joe Morgan and his wife Rennie. The trio become entangled in a love triangle, with tragic results. The story deals with issues controversial at the time, such as sexuality, racial segregation, and abortion. Barth and his critics often pair the novel with its predecessor, The Floating Opera (1956); both were written in 1955, and they are available together in a one volume edition. Both are philosophical novels; The End of the Road continues with the conclusions about absolute values made by the protagonist of The Floating Opera, and takes these ideas "to the end of the road". Barth wrote both novels in a realistic mode, in contrast to Barth's better known metafictional, fabulist, and postmodern works from the 1960s and later, such as Lost in the Funhouse (1968) and LETTERS (1979). Critics have been divided over whether Barth identified with the book's protagonist, who retreats from emotion and human relations through language and intellectual analysis; Jake prefers to keep even his sexual relations impersonal. Language is presented as a distortion of experience, yet nevertheless unavoidable. In his later novels Barth forefronted the artifice in his writing, beginning with The Sot Weed Factor (1960), a work Barth conceived as the last of a "loose trilogy of novels". A 1970 film loosely based on the novel stars James Earl Jones, Stacy Keach and Harris Yulin in their earliest feature roles. It was rated X, in part because of a graphic abortion scene.
Баспа тарихы
Пенсильвания университетінде сабақ беріп жүргенде Барт 100 әңгімеден тұратын циклге кірісті, оны "Дорчестер әңгімелері" деп атады; ол алғашқы екі жарияланған романын жазу үшін оны жартысынан тастап кетті. Ол 1955 жылы "Жүзбелі опера" және "Жол аяғы" есімді екі романын аяқтады. Appleton Century Crofts 1956 жылы "Жүзбелі операны" басып шығарды, бірақ сатылымы баспагерді Барттың келесі кітабын жариялауға ынталандырмады, себебі ол алғашқы кітапқа тым ұқсас деп есептелді. Doubleday 1958 жылы "Жол аяғын" жариялады; ол "Жүзбелі операдан" аздап артық назар аударды. 1967 жылы қайта жаңартылған басылымда алғашқы басылымнан алынып тасталған материал қайта қосылды және Барттың жаңа кіріспесі енгізілді. Anchor Books 1988 жылы осы екі романы бір томдық жинақта басып шығарды; алғы сөзінде Барт бастапқыда кітапты "Дәрігер келгенше не істеу керек" деп атағысын айтады, бірақ Doubleday редакторы Эдвард Асвелл оны өзгертуге көндірді, өйткені ол "роман алғашқы жәрдем туралы зерттеме деп жаңылыстырылуы мүмкін деп қорқыды".
Өмірбаян
Бұл оқиға терапиялық психодрама түрінде Якоб Хорнердің бірінші тұлғада жасаған мойындауын баяндайды. Хорнер 1955 жылғы 4 қазанда 1951–1953 жылдардағы оқиғалар туралы жазады. Барт өмірінің көп бөлігін университеттерде оқытумен өткізді. Барттың көптеген романдарындағыдай, «Жолдың соңы» романының оқиғасы мен кейіпкерлері академиялық ортада өрбиді; оқиғаның көп бөлігі университет кампусында болады. Роман аборт (ол кезде әлеуметтік жағынан кеңінен қабылдалмаған) және нәсілдік сегрегация сияқты қазіргі заманғы даулы мәселелерді қамтиды. «Жолдың соңы» мен «Жүзіп жүрген опера» (1956) романдары Барттың жазушылық жолының ерте, экзистенциалистік немесе нигилистік кезеңін құрайды деп қарастырылады. Бұл кезең модернистік мағынада реалистік болды, онда Барттың «Сот-бидай факторы» (1960) романынан басталатын эксперименталды кезеңінде пайда болған фантастикалық элементтерге орын жоқ еді. Екі роман да ерекше стильді көрсеткенімен, оқырмандар күткен романдық конвенцияларды сақтады және 1940–1950 жылдардағы американдық романның реалистік ағынының бір бөлігі болды. «Жүзіп жүрген опера» романы аяқталар кезде, оның басты кейіпкері Тодд Эндрюс өмірде абсолютті құндылықтар жоқ, бірақ «нақты болу үшін» салыстырмалы құндылықтар бар деген қорытындыға келеді. Барт «Жолдың соңы» романын осы көзқарасты жоққа шығару үшін, «барлық мистикалық емес құндылықты жолдың соңына дейін жеткізу» мақсатымен жазғанын айтады, және екінші романды бірінші романның «нигилистік комедиясымен» жұптасқан «нигилистік трагедия» деп сипаттайды. Барт бұл кітапты «Сот-бидай факторымен» аяқталатын «романдық трилогияның» екінші кітабы деп санайды, содан кейін ол фабулалық «Жайлс ешкі жігіті» (1966) романына кіріседі.
Сюжет
Джейкоб "Джейк" Хорнер "космопсис" синдромынан зардап шегеді — ойлағанның бәрінен таңдау жасауға келмейтін жағдай. Джонс Хопкинс университетіндегі аспирантураны тастап, 28 жасқа толған соң Балтимордағы Пенсильвания теміржол станциясында толыққан тоқтап қалады. Осындай жағдайларға маманданған афроамерикалық дәрігер, есімі аталмаған, оны жеке терапия орталығына, "Жаңару фермасына" алып кетеді. Терапия бағдарламасының бір бөлігі ретінде Джейк Уикомико мемлекеттік колледжінде оқытушы болып жұмыс істейді, онда ол тарих пәнінің мұғалімі Джо Морганмен және оның әйелі Реннимен дос болады. Джо мен Джейк "сөздер шайқасы" арқылы зияткерлік тартысқа түседі. Философиялық көзқарастағы Морган отбасындағы некеде барлық нәрсе айқын жеткізілуі керек, және "екі тарап та бір-бірін түсінуге қабілетті" болуы тиіс — ал Джо үшін "түсіну" дегені әйеліне зорлық көрсетуді де білдіреді. Дәрігер Джейкке "мифтік терапияны" тағайындайды, онда ол Сартрды оқуға және эгоны жою үшін өзіне "бейнелерді" тағайындауға тиіс, символдық рөлдерді қабылдау арқылы іс-қимылға итермелеуге шақырылады. Джейк бұрын таныс болған Пегги Ранкинге ізденіп барып, оны қызықтыруға тырысады; ол оның ұсынысын қабылдамағанда, Джоның әрекеттерін еліктеп, оны зорлықпен бағындыруға тырысады. Джо докторлық диссертациясымен айналысып жүргенде, Ренниге Джейкке атпен жүруді үйретуді ұсынады. Сапарлары барысында Ренни мен Джейк Морган отбасының ерекше қарым-қатынасы туралы ұзақ әңгімелеседі. Бір сапардан оралғаннан кейін Джейк Ренниді күйеуіне тыңдау үшін итермелейді. Ол Джо сияқты "нағыз адамдардың" "жеке қалғанда ешқандай өзгеріс болмайды" деп сендіреді; мұндай адамдарда "жасыруға не бар. Сіз көретініңіз шынайы". Ренни күйеуін тыңдағанда, оның көзқарасы өзгеріп, ол мастурбация жасайды, мұрнын тырнап, бетін бұрыштырып, түсініксіз сөздерді қайталайды. Джоға деген сенімі жойылған Ренни Джейкпен заңсыз қарым-қатынасқа түседі; Джо бұл туралы білгенде, әйелінің адалдықтан айырылу себептерін анықтау үшін олардың қарым-қатынасын жалғастыруларын талап етеді. Ренни жүкті екенін біледі, бірақ баланың әкесі Джо ма, Джейк пе, ол туралы нақты айта алмайды. Морган отбасы Джейкке келеді, Джо қолында Colt .45 тапаншасымен. Ренни аборт жасауды талап етеді, әйтпесе өзін-өзі өлтіретінін мәлімдейді. Жалған есіммен Джейк аборт жасаушыны іздейді; Пегги оған көмектесуден бас тартқанда, ол оны зорлықпен ұрып тастайды. Процедураны орындауға келісетін дәрігерді таба алмағаннан кейін, Джейк Дәрігерге жүгінеді. Ренни жасалған аборттан кейін қайтыс болады. Оның "космопсисінің" салыстырмалылығы расталғаннан кейін, Джейк қайтадан параличке түседі. Екі жылдан кейін, ол Викомикодағы тәжірибесі туралы жазбаларды, "Жаңару фермасында" қайта орналасқан скриптотерапияның бөлігі ретінде жазады.
Тақырыптар мен мотивтер
"Жолдың соңы" қайталанатын метафораларға толы. Алғашқы тарауда, Дәрігердің қабылдау және кеңес бөлмесінде Джейк өзін қалай отыру керектігін таңдаудың қиын жағдайында қалады, оның таңдаулары шектеулі. Джейк Реннидің Джомен үйлену арқылы таңдау жасамай, керісінше, таңдаудың болмауына келісімін бергенін, ал Джо өзінің философиясына қайшы, Реннидің адалдығын бұзуы мен жүктілігіне қатысты "шешім" қабылдауға мәжбүр болғанын айтады. Кабинетінде Джейк қайтыс болған туысы жасаған Лаокоонның бюстін сақтайды. Лаокоон жыландармен байланғандай, Джейк өзін "Білім мен қиял жыландарымен" шектелгендей сезінеді, олар енді азғырмайды, бірақ жояды. Бұл Лаокоонның ренішінен көрінеді, оны Джейк жиі қарап, көңіл күйіне қарай таңғалып, ашуланып немесе бейжайлықпен түсіндіреді. Реннидің аборт жасауынан кейін Джейк бюстке: "Біз тым алысқа барып қалдық" дейді және оны жұмысымен, машинасымен және пәтерімен бірге тастап кетеді. Барт "Жолдың соңы" еңбегінде "космопсис" терминін қолданып, барлық мүмкін болатын әрекеттерді көру және түсіну, сондай-ақ олардың арасынан таңдаудың бекерлігін білдіреді. Джейк Жан Пол Сартрдың "болу мәннен бұрын" деген атақты экзистенциалистік тұжырымын кеңейтіп, "болу мәннен бұрын ғана емес, адамдар үшін ол мәнге тікелей қарсы келеді" дейді. Дәрігер Джейкке: "Таңдау – өмір сүру: таңдамасаң, өмір жоқ" дейді. Шешім қабылдау қиындықтарымен күресу үшін дәрігер үш терапияны ұсынады: Синистральділік ("Егер баламалар қатар тұрса, сол жақтағысын таңда"), Антецеденция ("уақыт бойынша бірінен кейін бірі келсе, ертерек таңда") және Әліпбилік басымдық ("аты әліпбидің ертерек әріпімен басталатын баламаны таңда"). Дәрігер Джейкке оның әрекетсіздігінен шығуға көмектесу үшін "Мифотерапияны" тағайындайды, оған кездейсоқ шешімдерді қабылдау принциптерін береді және "бейнелерді" киіп, рөлдерді ойнауға шақырады. Ол Джейкке "фантастика – жалған емес, әркімнің өмірді қалай бұрмалайтынының шынайы бейнесі" дейді. Бұл бұрмалаулар – Джейк "митопластикалық" деп атаған тәсіл – адамдар өмірдің оларға таңған кездейсоқ жағдайларға бейімделуіне көмектеседі. Джейктің айтуынша, қиял адамға төтеп беруге мүмкіндік береді, ал Морганның қиялының жетіспеуі олардың құлауына әкелді. Джейк пен Джо екеуі де эмоцияларынан алшақтау үшін ақылын пайдаланады; екеуі де басқаларды қарым-қатынас жасау үшін теңдес емес, байқауға болатын нысандар ретінде көреді. Тек эмоцияларға берілген кезде ғана Джейк қысқа ғана уақытқа өзіне сырттай қарауын тоқтатады, бірақ ол оны тез қайтаруға тырысады. Джейк "жыныстық қуатын тым қастерлейтін әйелдермен" ыңғайсыздық сезінеді және жыныстық қатынастарын жеке емес етуді жөн көреді; Дәрігер мастурбациямен айналысуды және неке немесе қарым-қатынас қиындықтарынан сақтануды ұсынады. Джейктің жыныстық қатынасқа деген көзқарасы оның жалпы адамдық қарым-қатынастарға деген бей-жеке көзқарасымен үйлеседі. Мәтінде аттар символикасы жиі кездеседі. Шебер ат темірге мініп жүрген Ренни және оның күйеуі күлгенде ат сияқты басын қозғайды. Джо ақымақтыққа нұсқағанда "аттың зәрi" деген сөзді жиі қолданады. Оның тегі Морган, американдық жылқы тұқымының аты. Томас Шаубтың айтуынша, Джоның тұрақты сенімділігі, оның "рационалдығы және "хитролық немесе айла-шарғының" болмауы" Джонатан Свифттың "Гулливердің саяхаттарындағы" ақылды аттар – Хоухнмдарды еске түсіреді. Романның алғашқы жолы Герман Мелвиллдің "Моби Дик" романының "Мені Ысмайыл деп атаңыз" деген басталуын еске салады. Томас Х. Шаубтың пікірінше, "түсініксіз" және "маңдайын шұрықтыру" сияқты сөздерді таңдау Мелвилл романынан саналы эхолар болып көрінеді.
Стиль
Виртуоз стилист Барт кейіпкерлерінің мақтаншылдығын жоюмен айналысады. Ол сексуалдыққа қатысты табулардан арылған көзқарас көрсетеді. Ирония мен қара юмор көптеп кездеседі, бірақ аборт бөлмесіндегі дағдарыспен күрт эмоционалдық үзіліс болады. "Жол аяғы" кітабы Барттың кейінгі туындыларымен танысқандарға күтпеген реалистік стильде жазылған. Баяндаушы айнала-қоршаған ортасын және көптеген басқа да егжей-тегжейлі сипаттамаларды бермейді, ал өмірдің физикалық жақтарын (әсіресе әйелдердікі) жиреншіктеп немесе жек көріп сипаттайды. Ол кейде сөз өнеріне құмар: "Кешке тамақтан бас тарту, менің флейтамдағы маниялық пернелерді, ең аз қысылған, бірақ бір сәтте сирек қозғалған күйде, білместей жолдармен басып тастады". Реализм – бұл әдеттегі күнделікті реализм емес: жағдайлардың өзі фантастикалық, бірақ мүмкін. Натурализм 12-ші тарауда айқын көрінеді, онда Джейк Реннидің сәтсіз абортының куәсі болады және эмоцияларын ақылмен басып таба алмайтынын сезінеді. Жак Тарп осы стильдік өзгерісті тараудың романға енгізілген жеке әңгіме ретінде пайда болғандығының дәлелі деп санайды; Чарльз Б. Харрис "натуралистік егжей-тегжейлердің кенеттен пайда болуын" кітаптағы "толыққанды функция" ретінде қарастырады, алдыңғы тараудың кейбір натуралистік егжей-тегжейлерді сырттай енгізуімен дайындалған. Шындыққа, әсіресе аборт көрінісінің тікелейлігіне көңіл бөлгенімен, Барт кейде жазудың өнеріне назар аударады. Джейк Ренни немесе Джомен болған ұзақ әңгімелерді баяндайды, олар жазбада дәл осылай болмағанын айтады – ол олардың мазмұнын реттеп, жинақтаған. Джейк сондай-ақ Барттың жазуға қатысты болашақ көзқарасын білдіреді: "Тәжірибені сөзге айналдыру, яғни оны жіктеу, түсіндіру, грамматикалық формаға келтіру, синтаксистік құрылымға енгізу – бұл әрқашан оны сату, оны жалғандау".
Қабылдау және мұра
1958 жылы Time журналының шолуында «Жолдың соңы» «АҚШ әдебиетіндегі сирек кездесетін, идеялардың нағыз романы» деп аталды. 1959 жылы Chicago Review журналында сыншы Дэвид Кернер оны «идеологиялық фарс» деп атады, бұл жанрды ол замандас мысалдары аз «ерекше тип» деп санады. Джордж Блустоун 1960 жылы «шындық фарс» терминін қолданып, оны дамып келе жатқан жаңа жанр деп сипаттады. Кернер Барттың «аллегорияның дәйінділігін», «идеологияға деген терең сезімін» және «ниеттің тамашалығын» жоғары бағалады, бірақ осы туындының реалистік стилі, дөңгелектеуге және сенімділікке ие болу үшін «адамдық және әлеуметтік ортасы» жоқ, екі өлшемді кейіпкерлермен үйлеспейтінін айтты. Томас ЛеКлэр 1973 жылы осы романды Барттың «интеллектуалды абстракция комедиясының ең таза бейнесі» деп атады. Барттың алғашқы алты кітабының кейіпкерлерін қамтитын актерлік құрамның бір бөлігі ретінде Джейк пен Джо кейіпкерлері Барттың 1979 жылғы «LETTERS» романында қайта пайда болады, ол Доктордың қайта жұмылдыру шаруашылығында, Онтарио провинциясының Форт-Эри қаласында орналасқан. «Жолдың соңы» осы кітапта Джейктің «Доктор келгенше не істедім» деген тақырыптағы жарияланбаған қолжазбасы ретінде ұсынылады. Барттың «LETTERS» романындағы өзінің ойдан шығарылған бейнесі осы қолжазбаны «Жолдың соңы» романының негізі ретінде пайдаланады; ондаған жылдар өткен соң ол Джейкке оның иеленуі және кітап негізінде түсірілген фильм туралы жазады, соңғысын «сіздің есебіңіздегі романға да, сіздің есебіңіздегі нағыз Хорнер-Морган-Морган үшбұрышына да соншалықты алыс» деп сипаттайды. Джонатан Летем «Жолдың соңы» романының өзінің «Ол үстелдің үстінен өрлегендей» (1997) романына тигізген әсері туралы жазды, ол да академиялық ортада махаббат үшбұрышын қамтиды. Летемнің романында баяндаушы, Джо Морганның орнында, «жек көруге, бәсекелесуге немесе түсінуге ешқандай нақты бейне бермейтін» Джейк Хорнер сияқты қарсыласқа әйелді жоғалту» дилеммасын бастан кешіреді.
Сыншыл пікірлер
"Жүгіретін опера" және "Жолдың соңы" Барттың кейінгі туындыларының метафикциялық формальды шеберлігін аз көрсететіндіктен, сыншылар оларды көбінесе назардан тыс қалдырады. Кейбіреулер осы екі алғашқы романды жаңа басталған авторлардың тәжірибелік жұмыстары деп санайды, ал басқалары оларды кейінгі туындылар тұрғысынан қарастырып, тарихи және әлеуметтік контекстінен алшақтатады. Сыншылар Барттың баяндаушының нанымдарымен сәйкес келуі мәселесінде екіге бөлінді: Джон Гарднер, Ричард В. Ноланд және Тони Таннер үшін мұндай сәйкестік мүмкін көрінді, ал Беверли Гросс пен Кэмпбелл Татам трагикалық аяқталғанын керісінше дәлелдейді деп есептеді. Философ Роберт С. Соломон экзистенциализм туралы жинағына осы кітаптан үзінділер енгізді. Гарднер кітаптың абсурдты философиясына, "стильдің түксіздігіне" және "жағымсыз, жиренішті нәрселерге автордың құштарлығында көрінетін өмірге деген жек көруіне" қарсы шықты; Гарднер бұл "құштарлықты" түсінбеді, себебі "басқа жағынан Барттың мінезі көңілді және жақсы көрінеді". Кристофер Конти Набоковтың "Лолита" (1955) және Гарднердің "Грендел" (1971) романдарынан да табылатын "адамгершілік сатиралық үлгіні" байқады, онда оқырман романның "есімдері шешілмеген баяндаушыларының" моральдық кемшіліктерін көруге тиіс. Чарльз Б. Харрис Джейк пен Джоның зияткерлігін фрейдтік мақтаныш неврозы ретінде қарастырады. Фрейдке сәйкес, мұндай жағдайдың себебі "бір адамға қатысты махаббат пен жек көрудің созылмалы болуында және олардың екеуінің де шектен тыс күшті болуында" жатыр. Ренни бұл туралы Джейкке ашық айтады: "Егер мен сені жақсы көрсем, мен сені жай ғана жақсы көремін демеймін. Анық айтам, сонымен бірге, мен сенің қанатыңды жек көремін!". Дирк Вандербеке Доктордың жазып берген "бетперделері" эгосыз экзистенциалдық философияның "негізгі бос екенін" жасырады. Ол Мишель Фуконың "Білім археологиясы" (1974) еңбегіндегі өзіндік теорияларын болжай отырып, барлық кейіпкерлер өзін-өзі анықтайтын бетперде киеді, олар кейде сынып қалады, ал Джейктің сал болуы қоғамға қатысу үшін рөл таңдай алмауынан туындайды деп жазады. Вандербеке: "Мифотерапия - бұл тек Джейкобтың психикалық күйін емдеу ғана емес, сонымен қатар адам өмірінің жалпы түрі" деп мәлімдейді. Синтия Дэвис Барттың ерте туындыларындағы әйелдердің ерлерге қарағанда таңдау жасау және жеке басын қалыптастыру мүмкіндігінен айырылғандығын айтады; Реннидің өзіндік көзқарасы жоқ, ол тек Джо немесе Джейк қалыптастырған нәрсені қабылдайды. Дэвис былай дейді: "Барттың әйелдері еркек бақылауына тек дене ретінде қарсы тұрады: жыныстық қатынаста, жүктілікте, өлімде". Джудит Уилт үшін Ренни аборт үстелінде өлуге бейімделгендей көрінеді, өзін кюретпен кесіп, өз құсуын жұтып алады; кітапта Реннидің жүкті болғаны туралы өзінің мәлімдемесінен басқа ешқандай дәлел жоқ. Барт 1982 жылы "Саббатик" еңбегінде аборт тақырыбына қайта оралды. Әдебиет теорияшысы Майкл ЛеМахиу үшін Барттың алғашқы екі романы соғыстан кейінгі американдық көркем әдебиетте кең таралған логикалық позитивизмнің "фактілер мен құндылықтарды бөлуі" мәселесіне тоқталатын туындылар. "Жолдың соңы" "кітаптың соңында баяндау, логикалық, эмоционалдық және этикалық шаршауға әкелетін философиялық реализмге эстетикалық қарсылық көрсетеді". Тарихи қақтығыс кейіпкерлердің құндылық жүйелері арасындағы этикалық қақтығысты еске салады, Джо бұл қақтығыстың сөзсіз екенін мәлімдейді.
Бейімделулер
"Жолдың соңы" – Барттың фильмге бейімделген жалғыз туындысы. 1970 жылы режиссер Арам Авакян жасаған еркін бейімделуде Джеймс Эрл Джонс, Стейси Кич және Харрис Юлин алғашқы толық метражды рөлдерін ойнады. Фильмге X рейтингі берлуіне себеп болған графиктік көріністер, мысалы, сәтсіз аборт және Барттың кітапта кездеспейтін "тауыққа зорлық жасау" деп атаған көрініс болды. Барт және сыншылар фильмді жазғырды; Барт 1988 жылы "The Floating Opera" және "Жолдың соңы" кітаптарының бір томдық басылымына жазған кіріспесінде оны жеңілсініп айтты. Академиктер Кен Пеллоу мен Рита Хуг кітаптың тілдік, әдеби және философиялық аспектілері оны бейімдеуді қиындатады деген пікірде болды; олар Джейк Хорнердің оқырманмен жиі әңгімелесуі кітаптың тиімділігіне маңызды, бірақ бұл киноға жарамсыз деп мәлімдеді. Режиссер Пол Эдвардс 1993 жылы Roadworks Productions үшін романның сахналық бейімделуін жасады, онда Джон Мозес Джейк, Кейт Фрай Ренни және Патрик МакНалти Джо рөлінде ойнады. Эдвардс Джейктің қимылсыздығын пьесаның орталық мотивіне айналдырды; ол отырып, жазумен басталады және көрермендер кеткенше солай аяқтайды. Бұл қойылым 1993 жылы Джозеф Джефферсон сыйлығын жеңіп алды.