Латын әліпбиінің "H" әрпі туралы

Кіріспе

Латын әліпбиінің сегізінші әрпі

H немесе h – латын әліпбиінің сегізінші әрпі. Ол қазіргі ағылшын әліпбиінде, сондай-ақ басқа батыс еуропалық тілдердің және әлемнің көптеген тілдерінің әліпбиінде қолданылады. Ағылшын тілінде оның атауы – aitch (айтш, көпше түрі aitches), ал кейбір аймақтарда haitch (хейтш) деп аталады.

Ағылшынша

Көптеген ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар үшін әріптің атауы /eɪ//tʃ/ деп айтылады және "aitch" деп жазылады, сондай-ақ түрлі диалекттерде сирек кездеседі. Әріптің қабылданатын атауы H әрпімен басталатын аббревиатуралардың алдындағы белгісіздік туралы сөзді таңдауға әсер етеді, мысалы, "an H бомбасы" немесе "a H бомбасы". Бұл айтылу, алфавиттің басқа әріптерінің атауларымен салыстыру арқылы пайда болған гиперкоррекция болуы мүмкін, олардың көпшілігі сол әріптің дыбысын қамтиды. "Haitch" айтылысы Англияда кеңіректе тарады, 1982 жылдан бері туған ағылшын тілінде сөйлейтін халықтың шамамен 24% оны қолданады, сонымен қатар сауалнамалар осы айтылудың жас буын өкілдері арасында жиірек кездесетінін көрсетеді. Бұл көрсеткіш өсуіне қарамастан, дыбыссыз айтылу Англияда стандартты болып саналады, бірақ дыбысты айту да заңды вариант ретінде қарастырылады. Солтүстік Ирландияда әріптің айтылуы шибболет ретінде қолданылады, католиктер әдетте оны дыбыспен айтады, ал протестанттар дыбыссыз айтады. Билік органдары әріптің атауының тарихы туралы келіспейді. Оксфорд ағылшын тілінің сөздігіне сәйкес, әріптің бастапқы атауы латын тілінде болған, кейін халық тіліндегі латын тілінде өзгеріске ұшырап, ескі француз тілі арқылы ағылшын тіліне өтіп, орта ағылшын тілінде айтылған. "Америкалық мұра" ағылшын тілінің сөздігі оның француз тіліндегі "hache" сөзінен, ал одан латын тіліндегі "haca" немесе "hic" сөздерінен шыққандығын айтады. Анатолий Либерман екі ескірген әліпбидің бірігуін ұсынады, бірінде H әрпінен кейін K әрпі келеді, ал екіншісінде K әрпі болмайды: біріншісін қайталайтын H, K, L, екіншісіне түсіндірілгенде H, L, H әрпінің айтылуын білдіреді.

Басқа тілдер

Неміс тілінде дауыстыдан кейін жиі дауыстының ұзақтығын көрсетеді: «erhöhen» («көтеру») сөзінде екіншісі Швейцариядан тыс жерлердегі көптеген адамдар үшін естілмейді. 1901 жылы орфографиялық реформа «thun» («істеу») немесе «Thür» («есік») сияқты ана тіліндегі неміс сөздеріндегі әріптің көбінесе қолданылуын жойды. Грек тілінен алынған сөздерде, мысалы «Theater» («театр») және «Thron» («тақ») сөздерінде бұл өзгеріс енгізілмеді, олар соңғы неміс орфографиялық реформасынан кейін де сол жазуда сақталды. Испан және португал тілдерінде «hijo» («ұл») және «húngaro» («венгр») сөздеріндегідей, «h» әрпі естілмейтін әріп болып табылады. Жазуы бұл дыбыстың бұрынғы айтылуын көрсетеді. Латын тілінен алынған сөздерде «h» әрпі кейде Андалусия, Экстремадура, Канар аралдары, Кантабрия және Американың кейбір аймақтарында дыбысталады. «lang es» және «lang es» сияқты кейбір сөздердің басына «h» әрпі қосылды, осылайша олардың бастапқы жартылай дауыстылары мен «l» және «r» дауыстылары арасындағы шатасудың алдын алуға болады, себебі «h» және «j» әріптері «g» және «k» әріптерінің нұсқалары саналған. «h» әрпі испан және солтүстік португал тілдерінде «ch» диграфында да кездеседі, ал екі дыбыс біріккен диалектілерде (соңғысы бастапқыда «sh» арқылы бейнеленген), мысалы, португал тілінің көп бөлігінде және Чили испан тілінің кейбір диалектілерінде «sh» дыбысын білдіреді. Француз тіліндегі орфография осы әріппен басталатын сөздерді екі түрге бөледі, олардың бірі, тіпті ол естілмейтін әріп болса да, айтылуына әсер етуі мүмкін. «H muet» немесе «үнсіз h» әрпі мүлдем жоқ деп есептеледі, мысалы, «le» немесе «la» сөздері дауыстының алдында «l’» болып қысқарады, ал «H muet» әрпінен кейін дауысты келсе де қысқарады. Мысалы, «le + hébergement» сөздері «l’hébergement» («тұрғын үй») болып айналады. Екінші түрі «h aspiré» («аспирацияланған h») деп аталады (бірақ фонетикалық тұрғыдан көбінесе аспирацияланбайды) және элизияға немесе байланысқа жол бермейді. Мысалы, «le homard» («омар») сөзінде «le» сөзі өзгермейді және зат есімнен жұмсақ тоқтау арқылы бөлінуі мүмкін. «H muet» әрпінен басталатын көптеген сөздер латын тілінен («honneur», «homme») немесе грек тілінен латын тілі арқылы («hécatombe») келген, ал «H aspiré» әрпінен басталатын сөздер герман тілінен («harpe», «hareng») немесе индоевропалық емес тілдерден («harem», «hamac», «haricot») келген; кейбір жағдайларда, «h» және жартылай дауыстылардың айтылуын ажырату үшін орфографиялық «h» әрпі қосылды: «huit» («uit» сөзінен, түпнұсқасы латын тілінен «octo»), «huître» («uistre» сөзінен, түпнұсқасы грек тілінен латын тілі арқылы «ostrea»). Итальян тілінде «h» әрпінің фонемалық мәні жоқ. Оның ең маңызды қолданылуы «ch» және «gh» диграфтарында, сондай-ақ гомофондар болып табылатын кейбір қысқа сөздердің жазылуын ажырату үшін, мысалы, «avere» («бар болу») етістігінің кейбір қазіргі заманғы формалары («hanno» — «олардың бар», «anno» — «жыл») және қысқа шақырулар («oh», «ehi»). Чех, словак, венгр, фин және эстон тілдері сияқты кейбір тілдерде «h» әрпі дыбысты дауыссыз ортада дыбысты глоттық фрикатив ретінде қолданылады. Венгр тілінде «h» әрпі төрт аллофонды фонеманы білдіреді: дауыстылардың алдында, екі дауыстының арасында, алдыңғы дауыстылардан кейін және сөз соңында артқы дауыстылардан кейін. Сондай-ақ, артқы дауыссыздардан кейін сөз соңында «h» әрпі естілмейді. Екі еселенгенде «h» әрпі дыбысталады. Ескіше жазуда «h» диграфы «sz» және «zs» дыбыстарын білдіреді (мысалы, «Széchenyi» есімінде) және «zh» дыбысын білдіреді (мысалы, «pech» сөзінде, ол «pech» деп айтылады); белгілі бір жағдайларда ол дауыссыз дыбыстың жұмсаруын тоқтатады, мысалы, «Beöthy» есімінде (араласқан «h» болмаса, «Beöty» есімі «Beöty» деп айтылуы мүмкін); және, соңында, диграфтың үнсіз компоненті ретінде әрекет етеді, мысалы, «Vargha» есімінде. Украин және белорус тілдерінде латын әліпбиінде жазылғанда «h» әрпі «g» дыбысын білдіреді, ол әдетте кириллица әліпбиінде «г» әрпімен жазылады. Ирланд тілінде «h» әрпі дербес әріп болып саналмайды, тек өте аз шетелдік сөздерден басқа, бірақ дауыссыз әріптен кейін орналасқан «h» әрпі «séimhiú» деп аталады және осы дауыссыз әріптің жұмсаруын көрсетеді; «séimhiú» әрпінің бастапқы пішіні, теріс машиналар енгізілгеннен кейін, дауыссыз әріптің үстіне қойылған нүктелі әріпті алмастыруға бастады. Поляк тілінің көптеген диалектілерінде «h» және «ch» диграфы әрқашан «h» дыбысын білдіреді. 20-шы ғасырда ол Испаниядағы баск диалектілерінің орфографиясында қолданылмаған, бірақ солтүстік-шығыс диалектілерінде ұмтылысты білдірді. Баск тілінің 1970-ші жылдары стандартталуы кезінде, егер «h» әрпі ырғақтың бірінші буыны болса, онда ол қабылданады деген келісімге қол жеткізілді. Сондықтан «erri» (бискай) және «ethorri» (сулетин) сөздерінің орнына «herri» («адамдар») және «etorri» («келу») сөздері қабылданды. Сөйлеушілер «h» әрпін айтуға немесе айтпауға құқылы болды. Аспирацияны қолдаймайтын диалекттер үшін бұл стандартталған жазуға қосымша қиындық тудырды.

In German, following a vowel, it often silently indicates that the vowel is long: In the word erhöhen ('heighten'), the second is mute for most speakers outside of Switzerland. In 1901, a spelling reform eliminated the silent in nearly all instances of in native German words such as thun ('to do') or Thür ('door'). It has been left unchanged in words derived from Greek, such as Theater ('theater') and Thron ('throne'), which continue to be spelled with even after the last German spelling reform. In Spanish and Portuguese, is a silent letter with no pronunciation, as in hijo ('son') and húngaro ('Hungarian'). The spelling reflects an earlier pronunciation of the sound In words where the is derived from a Latin , it is still sometimes pronounced with the value in some regions of Andalusia, Extremadura, Canarias, Cantabria, and the Americas. Some words beginning with or , such as lang es and lang es, were given an initial to avoid confusion between their initial semivowels and the consonants and This is because and used to be considered variants of and respectively. also appears in the digraph , which represents in Spanish and northern Portugal, and in varieties that have merged both sounds (the latter originally represented by instead), such as most of the Portuguese language and some Spanish dialects, prominently Chilean Spanish. French orthography classifies words that begin with this letter in two ways, one of which can affect the pronunciation, even though it is a silent letter either way. The H muet, or "mute" , is considered as though the letter were not there at all, so for example the singular definite article le or la, which is elided to l''' before a vowel, elides before an H muet followed by a vowel. For example, le + hébergement becomes l'hébergement ('the accommodation'). The other kind of is called h aspiré ("aspirated ''", though it is not normally aspirated phonetically), and does not allow elision or liaison. For example in le homard ('the lobster') the article le remains unelided, and may be separated from the noun with a bit of a glottal stop. Most words that begin with an H muet come from Latin (honneur, homme) or from Greek through Latin (hécatombe), whereas most words beginning with an H aspiré come from Germanic (harpe, hareng) or non Indo European languages (harem, hamac, haricot); in some cases, an orthographic was added to disambiguate the and semivowel pronunciations before the introduction of the distinction between the letters and : huit (from uit, ultimately from Latin octo), huître (from uistre, ultimately from Greek through Latin ostrea). In Italian, has no phonological value. Its most important uses are in the digraphs 'ch' and 'gh' , as well as to differentiate the spellings of certain short words that are homophones, for example some present tense forms of the verb avere ('to have') (such as hanno, 'they have', vs. anno, 'year'), and in short interjections (oh, ehi). Some languages, including Czech, Slovak, Hungarian, Finnish, and Estonian use as a breathy voiced glottal fricative , often as an allophone of otherwise voiceless in a voiced environment. In Hungarian, the letter represents a phoneme with four allophones: before vowels, between two vowels, after front vowels, and word finally after back vowels. It can also be silent word finally after back vowels. It is when geminated. In archaic spelling, the digraph represents (as in the name Széchenyi) and (as in pech, which is pronounced ); in certain environments it breaks palatalization of a consonant, as in the name Beöthy which is pronounced (without the intervening h, the name Beöty could be pronounced ); and finally, it acts as a silent component of a digraph, as in the name Vargha, pronounced
In Ukrainian and Belarusian, when written in the Latin alphabet, is also commonly used for , which is otherwise written with the Cyrillic letter
In Irish, is not considered an independent letter, except for a very few non native words, however placed after a consonant is known as a "séimhiú" and indicates lenition of that consonant; began to replace the original form of a séimhiú, a dot placed above the consonant, after the introduction of typewriters. In most dialects of Polish, both and the digraph always represent
In Basque, during the 20th century it was not used in the orthography of the Basque dialects in Spain but it marked an aspiration in the North Eastern dialects. During the standardization of Basque in the 1970s, the compromise was reached that h would be accepted if it were the first consonant in a syllable. Hence, herri ("people") and etorri ("to come") were accepted instead of erri (Biscayan) and ethorri'' (Souletin). Speakers could pronounce the h or not. For the dialects lacking the aspiration, this meant a complication added to the standardized spelling.

Басқа жүйелер

Халықаралық фонетикалық әліпбидегі (ХФӘ) фонетикалық символ ретінде, ол негізінен «аспирация» деп аталатын дыбыстарды (үскірме дыбыстар немесе тілді дірілдету) көрсету үшін қолданылады. Ал әдеттегі әріптің өзгеше нұсқалары екі түрлі дыбысты білдіреді: кішкентай әріп дауыссыз көмекші үнді (глоттик фрикативті) көрсетеді, ал кішкентай бас әріп дауыссыз қалқандық үнді (эпиглотативті фрикативті) немесе тілді дірілдетуді көрсетеді. Сызықпен көрсетілген кішкентай әріп дауыссыз таңдайлық үндіні (фарингалдық фрикативті) білдіреді. ХФӘ-ға ғана тән, ілмек тәрізді әріп дауысты көмекші үнді (глотталдық фрикативті) білдіреді, ал аспирацияны көрсету үшін әріптің үстіне жазылатын белгі қолданылады.

Басқа қолданыстар

Бірлік префиксі h, 100 есеге тең.

Есептеу

1 және ASCII негізіндегі барлық кодтамалар, оның ішінде DOS, Windows, ISO 8859 және Macintosh отбасыларына жататын кодтамалар.