1970 жылғы ұшақ қашқындау әрекеті

Кіріспе

Дымшиц–Кузнецов ұшақ қашқындау ісі, сондай-ақ Бірінші Ленинград процесі немесе "Үйлену" операциясы (Ленинградское самолётное дело, немесе Дело группы Дымшица Кузнецова) (Ленинград процесі) деп белгілі, 1970 жылдың 15 маусымында 16 советтік эмиграциядан бас тартқан азаматтың Батысқа қашу мақсатымен бос тұрған азаматтық ұшақты басып алуға жасаған әрекеті болды. Бұл әрекет сәтсіз аяқталғанымен, Суық соғыс барысындағы маңызды оқиғаға айналды, себебі ол Кеңес Одағындағы адам құқықтарының бұзылуына халықаралық назар аударды және эмиграциялық шектеулердің уақытша жеңілдетілуіне әкелді.

Өмірбаян

1967 жылғы алты күндік соғыстан кейін Кеңес Одағы Израильмен дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп тастады. Көптеген совет еврейлері КСРО-дан шығу үшін виза сұрады. Виза алу процесі көбінесе өтініш берушілерді жұмыстан шығаруға әкеп соқты, ал бұл оларды әлеуметтік паразит деп айыптауға, яғни қылмыстық құқық бұзушылыққа ұшыратты. Кейбіреулеріне кетуге рұқсат берілсе, көптегендеріне эмиграциялауға рұқсат берілмеді, тікелей немесе олардың істері жылдар бойы ОВИР-де (ОВиР, "Отдел Виз и Регистрации", "Otdel Viz i Registratsii", ағылш. Визалар мен тіркеу бөлімі), шығу визаларына жауапты Ішкі істер министрлігінің (МВД) бөлімінде қарастырылды. Көп жағдайда рұқсат бермеудің себебі ретінде, бұл адамдар мансап жолында Кеңес мемлекетінің қауіпсіздігі үшін маңызды ақпаратқа қол жеткізгендіктен, оларға елден кетуге рұқсат беруге болмайды деп айтылды.

Оқиға

1970 жылы он алты Refuseniks тобы (олардың 14-і еврей) диссидент Эдвард Кузнецов ұйымдастырды, ол бұрын "Феникс 61" атты самиздат поэзия жинағын жариялағаны үшін жеті жыл түрмеде отырған еді. Топ 12 орындық Антонов Ан-2 ұшағының барлық орындықтарын сатып алып, Ленинградтан Приозерскке үйлену тойына бара жатқандай болып, ұшқыштарды аралық аялдамада ұшып кетпес бұрын шығарып тастап, Швецияға ұшуды жоспарлады. Олардың соңғы мақсаты – Израиль еді. Қатысушылардың бірі Марк Димшитс – бұрынғы әскери ұшқыш, ол Ан-2 ұшақтарын ұшқан тәжірибесіне ие болған. Топ бұл жоспарды "Үйлену операциясы" деп атады. Жоспар 1970 жылдың маусым айында іске асырыла бастады. 15 маусым күні таңертең топ Ленинградқа жақын Смольный (кейін Ржевка) әуежайына бірге келді, бірақ КГБ қызметкерлерімен ұсталды.

Салдары

Қылмыс жасады деген айыппен сотталғандар Ресей Федеративтік Социалистік Республикасының (РФСР) Қылмыстық кодексінің 64-бабы бойынша, өлім жазасы көзделген мемлекетке қарсы қылмыс жасады деп айыпталды. 1970 жылдың 15-24 желтоқсаны аралығында өткен сот процесінде Марк Димшиц (43 жас) мен Эдуард Кузнецов (30 жас) өлім жазасына кесілді. Басқа тоғыз қатысушыға тағайындалған түрме жазалары: Сильва Зальмансон (25 жас, кейін Кузнецовтың әйелі, сотталушылардың арасындағы жалғыз әйел), 10 жыл; Йосеф Менделевич (23 жас) және Юрий Федоров, 15 жыл; Алексей Мурженко (27 немесе 28 жас), 14 жыл; Арий (Лейб) Ханок (25 жас), 13 жыл; Анатолий Альтман (28 жас), 12 жыл; Борис Пенсон (23 жас), 10 жыл; Израиль Зальмансон (21 жас), 8 жыл; және Мендель Бодня (32 жас), 4 жыл. Сильва мен Израиль Зальмансонның ағасы, Кеңес Армиясының лейтенанты Вольф Зальмансон (31 жас) жеке сотталып, 1971 жылдың 2 қаңтарында 10 жылға бас бостандығынан айырылды. Халықаралық наразылықтардан кейін, Мәскеудегі РФСР Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі апелляциялық алқасы істерді қарап, үкімдерді өзгертіп, Димшиц пен Кузнецовқа тағайындалған өлім жазасын 15 жылдық түрме жазасына ауыстырды, ал бірнеше айыпталушының түрме мерзімін екі жылдан бес жылға дейін қысқартты. Ол Израильге көшіп, қыркүйек айында келді. Келесі жылдары ол күйеуі Эдуард Кузнецовты және басқа да диссиденттерді босату үшін күш салды. Кузнецов 1979 жылдың 27 сәуірінде босатылып, әйеліне Израильде қосылды. Марк Димшиц та Александр Гинзбург, Валентин Мороз және Георгий Винс сияқты үш танымал совет диссидентімен бірге босатылды. Бес диссиденттің босатылуы екі советтің шетелдік барлау қызметкерлері – Рудольф Черняев пен Вальдик Энгерді тұтқынмен алмасу келісімі нәтижесінде болды. Бұл қызметкерлер сол кезде Біріккен Ұлттар Ұйымының хатшылығында жұмыс істеп, 1978 жылдың қазан айында Нью-Джерсиде мамыр айында жасырын сақтау орнынан агенттік есептерін алып жатқанда ұсталғаннан кейін АҚШ федералды сотында 50 жылға бас бостандығынан айырылды (сол миссияның атташесі Владимир Зиньякин, кеңес миссиясының дипломатиялық иммунитетіне ие болғандықтан, қудаланбады). Израильге көшіп келгеннен кейін Кузнецов 1983-1990 жылдар аралығында "Азаттық радиосының" жаңалықтар бөлімін басқарды, сондай-ақ Ресейден тыс жерлердегі ең танымал орыс тіліндегі газет – "Вести" (1990-1999) газетінің бас редакторы болды. Колорадо штатының сенаторы Тилман Бишоп басқарған "Ленинград үштігін босату комитеті" қалған тұтқындарды босату үшін халықтық және дипломатиялық науқандарды ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. 1981 жылдың ақпан айында Менделевич босатылып, Израильдегі отбасына қосылды. Ол топтың екі мүшесін, Федоров пен Мурженкомен босату науқанын жалғастыруға шақырды: "Екеуінің де еврей емес екендігі – кеңестік дискриминацияның ең жаман мысалы және оған қарсы наразылық білдірмеуге болмайды". 1984 жылдың 15 маусымында Алексей Мурженко (1942-1999) босатылды, бірақ "шартты мерзімінен бұрын босату шарттарын бұзды" деген айыппен қайта тұтқындалып, тағы екі жылға сотталды; 1987 жылдың 4 маусымында босатылып, 1988 жылдың 29 ақпанында АҚШ-қа көшіп кетті. 1985 жылдың маусым айында 15 жылдық мерзімін өткерген Юрий Федоров 101-ші шақырымдық елді мекенге шектеулі босатылды. 1988 жылға дейін оған шығу визасы берілмеді, содан кейін ол АҚШ-қа кетті. 1998 жылы ол "Совет өкіметіне қарсы күрес жүргізіп, демократия үшін жеке бостандықтары мен өмірлерін құрбан еткен" совет диссиденттерін еске алу үшін "Шүкіршілік қорын" құрды. 2016 жылы режиссер Анат Зальмансон Кузнецованың (Кузнецов пен Сильва Зальмансонның қызы, оқиғаға қатысушылардың бірі) түсірген "Үйлену операциясы" атты деректі фильмі жарық көрді.

The accused were charged with high treason, punishable by death under Article 64 of the penal code of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (RSFSR). In a trial that took place from 15 to 24 December 1970, Mark Dymshits (age: 43) and Eduard Kuznetsov (age: 30) received death sentences. The prison sentences received by nine other participants were as follows: Sylva Zalmanson (age: 25; then Kuznetsov's wife, and the only woman on trial), 10 years; Yosef Mendelevitch (age: 23) and Yuri Fedorov, 15 years; Aleksey Murzhenko (age: 27 or 28), 14 years; Arie (Leib) Hanoch (age: 25), 13 years; Anatoli Altmann (age: 28), 12 years; Boris Penson (age: 23), 10 years; Israel Zalmanson (age: 21), 8 years; and Mendel Bodnya (age: 32), 4 years. Wolf Zalmanson (age: 31), brother of Sylva and Israel Zalmanson, who was a lieutenant in the Soviet army, was tried separately by a military tribunal and, on 2 January 1971, sentenced to 10 years imprisonment. After international protests, the Judicial Commission for Criminal Cases of the RSFSR Supreme Court in Moscow considered an appeal of the cases, and modified the sentences, commuting the capital sentences of Dymshits and Kuznetsov to 15 years in prison, and reducing the length of prison terms for several other defendants by two to five years. that took place in Berlin, after which she immigrated to Israel, arriving in September. In the following years she advocated for the release of her husband, Edward Kuznetsov, and other dissidents. Kuznetsov was finally released on 27 April 1979, and joined his wife in Israel. Mark Dymshits was released at the same time, along with three other prominent Soviet dissidents, Aleksandr Ginzburg, Valentin Moroz, and Georgy Vins. The release of the five dissidents came after long negotiations as part of a prisoner exchange for two Soviet foreign intelligence officers, Rudolf Chernyaev and Valdik Enger. The Soviet operatives, who were employed at the time at the United Nations Secretariat, had been sentenced in a U. S. federal court to 50 years in prison, in October 1978, following their arrest in New Jersey the previous May, while collecting an agent's report from a secret cache (a co conspirator, Vladimir Zinyakin, an attaché of the Soviet mission to the UN, had diplomatic immunity, and was not charged). After immigrating to Israel, Kuznetsov headed the news department of "Radio Liberty" (1983–1990), and was the chief editor of the largest Israeli Russian language newspaper, Вести (1990–1999), the most popular Russian language newspaper outside of Russia. "The Committee to Free the Leningrad Three," headed by Colorado State Senator Tilman Bishop, was instrumental in organizing grassroots and diplomatic campaigns to release the remaining prisoners. In February 1981, Mendelevitch was released and joined his family in Israel. He urged continuance of the campaign to free two members of the group, Fedorov and Murzhenko: "The fact that both are non Jewish is the worst example of Soviet discrimination and must not pass without protest." On 15 June 1984, Aleksei Murzhenko (1942 1999) was released, only to be rearrested for "parole violation" and sentenced to another two years; he was released June 4, 1987 and immigrated to the USA Feb. 29, 1988. In June 1985, after serving 15 years, Yuri Fedorov was released under the 101st kilometre settlement restriction. He was denied an exit visa until 1988, when he left for the United States. In 1998, he founded The Gratitude Fund in order to commemorate the Soviet dissidents "who waged a war against Soviet power and sacrificed their personal freedom and their lives for democracy." In 2016, Operation Wedding, a documentary about the hijacking directed by Anat Zalmanson Kuznetsov (the daughter of Kuznetsov and Sylva Zalmanson, two participants in the plot) was released.