Кіріспе

Ежелгі Рим заңы бойынша адамның мәртебесі – оның құқықтық жағдайын көрсетеді. Адам шетелдіктерден өзгеше, римдік азамат (status civitatis) бола алатын; немесе құлдардан өзгеше, бос (status libertatis) болатын; немесе римдік отбасында белгілі бір жағдайға ие болатын (status familiae), отбасының басшысы (pater familias) ретінде немесе төменгі деңгейдегі мүше (filii familias) ретінде.

Азаматтық мәртебесі

Рим мемлекетінде римдік азаматтық құқығына (ius civile) сәйкес, толық азаматтық және саяси құқықтар тек римдік азаматтарға ғана берілді. Азаматтық статусына қатысты, Рим мемлекетінде римдіктер, латындықтар, шетелдіктер және жатжұрттықтар болды. Рим мемлекетінің шегінен тыс жерлерде экстерн, варварлар және жаулар болды.

Отбасылық мәртебе

Отбасылық мәртебе – отбасыдағы адамның құқықтық жағдайы. Отбасының әкесінде (patria potestas) билік болды, және барлық мүшелер тек әке тарапынан туыстық байланыс (adgnatio) негізінде оған бағынышты болды. Бұл жеке құқыққа әсер етті. Өзге біреудің билігіндегі адамдар (alieni iuris) мен өз билігіндегі адамдар (sui iuris) арасында айырмашылық бар, соңғысы тек отбасының әкесі ғана бола алатын. Отбасының ұлы (filius familias) дауыс беру құқығына (ius suffragii) және лауазымдарға ие болу құқығына (ius honorum) ие болды, бірақ жеке құқық саласында ол patria potestas шектеулеріне тап болды.

Бостандық мәртебесі

Рим мемлекетінде құлдардың әлеуметтік және құқықтық жағдайы әр дәуірде әртүрлі болды. Ескі рим құқығы (ius civile Quiritium) кезеңінде құлдық патриархалдық сипатта болды (құл қожайыны мен оның отбасысымен бірдей жұмыс істеп, олармен бірдей жағдайда өмір сүрді). Римнің жеңісті соғыстарынан кейін, б.з.б. 3 ғасырдан бастап, Римге көптеген құлдар келді, бұл құл саудасына және құлдардың пайдалануын күшейтті. Осыдан бастап құл тек затқа айналды (res) – құлдар ешкім үшін есептелмейді (servi pro nullis habentur).

Құқықтық мәртебе

Құлдың құқықтық жағдайы құлдың құқықтың субъектісі емес, нысаны болғанымен негізделген. Қожайын құлға меншік құқығына ие болды. Ол оны сата алатын, кепілге бере алатын, бірақ әзірге зиян келтіруге не өлтіруге құқығы болмады. Егер біреу оның құлына зиян келтірсе, қожайын сотқа жүгініп, қорғау талап ете алатын. Құлға меншік құқығы "доминика потестас" деп аталды, ал заттар мен жануарларға меншік құқығы сияқты "доминиум" емес. Рим құқығы жүйесінде құлдың отбасы болған жоқ. Оның басқа құлдармен қарым-қатынасы неке (матримониум) емес, құқықтық салдары жоқ бірге өмір сүру (контуберниум) болып саналды. Қожайындар құлға басқару мен пайдалану үшін белгілі бір мүлікті (мысалы, жер, ғимараттар) "пекулиум" деп аталатын түрде беруге болатын. Бұл пекулиум римдық заңмен қорғалған және иесі үшін қол жеткізбес болды. Бұл құлдардың бостандық сатып алуының тағы бір мүмкіндігі еді.