Католик шіркеуі мақұлдаған отбасылық жоспарлау әдістері

Кіріспе

Католик шіркеуі мен кейбір протестанттық конфессиялар бекіткен отбасын жоспарлау әдістері
Католик шіркеуі мен кейбір протестанттық конфессиялар бекіткен отбасын жоспарлау әдістері. Табиғи отбасылық жоспарлау (ТЖЖ) – жүктілікке қол жеткізу, оны кейінге қалдыру немесе болдырмау үшін Католик шіркеуі мен кейбір протестанттық конфессиялар бекіткен отбасылық жоспарлау әдістерін қамтиды. Шіркеудің жыныстық қатынасқа қатысты үйретілімдеріне сәйкес, ТЖЖ басқа бала тууды бақылау әдістерін қолдануды жоққа шығарады, оларды "жасанды контрацепция" деп атайды. ТЖЖ-ның негізгі қағидасы – жүктіліктен дұрыс себептермен аулақ болу немесе оны кейінге қалдыру үшін мерзімді түрде жыныстық қатынастан бас тарту, бұл шіркеуде моральдық деп есептеледі. Жүктіліктен сақтану үшін ерлі-зайыптылар әйелдің табиғи түрде бейімділіксіз кезеңдерінде, мысалы, овуляциялық циклінің белгілі бір бөліктерінде жыныстық қатынасқа түсе алады. Әйелдің бала көтеруге дайындығын анықтау үшін түрлі әдістер қолданылуы мүмкін, ал алынған ақпарат жүктілікті болдырмау немесе оған қол жеткізу үшін пайдаланылуы мүмкін. Тиімділігі қолданылатын әдіске, қолданушылардың дұрыс оқытылуына және ерлі-зайыптылардың осы әдісті қаншалықты мұқият сақтауына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Симптомдарға немесе күнтізбеге негізделген әдістерді қолданушылардың 25%-ына дейін жылына жүктілікке ұшуы мүмкін, бұл қолданылатын әдіске және оның қаншалықты мұқият сақталғанына байланысты. Табиғи отбасылық жоспарлау баланың жынысын алдын ала таңдау бойынша өте әлсіз және қайшылы нәтижелер көрсетті, басқа барлық зерттеулермен келіспейтін Нигериядағы зерттеуден басқа. Осы ерекше нәтижелерге байланысты, басқа популяцияларда тәуелсіз зерттеуді қайталау қажет.

ХХ ғасырдан бұрын

Көне тарихта кейбір христиан жазушылары бала тууды болдырмау үшін жыныстық қатынастан бас тартуға қарсы болды, ал кейбіреулері рұқсат берді. Мүмкін, ең ерте христиандық жазба, мерзімді тыйым салу туралы Александриялық Клименттің еңбегінде кездеседі. Ол былай деп жазды: «Бізді Езекиелдің сөзімен ұятқа қалдырсын: «Бүткіл тыйымдарыңды жойдыңдар» [Езекиел 43:9]. Тіпті ақылсыз жануарлар да белгілі бір уақытта жұптаспау керектігін біледі. Балалы болу ниеті болмағанда жыныстық қатынасқа түсу – табиғатты қорлау, ал біз оны өз ұстазымыз деп санауымыз керек». 388 жылы Августин Манихейлерге қарсы былай деп жазды: «Сіздер бізге әйел тазаланғаннан кейін жүкті болу ықтималдығы жоғары уақытты сақтауға және сол кезде жыныстық қатынастан аулақ болуға кеңес берген жоқ па едіңіз?» Манихейлер (алғашқы шіркеу әкесі Августин жазған және еретиктер деп есептелген топ) бала тудыру аморальды екеніне сенді, осылайша (олардың сенім жүйесі бойынша) жандарды өлместікке қамап қояды. Августин оларды олардың фертильді кезеңде тыйым салуын айыптады: «Осыдан-ақ, сіздер некені бала туу үшін емес, құштарлықты қанағаттандыру үшін деп есептейсіздер». 401 жылы Августин «Некедегі игіліктер туралы» еңбегінде, үйленген жұбайлардың бала тудыру ниеті болмағанда жыныстық қатынасқа түсуге құқығы бар екенін растады: «Себебі, бұл табиғи қолданыс, егер неке шартынан тыс, яғни бала тудыру қажеттілігінен тыс болса, әйел үшін кешіріледі, бірақ сатылық үшін айыпталады; табиғатқа қарсы іс сатылық үшін жиреншікті, ал әйел үшін одан да жиреншікті». Қасиетті Томас Аквинский «Gentiles-ке қарсы жинақ» еңбегінде былай деп жазды: «Осыдан әрбір сперманың шығарылуы адамның игілігіне қайшы келетіні анық, ол ұрпақ тудыру мүмкін емес жолмен жүзеге асырылады; егер бұл әдейі жасалса, ол күнә болады. Яғни, ұрпақ тудыру мүмкін емес жағдайда, мысалы, ер мен әйелдің табиғи бірігуі болмағанда, мұндай күнәлар «табиғатқа қарсы күнәлар» деп аталады. Бірақ егер сперманың шығарылуынан ұрпақ тудыру мүмкін болмауы кездейсоқ болса, онда бұл іс табиғатқа қарсы емес және күнә емес; мысалы, әйелдің бедеу болуы». Мартин Лютер және Жан Кальвин сияқты протестант реформаторлары табиғи емес контрацепцияға қарсы болды. Бірнеше ғасырдан кейін, методист қозғалысының жетекшісі Джон Уэсли табиғи емес контрацепция жанды жоя алады деді. 19-ғасырдың ортасына дейін жүктіліктің алдын алу үшін мерзімді тыйым салуды қолдану туралы құжатталған әрекеттер қайтадан пайда болған жоқ, сол кезде бірнеше секулярлық ойшылдар түрлі күнтізбелік әдістерді әзірледі. Рим-католик шіркеуінің 1853 жылғы мерзімді тыйым салуға алғашқы ресми мақұлдауы, шіркеудің қасиетті жазалаушысының үкімі осы мәселеге қатысты. Үкімде, егер жұбайлар өз еркімен, «маңызды себептермен» мерзімді тыйым салуды бастаса, олар күнә жасамайды деп айтылды. Католик шіркеуінде NFP-ны қолданудың маңызды себебі әлеуметтік, экономикалық, медициналық және басқа да ұқсас себептер болуы мүмкін, олар жұбайларды жүктілікті кейінге қалдыру үшін оны қолдануға итермелейді. Шіркеу NFP-ның артындағы мотивацияның өзімшіл немесе жеке бағытталған болмауы керек деп санайды. 1920 жылдары жапондық гинеколог Кюсаку Огино және австриялық Герман Кнаус тәуелсіз түрде овуляция келесі менструальді циклден он төрт күн бұрын болатынын анықтады. Огино өз жаңалығын бала тудыруға қиналатын әйелдерге жыныстық қатынас уақытын дұрыс бағдарлауға көмектесетін формула жасау үшін пайдаланды. 1930 жылы Нидерландыдан келген католик дәрігері Джон Смульдерс Кнаус пен Огиноның жаңалығын пайдаланып, ырғақ әдісін жасады. Смульдерс өзінің жұмысын Голландияның Рим-католик медицина қауымдастығымен жариялады, және бұл келесі бірнеше онжылдықтар бойына ілгерілетілген ресми ырғақ әдісі болды. 1932 жылы католик дәрігері «Әйелдердегі бедеулік және құнарлылықтың ырғағы» атты кітап жариялады, онда әдіс сипатталған. Осы онжылдықта Германиядағы католик діни қызметкері Вильгельм Хиллебранд базальды дене температурасына негізделген жүктіліктің алдын алу жүйесін әзірледі.

In ancient history, some Christian writers were against abstinence to prevent childbirth and some allowed it. Possibly the earliest Christian writing about periodic abstinence was by Clement of Alexandria. He wrote, "Let the Educator (Christ) put us to shame with the word of Ezekiel: 'Put away your fornications' [Eze. 43:9]. Why, even unreasoning beasts know enough not to mate at certain times. To indulge in intercourse without intending children is to outrage nature, whom we should take as our instructor." In the year 388, St. Augustine wrote against the Manichaeans: "Is it not you who used to counsel us to observe as much as possible the time when a woman, after her purification, is most likely to conceive, and to abstain from cohabitation at that time ?" The Manichaeans (the group the early church father St. Augustine wrote of and considered to be heretics) believed that it was immoral to create any children, thus (by their belief system), trapping souls in mortal bodies. Augustine condemned them for their use of periodic abstinence during fertile periods: "From this it follows that you consider marriage is not to procreate children, but to satiate lust." About the year 401, St. Augustine wrote "Of the Good of Marriage" in which he affirmed married couples have the option of having sex without either of them intending procreation: "For, whereas that natural use, when it pass beyond the compact of marriage, that is, beyond the necessity of begetting, is pardonable in the case of a wife, damnable in the case of an harlot; that which is against nature is execrable when done in the case of an harlot, but more execrable in the case of a wife." Saint Thomas Aquinas wrote in his Summa Contra Gentiles: "Hence it is clear that every emission of the semen is contrary to the good of man, which takes place in a way whereby generation is impossible; and if this is done on purpose, it must be a sin. I mean a way in which generation is impossible in itself as is the case in every emission of the semen without the natural union of male and female: wherefore such sins are called 'sins against nature.' But if it is by accident that generation cannot follow from the emission of the semen, the act is not against nature on that account, nor is it sinful; the case of the woman being barren would be a case in point." Protestant Reformers such as Martin Luther and John Calvin were opposed to unnatural birth control. Centuries later, John Wesley, the leader of the Methodist movement said that unnatural birth control could destroy one's soul. Documented attempts to prevent pregnancy by practicing periodic abstinence do not appear again until the mid 19th century, when various calendar based methods were developed "by a few secular thinkers". The Roman Catholic Church's first recorded official approval of periodic abstinence from 1853, where a ruling of the Church's Sacred Penitentiary addressed the topic. Distributed to confessors, the ruling stated that couples who had, on their own, begun the practice of periodic abstinence—if they had "grave reasons"—were not sinning by doing so. In the Catholic Church, a grave/significant reason for using NFP can include social, economical, medical and other analogous reasons that may motivate a couple to practise it to postpone pregnancy. The Church holds that the motivations behind NFP should not be selfish or self centered. In the 1920s Japanese gynecologist Kyusaku Ogino and Austrian Hermann Knaus independently made the discovery that ovulation occurs about fourteen days before the next menstrual period. Ogino used his discovery to develop a formula for use in aiding infertile women to time intercourse to achieve pregnancy. In 1930, John Smulders, a Roman Catholic physician from the Netherlands, used Knaus and Ogino's discoveries to create the rhythm method. Smulders published his work with the Dutch Roman Catholic medical association, and this was the official rhythm method promoted over the next several decades. In 1932, a Catholic physician published a book titled The Rhythm of Sterility and Fertility in Women describing the method, It was during this decade that Rev. Wilhelm Hillebrand, a Catholic priest in Germany, developed a system for avoiding pregnancy based on basal body temperature.

ХХ ғасырдан бастап

Католик теологтарының аз бөлігі мерзімді тыйылудың моральдық тұрғысынан дұрыс екендігіне күмән келтіріп келді. Бұл – Католик шіркеуінің мерзімді тыйылуды алғаш рет нақты мойындауы болды. ІІ Ватикан соборының «Қазіргі әлемдегі шіркеу» конституциясы былай деп жариялады: «Некедегі басқа мақсаттарды кемсітпей, ерлі-зайыптылардың шынайы махаббатының іс-қимылы және одан туындайтын отбасылық өмірдің толық мәні мынадай мақсатқа ие: жұбайлар Жаратушы мен Құтқарушының махаббатымен бірлесіп жұмыс істеуге жүректерi толы күйде дайын болулары керек. Олар арқылы Ол Өзінің отбасын күннен-күнге молынан арттырады және байытады» (50). Сонымен қатар, епископтар кеңесіне Папа Павел VI-ге осы мәселе бойынша кеңес беруді Болашақ ұрпақтың бақылауы жөніндегі Паптық комиссияға тапсыру бұйрық берілді. Комиссияның 68 мүшесінің 64-і басқа контрацепциялық құралдарды қолдануға рұқсат беруді ұсынды, бірақ Павел VI басқаша шешім қабылдады. 1968 жылы Папа Павел VI жариялаған «Humanae Vitae» кітабында ғалымдарға арналған пастырлық нұсқау былай делінген: «Медицина ғылымы табиғи циклдарды зерттеу арқылы ұрпақты адал шектеудің жеткілікті сенімді негізін анықтауға қол жеткізе алатыны өте қажет». Бұл сол кездегі жаңа, сенімді симптомдарға негізделген фертильділік туралы хабардар ету әдістерін ырғақты әдіске қарағанда артық көру ретінде түсіндірілді. Бірнеше жыл өткен соң, 1971 жылы симптомдық-термиялық әдісті үйрететін алғашқы ұйым құрылды. Қазір бұл ұйым «Couple to Couple League International» деп аталады. Оны діншіл емес католиктер Джон және Шила Киппли, доктор Кональд Преммен бірге құрды. Сондай-ақ, «Крейтон моделі» Папа Павел VI институтының құрамында (1985) құрылды, екеуі де NFP-ге негізделген жүйелер. АҚШ Католик епископтар конференциясы күнтізбелік әдістерді сипаттау үшін «табиғи отбасылық жоспарлау» терминін қолдануды дұрыс емес деп санайды, себебі мұндай әдістерді «нақты емес» деп есептейді. Кейбір ұйымдар күнтізбелік әдістерді NFP-нің түрлері деп санайды. Мысалы, 1999 жылы Джорджтаун университетінің репродуктивті денсаулық институты «Стандартты күндер әдісін» (СКА) әзірледі, ол ырғақты әдіске қарағанда тиімдірек. Джорджтаун университеті СКА-ны табиғи отбасылық жоспарлаудың бір түрі ретінде насихатайды.

A minority of Catholic theologians continued to doubt the morality of periodic abstinence. to be the first unequivocal acceptance of periodic abstinence by the Catholic Church. The Vatican II Constitution on the Church in the Modern World declared: "While not making the other purposes of matrimony of less account, the true practice of conjugal love, and the whole meaning of the family life which results from it, have this aim: that the couple be ready with stout hearts to cooperate with the love of the Creator and the Savior. Who through them will enlarge and enrich His own family day by day" (50). Beyond that the council of bishops was told to leave to the Pontifical Commission on Birth Control the task of advising Pope Paul VI on the issue. 64 of the 68 Commission members who voted recommended allowing other means of contraception, but Paul VI determined otherwise. Humanae Vitae, published in 1968 by Pope Paul VI, addressed a pastoral directive to scientists: "It is supremely desirable that medical science should by the study of natural rhythms succeed in determining a sufficiently secure basis for the chaste limitation of offspring." This is interpreted as favoring the then new, more reliable symptoms based fertility awareness methods over the rhythm method. Just a few years later, in 1971, the first organization to teach a symptothermal method, using both mucus and temperature observations, was started. Now called Couple to Couple League International, this organization was founded by John and Sheila Kippley, lay Catholics, along with Dr. Konald Prem. and the Creighton Model as part of the Pope Paul VI Institute (1985), both mucus based systems of NFP. Use of the term natural family planning to describe calendar based methods is considered incorrect by the United States Conference of Catholic Bishops, which considers such methods "inaccurate". Some organizations have considered calendar based methods to be forms of NFP. For example, in 1999 the Institute for Reproductive Health at Georgetown University developed the Standard Days Method (SDM), which is more effective than the rhythm method. SDM is promoted by Georgetown University as a form of natural family planning.

Ауру таралуы

Дүниежүзіндегі бала тудыру жасындағы халықтың 2–3% жүктіліктен сақтану үшін мерзімді ұрысуға жүгінеді деп есептеледі. Дегенмен, осы халықтың қанша бөлігін НҰО қолданушылар деп санау керек екені белгісіз. Кейбір католик көздері табиғи отбасылық жоспарлаумен байланысты діни шектеулерді бұзатын жұптарды НҰО қолданушылар деп санамайды. Дүние жүзінде табиғи отбасылық жоспарлауды қолдану туралы мәліметтер аз. Бразилияда НҰО отбасылық жоспарлаудың үшінші ең танымал әдісі болып табылады. Үндістанда "қауіпсіз кезең" әдісі – бала тудыруды бақылаудың ең көп таралған отбасылық жоспарлау әдісі, бірақ кейбіреулері презервативтерді де қолданады. 2002 жылы бүкіл ел бойынша сауалнама жүргізілген американдық әйелдердің тек 0,9% "мерзімді ұрысуды" (анықтамасы бойынша "күнтізбелік ритм" және "табиғи отбасылық жоспарлау") қолданған, ал 60,6% басқа контрацепциялық әдістерді қолданған. Италияда, азаматтардың көп бөлігі католик екенін айтады, сондықтан НҰО әдістері сирек оқытылады. 2002 жылы протестант христиандары Сэм мен Бетани Тороде НҰО қолдануды жақтаған кітап жариялады. Көптеген НҰО клиникалары мен оқыту ұйымдары католик шіркеуімен, сондай-ақ Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуімен (LDS Church) және мұсылман дінінің кейбір өкілдерімен байланысты. Кейбір фундаменталистік христиандар Quiverfull теологиясын ұстанады, барлық түрдегі ұрықтықтан бас тартады, соның ішінде табиғи отбасылық жоспарлаудан да.

Ұрыққа қарсы

Кейбір NFP жақтастары оны басқа түрлерден ажыратады, оларды жасанды контрацепция деп атайды. Басқа NFP әдебиеттерінде табиғи отбасы жоспарлау контрацепциядан өзгеше деп есептеледі. Осы жіктеу жүйесін жақтаушылар NFP-нің басқа ешқандай әдіске, құнақтаудан басқа, тән ерекшеліктері бар екенін айту арқылы негіздейді. NFP өмірге ашық.

Католик шіркеуі көбінесе контрацепцияны қолданудың католик некесі үшін Құдайдың қалауына сай келмейтінін, себебі ол жыныстық одақта өрбу аспектісін тоқтатады, оны табиғи емес және Құдайдың үйленген жұбайлар үшін белгілеген нәрсеге қайшы етеді деп мәлімдейді. Рим папасы Иоанн Павел II «Махаббат және жауапкершілік» еңбегінде күйеу мен әйел арасындағы махаббаттың ажырамас бөлігі – жұбайлар жыныстық құшақтасу арқылы өздерін берген кезде бала болу немесе тағы бір баланың әкесі/шешесі болу мүмкіндігіне ашық болу екенін айтқан. Эдвард Шри «Ерлер, әйелдер және махаббаттың құпиясы» еңбегінде «Махаббат және жауапкершілік» туралы қосымша түсініктеме береді, соның ішінде некедегі өмірге ашықтық физикалық жақындыққа қосымша эмоционалды жақындықты күшейтеді. Контрацепцияның некедегі адалдыққа теріс әсер етуі туралы бұл пікірлер 2021 жылы 2000-нан астам үйленген әйелдерді қамтыған зерттеу арқылы расталды, олардың кейбіреулері NFP-ні, ал кейбіреулері контрацепцияны қолданды. Зерттеу көрсеткендей, NFP қолданған әйелдердің ажырасуға ұшырау ықтималдығы контрацепция қолданған әйелдерге қарағанда 58%-ға төмен. «NFP қолданушылар арасында ажырасу ықтималдығы төмен болғанымен, себебі олардың дінге берілгендігімен байланысты болуы мүмкін».

Әдістер

НФП-ның үш негізгі түрі бар: белгілерге негізделген әдістер, күнтізбелік әдістер және бала емізу немесе лактациялық аменорея әдісі. Белгілерге негізделген әдістер ұрықтанудың биологиялық белгілеріне сүйенеді, ал күнтізбелік әдістер өткен менструальді циклдардың ұзақтығына негізделген ұрықтану мүмкіндігін бағалайды. Гаттмахер институтының клиникалық зерттеулері кезеңді түрде қалыстырудың қалыпты жағдайларда 25,3 пайыз сәтсіздікке ұшырағанын көрсетті, бірақ бұл әдістер белгілерге негізделген және күнтізбелік әдістердің арасын ажыратпады.

Симптомға негізделген

NFP-нің кейбір әдістері бала туудың биологиялық белгілерін қадағалайды. Католиктік НФП тұжырымдамасынан тыс қолданылған кезде, бұл әдістер көбінесе НФП емес, құнарлылық туралы хабардарлыққа негізделген әдістер деп аталады. Әйелдің бала тудыру қабілетінің негізгі үш белгісі – оның базальды дене температурасы (БДТ), жатыр мойны шырыны және жатыр мойнының орны. Lady Comp сияқты компьютерлік құрылғылар базальды дене температурасын, зәрдегі гормон деңгейін, әйелдің сілекейінің электрлік кедергісінің өзгеруін немесе осы белгілердің араласын бақылай алады. Осы белгілер арқылы әйел компьютерлік құрылғысыз-ақ өзінің құнарлылығын бағалауға үйренеді. Кейбір жүйелер бала тудыру қабілетін анықтау үшін тек жатыр мойны шырынын ғана пайдаланады. Екі танымал шырышқа негізделген әдіс – Биллингс овуляция әдісі және Крейтон модельдік Фертильдік күтім жүйесі. Егер екі немесе одан көп белгі қадағаланса, бұл әдіс симптомдық-термиялық әдіс деп аталады. Екі танымал симптомдық-термиялық жүйені «Жұптан жұпқа» лигасы және Тони Вешлердің Жүктілік туралы хабардарлық әдісі (FAM) үйретеді. 2007 жылы Германияда жүргізілген зерттеуде симптомдық-термиялық әдістің тиімділігі 99,6% құрады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы Австралия, Үндістан, Ирландия, Филиппин және Сальвадордан 869 бала тудыруға қабілетті әйелді зерттегенде, олардың 93% білім мен мәдениетке қарамастан, өз денелерінің сигналдарын дұрыс түсіне алатынын анықтады. Маркет университетінде әзірленген симптогормоналды NFP әдісі фертильді терезені анықтау үшін ClearBlue Easy фертильділік мониторы мен цикл тарихын пайдаланады. Монитор эстроген мен ЛГ деңгейін өлшеп, ең жоғары деңгейге жететін күнді анықтайды. Бұл әдіс босанғаннан кейін, бала емізу және перименопауза кезінде де қолданылады және басқа NFP әдістеріне қарағанда аз ұстануды қажет етеді. Кейбір жұбайлар бұл әдісті ұнатады, себебі монитор көрсеткіштері объективті және БДТ сияқты ұйқы сапасына тәуелді емес.

Күнтізбеге негізделген

Күнтізбеге негізделген әдістер бұрынғы етеккір циклдарының ұзақтығын тіркеу арқылы құнарлылықты анықтайды. Оларға Ритм әдісі және Стандартты күндер әдісі кіреді. Стандартты күндер әдісі Джорджтаун университетінің Репродуктивті денсаулық институтының зерттеушілерімен әзірленген және дәлелденген. Діни ұстанымдармен байланысы жоқ CycleBeads – Стандартты күндер әдісіне негізделген көру құралы. Репродуктивті денсаулық институтының мәліметінше, CB контрацепция ретінде қолданғанда 95% тиімділікке ие. Етеккірді күнтізбеде бақылауға көмектесетін компьютерлік бағдарламалар бар.

Сүт ішуге байланысты аменорея

Лактациялық аменорея әдісі (ЛАМ) – әйелде етеккір келмеген және толықтай бала емізген кезде туа біту мүмкіндігінің табиғи түрде төмендеуіне негізделген жүктіліктен сақтану әдісі. Әдістің талаптары әйелге оның бедеулік кезеңін анықтауға және мүмкін созуға көмектеседі.