Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Австро-венгрлік ғалым (1907–1982)
Austro Hungarian scientist (1907–1982)
Янош Уго Бруно "Ханс" Селье (/s//ɛ//l//j//eɪ/; Selye János; 26 қаңтар 1907 – 16 қазан 1982) – венгр-канад эндокринологы, организмнің стрессорларға қатысты гипотетикалық, нақты емес реакциясы туралы маңызды ғылыми зерттеулер жүргізген. Ол глюкокортикоидтардың барлық қырларын толыққанды түсінбесе де, стресс жағдайындағы олардың ролін білген.
János Hugo Bruno "Hans" Selye ('/s//ɛ//l//j//eɪ/; Selye János ; January 26, 1907 – October 16, 1982) was a pioneering Hungarian Canadian endocrinologist who conducted important scientific work on the hypothetical non specific response of an organism to stressors. Although he did not recognize all of the many aspects of glucocorticoids, Selye was aware of their role in the stress response.
Өмірбаян
Селье 1907 жылғы 26 қаңтарда Австрия-Венгриядағы Вена қаласында дүниеге келді және Комаром қаласында өсті (қазіргі Словакиядағы венгр халқы басым қала 1920 жылы Трианон шарты бойынша бөлінді). Сельедің әкесі – венгр ұлтының дәрігері, ал анасы – австриялық. Ол 1929 жылы Прагада медицина және химия ғылымдарының докторы атанды және Джонс Хопкинс университетінде, Макгилл университетінде және Монреаль университетінде стресс және эндокринология саласында пионерлік жұмыстар атқарды. Ол 1949 жылы алғаш рет физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына ұсынылды. Өмірінде 17 рет (1949-1953) номинация алғанмен, ешқашан жүлдеге ие болған жоқ. Селье 1982 жылғы 16 қазанда Монреаль қаласында (Квебек, Канада) қайтыс болды. Ол Венгрияға жиі оралып, лекциялар оқыды, сондай-ақ венгр телеарналарында сұхбаттар берді. 1973 жылы Венгрия Ғылым академиясында венгр тілінде дәріс оқыды, ал бақылаушылар көп жылдар бойы шетелде болғанына қарамастан, оның акценті жоқ екенін атап өтті. Оның «Тұрмыстың стресі» атты кітабы 1964 жылы «Az Életünk és a stressz» деген атпен венгр тілінде жарық көрді және бестселлерге айналды. Селье Янош университеті – Словакиядағы жалғыз венгр тіліндегі университет. Сельедің анасы 1956 жылы Венгриядағы коммунистерге қарсы көтеріліс кезінде оқтан қаза болды.
Selye was born in Vienna, Austria Hungary on January 26, 1907, and grew up in Komárom (the town with Hungarian majority in present day Slovakia was cut by the Treaty of Trianon in 1920). Selye's father was a doctor of Hungarian ethnicity and his mother was Austrian. He became a Doctor of Medicine and Chemistry in Prague in 1929 and went on to do pioneering work in stress and endocrinology at Johns Hopkins University, McGill University, and the Université de Montréal. He was nominated for the Nobel Prize in Physiology or Medicine for the first time in 1949. Although he received a total of 17 nominations (1949 1953) in his career, he never won the prize. Selye died on October 16, 1982, in Montreal, Quebec, Canada. He often returned to visit Hungary, giving lectures as well as interviews in Hungarian television programs. He conducted a lecture in 1973 at the Hungarian Scientific Academy in Hungarian and observers noted that he had no accent, despite spending many years abroad. His book The Stress of Life appeared in Hungarian as Az Életünk és a stressz in 1964 and became a bestseller. Selye János University, the only Hungarian language university in Slovakia, was named after him. Selye's mother was killed by gunfire during Hungary's anti Communist revolt of 1956.
Табақ индустриясымен келіспеушіліктер мен араласу
Бұл кезде ол кеңінен танылмаса да, Сели 1958 жылдан бастап темекі өнеркәсібіне консультация беруді бастады; ол бұрын өнеркәсіптен қаржыландыру сұраған, бірақ одан бас тартылған еді. Кейін Нью-Йорк адвокаты Эдвин Джейкоб темекі компанияларына қарсы жауапкершілік тарту туралы іс дайындағанда Селиге хабарласты. Компаниялар Селидің темекі шегу мен қатерлі ісік арасындағы танылған корреляцияның себеп-салдар байланысының дәлелі емес екенін аргументтеуге көмектесуін сұрады. Фирма Селиге осы талапты қолдау үшін 1000 доллар төлеуге келісті. Ол келісті, бірақ куәлік беруден бас тартты. Темекі өнеркәсібінің заңгерлері Селидің темекі шегу және стресс туралы жазғанда өнеркәсіптің кеңестерін қосуға дайын екенін хабарлады. Бір заңгер оған «темекі шегудің жүрек-қан тамырлары ауруларын тудыру механизмінің болуының ықтимал еместігі туралы пікір білдіруді» және АҚШ халқына темекі шегуге қарсы хабарламалардың «стрестік» әсерін атап өтуді кеңес берді. Сели өзінің темекі өнеркәсібіне консультация беру жұмысын жарияламады. 1967 жылы «Медициналық пікір және шолу» журналына жазған хатында ол ғылым мен қоғамдық денсаулықты реттеудегі үкіметтің шамадан тыс араласуына қарсы шықты, осылайша темекі шегу туралы көзқарастарының объективті екенін білдірді: «Мен қасақана үкіметтің қолдауымен жүргізілген зерттеулерге сіңіп кетпедім, себебі оған тым тәуелді болғандықтан, мен бұл мәселені объективті түрде қарастыра алмаймын. Бірақ мен темекі тартпаймын, сондықтан осы мысалдар жеткілікті болсын». 1969 жылдың маусымында Сели (сол кезде Монреаль университетінің Эксперименталды патология институтының директоры) Канада Парламентінің Денсаулық сақтау комитеті алдында темекі шегуге қарсы заңнамаға қарсы куәлік берді, жарнаманы шектеуге, денсаулыққа қатысты ескертулерге және никотин мен шайыр мөлшерін шектеуге қарсылық білдірді. Оның куәлігі үшін Селиге Темекі зерттеулер кеңесінің атқарушы директоры Уильям Томас Хойт 3 жылдық «арнайы жоба» үшін жылына 50 000 доллар қаржыландыруды ұсынды, ал Канаданың темекі өнеркәсібі тағы 50 000 доллар міндеттеме берді. Оның темекі шегу туралы пікірлері бүкіл әлемде қолданылды; Philip Morris Швецияда темекі өнімдеріне денсаулыққа қатысты ескертулерді енгізуге қарсы аргументтер үшін Селидің темекі шегудің пайдасы туралы мәлімдемелерін пайдаланды. Сол сияқты, 1977 жылы Австралияның темекі өндірушілері Селидің кеңейтілген пікірлерін Австралия Сенатының Әлеуметтік әл-ауқат жөніндегі тұрақты комитетіне ұсынды. 1999 жылы АҚШ Әділет департаменті 7 темекі компаниясына – British American Tobacco, Brown & Williamson, Philip Morris, Liggett, American Tobacco Company, RJ Reynolds және Lorillard – сондай-ақ Темекі зерттеулер кеңесі мен Темекі институтына қарсы рэкетке қарсы іс қозғайды. Нәтижесінде стресс зерттеулеріне индустрияның ықпалы ашыққа шықты.
Although it was not widely known at the time, Selye began consulting for the tobacco industry starting in 1958; he had previously sought funding from the industry, but had been denied. Later, New York attorney Edwin Jacob contacted Selye as he prepared a defense against liability actions brought against tobacco companies. The companies wanted Selye's help in arguing that the recognized correlation between smoking and cancer was not proof of causality. The firm offered to pay Selye $1000 to make a statement supporting this claim. He agreed but refused to testify. Tobacco industry lawyers reported that Selye was willing to incorporate industry advice when writing about smoking and stress. One lawyer advised him to "comment on the unlikelihood of there being a mechanism by which smoking could cause cardiovascular disease” and to emphasize the "stressful" effect that anti smoking messages had on the US population. Publicly, Selye never declared his consultancy work for the tobacco industry. In a 1967 letter to "Medical Opinion and Review", he argued against government over regulation of science and public health, implying that his views on smoking were objective: "I purposely avoided any mention of government supported research because, being too largely dependent upon it, I may not be able to view the subject objectively. However, I do not use cigarettes so let these examples suffice." In June 1969, Selye (then director of the Institute of Experimental Pathology, University of Montreal) testified before the Canadian House of Commons Health Committee against anti smoking legislation, opposing advertising restrictions, health warnings, and restrictions on tar and nicotine. For his testimony Selye was funded $50,000 per year for a 3 year "special project", by William Thomas Hoyt, executive of Council for Tobacco Research, with another $50,000 a year pledged by the Canadian tobacco industry. His comments on smoking were used worldwide; Philip Morris used Selye's statements on the benefits of smoking to argue against the use of health warnings on tobacco products in Sweden. Similarly, in 1977 the Australian Cigarette Manufacturers quoted Selye extensively in their submission to the Australian Senate Standing Committee on Social Welfare. In 1999, the United States Department of Justice brought an anti racketeering case against 7 tobacco companies –British American Tobacco, Brown & Williamson, Philip Morris, Liggett, American Tobacco Company, RJ Reynolds, and Lorillard– plus the Council for Tobacco Research, and the Tobacco Institute. As a result, the industry's influence on stress research was revealed.