Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Голландиялық дәрігер (1858–1930)
Dutch physician (1858–1930)
Кристиан Эйкман (/UK/'/eɪ//k//m//ə//n//, /'/aɪ//k//m//ə//n/ AYKmən, EYEKmən, /US// //m//ɑː//n/ маhn; 11 тамыз 1858 – 5 қараша 1930) – голландиялық дәрігер және физиология профессоры. Оның бериберидің нашар тамақтанудан туындайтындығын көрсетуі антинеуриттік витаминдердің (тиаминнің) ашылуына әкелді. Сэр Фредерик Хопкинспен бірге 1929 жылы витаминдерді ашқандары үшін физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды.
Christiaan Eijkman (/UK/'/eɪ//k//m//ə//n//, /'/aɪ//k//m//ə//n/ AYKmən, EYEKmən, /US// //m//ɑː//n/ mahn, ; 11 August 1858 – 5 November 1930) was a Dutch physician and professor of physiology whose demonstration that beriberi is caused by poor diet led to the discovery of antineuritic vitamins (thiamine). Together with Sir Frederick Hopkins, he received the Nobel Prize for Physiology or Medicine in 1929 for the discovery of vitamins.
Ерте өмір және білім
Кристиан Эйкман 1858 жылдың 11 тамызында Ниджкерк қаласында туды. Ол жергілікті мектеп директоры Кристиан Эйкман мен Джоанна Алида Пулдың жетінші баласы еді. Оның үлкен ағасы Иоганн Фредерик Эйкман (1851–1915) де химик болған. Бір жыл өткен соң, 1859 жылы Эйкман отбасы Заандамға көшті, онда оның әкесі жаңа құрылған жоғары бастауыш білім беретін мектептің директоры болып тағайындалды. Кристиан мен оның ағалары осында алғашқы білімдерін алды. 1875 жылы алдын ала емтиханды тапсырғаннан кейін Эйкман Амстердам университетінің Әскери медицина мектебіне түсті, онда ол Голландия Үндісі армиясы үшін медициналық офицер ретінде дайындалды және барлық емтихандарын үздік нәтижемен тапсырды. 1879 жылдан 1881 жылға дейін ол Физиология профессоры Т. Плейстің ассистенты болды, осы кезеңде ол «Нервтердің поляризациясы» тақырыбында диссертациясын жазып, 1883 жылдың 13 шілдесінде мақтанышпен докторлық дәрежесін алды.
Christiaan Eijkman was born on 11 August 1858, at Nijkerk, Netherlands as the seventh child of Christiaan Eijkman, the headmaster of a local school, and Johanna Alida Pool. His elder brother Johann Frederik Eijkman (1851–1915) was also a chemist. A year later, in 1859, the Eijkman family moved to Zaandam, where his father was appointed head of a newly founded school for advanced elementary education. It was here that Christiaan and his brothers received their early education. In 1875, after taking his preliminary examinations, Eijkman became a student at the Military Medical School of the University of Amsterdam, where he was trained as a medical officer for the Netherlands Indies Army, passing through all his examinations with honours. From 1879 to 1881, he was an assistant of T. Place, Professor of Physiology, during which time he wrote his thesis On Polarization of the Nerves, which gained him his doctoral degree, with honours, on 13 July 1883.
Мансап
1883 жылы Эйкман Нидерландыдан Голландиялық Шығыс Үндістанға кетті, онда ол денсаулық сақтау офицері болды, бастапқыда Семарангта, содан кейін Ява аралының оңтүстік жағалауындағы шағын Тжилатжап ауылында және Солтүстік Суматрадағы Паданг Сидемпоанда қызмет етті. Тжилатжапта ол безгекке шалдықты, бұл оның денсаулығын нашарлатты, сондықтан 1885 жылы ол ауру демалысымен Еуропаға қайта оралуға мәжбүр болды. Эйкман үшін бұл сәтті жағдайға айналды, себебі ол Амстердамдағы Э. Форстердің зертханасында, сондай-ақ Берлиндегі Роберт Кохтың бактериологиялық зертханасында жұмыс істеуге мүмкіндік алды. Бұл жерде ол Үндістанға аттанбас бұрын неміс астанасына келген К. А. Пекельхаринг пен К. Винклермен танысты. Осылайша, медицина офицері Кристиан Эйкман өзінің әріптесі М. Б. Роменимен бірге Пекельхаринг-Винклер миссиясына көмекші ретінде бекітілді. Нидерланд үкіметі бұл миссияны сол кезде аймақта қыңсылаған Берибери ауруын зерттеу үшін жіберген еді. 1887 жылы Пекельхаринг пен Винклер қайта шақырылды, бірақ олардың кетуінен бұрын Пекельхаринг генерал-губернаторға Батавиядағы әскери госпитальде Комиссия үшін уақытша құрылған зертхананы тұрақты етуді ұсынды. Бұл ұсыныс дереу қабылданды және Кристиан Эйкман оның алғашқы директоры болып тағайындалды. Осылайша ол ғылымға толыққанды берілуге мүмкіндік алды. Эйкман 1888 жылдың 15 қаңтарынан 1896 жылдың 4 наурызына дейін «Geneeskundig Laboratorium» (Медициналық зертхана) директоры қызметін атқарды және осы кезеңде өзінің ең маңызды зерттеулерін жүргізді. Бұл зерттеулер негізінен тропиктік аймақтарда өмір сүретін адамдардың физиологиясына қатысты болды. Ол көптеген теориялардың ғылыми негізге ие еместігін көрсетті. Біріншіден, ол тропикте тұратын еуропалықтардың қанындағы қызыл денешіктердің саны, қалыпты тығыздығы, сарысу және су құрамы, кемінде анемияға алып келетін аурулардың әсері тимесе, өзгермейтінін дәлелдеді. Еуропалықтардың метаболизмін жергілікті тұрғындардың метаболизмімен салыстыра отырып, ол тропиктік және қоңыржай аймақтарда бұл процестердің атқарылған жұмыстың нәтижесінде жүзеге асылатынын анықтады. Сонымен қатар, ол тыныс алу, терлеу және дене температурасын реттеуде ешқандай айырмашылық таба алмады. Осылайша Эйкман еуропалықтардың тропиктік аймаққа бейімделуіне қатысты бұрынғы болжамдарға нүкте қойды, олар түрлі сақтық шараларын қабылдауды талап еткен.
In 1883, Eijkman left the Netherlands for The Dutch East Indies, where he was made medical officer of health, first in Semarang, then later at Tjilatjap, a small village on the south coast of Java, and at Padang Sidempoean in Northern Sumatra. It was at Tjilatjap that he caught malaria, which later so impaired his health that in 1885 he had to return to Europe on sick leave. For Eijkman this was to prove a lucky event, as it enabled him to work in E. Forster's laboratory in Amsterdam, and also in Robert Koch's bacteriological laboratory in Berlin; here he came into contact with C. A. Pekelharing and C. Winkler, who were visiting the German capital before their departure to the Indies. In this way medical officer Christiaan Eijkman was seconded as assistant to the Pekelharing Winkler mission, together with his colleague M. B. Romeny. This mission had been sent out by the Dutch Government to conduct investigations into Beriberi, a disease which at that time was causing havoc in that region. In 1887, Pekelharing and Winkler were recalled, but before their departure Pekelharing proposed to the Governor General that the laboratory which had been temporarily set up for the Commission in the Military Hospital in Batavia should be made permanent. This proposal was readily accepted, and Christiaan Eijkman was appointed its first director. Now he was able to devote himself entirely to science. Eijkman was Director of the "Geneeskundig Laboratorium" (Medical Laboratory) from 15 January 1888 to 4 March 1896, and during that time he made a number of his most important researches. These dealt first of all with the physiology of people living in tropical regions. He was able to demonstrate that a number of theories had no factual basis. Firstly he proved that in the blood of Europeans living in the tropics the number of red corpuscles, the specific gravity, the serum, and the water content, undergo no change, at least when the blood is not affected by disease which will ultimately lead to anaemia. Comparing the metabolism of the European with that of the native, he found that in the tropics as well in the temperate zone, this is entirely governed by the work carried out. Neither could he find any disparity in respiratory metabolism, perspiration, and temperature regulation. Thus Eijkman put an end to a number of speculations on the acclimatization of Europeans in the tropics which had hitherto necessitated the taking of various precautions.
Ең үздік жұмыс
Айкманды Нидерландтық Шығыс Үндістанға перифериялық жүйке ауруы – берибериді зерттеу үшін жіберген еді, бірақ оның себебін табуы кездейсоқ болды. Ол зертханада бірнеше ай бойы тамақ алмастырған тауықтарда берибери ауруының белгілерін байқады. Сол уақытта зертханадағы тауықтарға әскери рационның қалдықтары берілді, бірақ жаңа аспаз әскери күрішпен азаматтық жануарларды тамақтандырудан бас тартты. Содан кейін басқа жерден күріш сатып алып, құстар тез қалпына келді. Құстарда берибери пайда болған айларда олар жылтыратылған күрішпен тамақтанды, ал құстардың тамағы тазартылмаған күрішке ауысқанда, олар бірнеше күн ішінде қалпына келді. Айкман жылтыратылған күріште организмге қажетті бір компоненттің жетіспеушілігін, ал бериберидің осы компоненттен айырылудан пайда болатынын болжады және оны «берибериге қарсы фактор» деп атады. Кейіннен Айкман аурудың қанның ластануынан, тыныс алу метаболизмінен, терлеуден, маусымдық немесе температуралық өзгерістерден туындамайтынын дәлелдеді. Ол ауруды белгісіз бактерия тудырған деп күдіктенді. Айкман денсаулығының нашарлауына байланысты зерттеулерін жалғастыра алмады, бірақ оның досы Адольф Вордерманның зерттеуі жылтыратылған күріш пен ауру арасындағы байланысты растады. Ақырында, берибериге себепші болатын жетіспейтін қосылыстың В1 витамині, тиамин екені анықталды. Химик Казимир Фанк «виталды амин» терминін қысқартып, жаңа сөз – витаминді ойлап тапты. Антиневриттік витаминдерді ашуға қосқан үлесі үшін Айкман 1929 жылы медицина саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды, бұл сыйлықты сэр Фредерик Хопкинспен бөлісті. Фанк, мүмкін, әділетсіздікке ұшырап, еңбегі үшін толыққанды мақтау алмады. Бериберимен жұмыс істеуден басқа, ол арахтың ферментациясы сияқты басқа да мәселелермен айналысты және Жава медицина мектебіндегі студенттеріне екі оқулық жазуға уақыт тапты, біреуі физиология, екіншісі органикалық химия бойынша.
Eijkman had been sent to the Dutch East Indies to study beriberi, a disease of the peripheral nerves, but his discovery of the cause was accidental. He noticed the symptoms of beriberi in some chickens used in his laboratory when their feed had been altered for a few months. During that time, chickens in the laboratory had been fed leftover rice from military rations, until a new cook refused to allow military rice to be fed to civilian animals. Rice was then purchased from another source, and the birds soon recovered. During the months that the chickens developed beriberi, the feed had been polished rice, and when the birds' diet was switched back to unpolished rice, the birds recovered in a few days. Eijkman surmised that polished rice lacked a dietary component found in unpolished rice, and that beriberi was caused by depriving the body of this component, which he called "the anti beriberi factor". Subsequently, Eijkman was able to prove that the disease was not caused by blood contamination, respiratory metabolism, perspiration, or seasonal or temperature variation. He suspected the disease was caused by an unknown bacterium. Eijkman was unable to continue his research due to ill health, but a study by his friend Adolphe Vorderman confirmed the link between polished rice and the disease. Eventually it was determined the missing compound that was causing beriberi was vitamin B1, thiamine. Chemist Casimir Funk shortened the term "vital amine" to coin a new word, vitamin. For his contributions to the discovery of antineuritic vitamins, Eijkman won the 1929 Nobel Prize for Medicine, sharing the prize with Sir Frederick Hopkins. Funk, perhaps unfairly, was never given full credit for his work. In addition to his work on beriberi, he occupied himself with other problems such as arach fermentation, and indeed still had time to write two textbooks for his students at the Java Medical School, one on physiology and the other on organic chemistry.
Кейінгі өмір және өлім
1898 жылы Г. ван Овербек де Мейердің орнын басып, Утрехттегі гигиена және сот медицинасы профессоры болды. Оның ашылу лекциясы «Тропиктік аймақтардағы денсаулық және аурулар» деп аталды. Утрехтте Эйкман бактериологияны зерттеуге кірісіп, судың адам және жануарлардың қалдықтарымен, соның ішінде coli бацилдерімен ластануын анықтауға мүмкіндік беретін, өзінің әйгілі ферментация сынағын жүргізді. Ол бактериялардың түрлі сыртқы факторлардың әсерінен қаншалықты өлтініп жатқанын зерттеді және бұл процесті логарифмдік қисықпен көрсету мүмкін емес екенін анықтады. Содан кейін ол қатты ортада бактериялардың өсу қарқыны көбінесе төмендеп, соңында тоқтап қалатын құбылысты зерттеді. Эйкман Бейеринктың ауксанографиялық әдісін бірнеше рет қолданды, мысалы, казеинды ыдырататын немесе гемолиз тудыратын ферменттердің секрециясы кезінде, липазалардың әсерінен майлардың гидролизін көрсетті. Эйкман өзін университетпен ғана шектемеді. Ол сонымен қатар сумен жабдықтау, тұрғын үйлер, мектеп гигиенасы және дене шынықтыру мәселелерімен де айналысты. Денсаулық сақтау кеңесі (Gezondheidsraad) және Денсаулық сақтау комиссиясы (Gezondheidscommissie) мүшесі ретінде ол алкоголизм мен туберкулезге қарсы күреске қатысты. Ол Туберкулезге қарсы күрес қоғамын (Vereeniging tot Bestrijding van de Tuberculose) құрды. Ұзаққа соққан аурудан кейін 1930 жылдың 5 қарашасында Утрехт қаласында қайтыс болды.
In 1898 he became successor to G. van Overbeek de Meyer, as Professor in Hygiene and Forensic Medicine at Utrecht. His inaugural speech was entitled Over Gezondheid en Ziekten in Tropische Gewesten (On health and diseases in tropical regions). At Utrecht, Eijkman turned to the study of bacteriology, and carried out his well known fermentation test, by means of which it can be readily established if water has been polluted by human and animal defecation containing coli bacilli. Another research was into the rate of mortality of bacteria as a result of various external factors, whereby he was able to show that this process could not be represented by a logarithmic curve. This was followed by his investigation of the phenomenon that the rate of growth of bacteria on solid substratum often decreases, finally coming to a halt. Beyerinck's auxanographic method was applied on several occasions by Eijkman, as for example during the secretion of enzymes which break down casein or bring about haemolysis, whereby he could demonstrate the hydrolysis of fats under the influence of lipases. Eijkman did not confine himself to the University. He also engaged himself in problems of water supply, housing, school hygiene, physical education. As a member of the Gezondheidsraad (Health Council) and the Gezondheidscommissie (Health Commission), he participated in the struggle against alcoholism and tuberculosis. He was the founder of the Vereeniging tot Bestrijding van de Tuberculose (Society for the struggle against tuberculosis ). He died in Utrecht, on 5 November 1930, after a protracted illness.
Сыйлықтар мен мұра
1907 жылы Эйкман 1895 жылдан бері корреспондент болғаннан кейін Нидерланды Корольдік өнер және ғылым академиясының мүшесі болып тағайындалды. Нидерланд үкіметі оған бірнеше рыцарлық ордендер берді, ал профессорлық лауазымының 25 жылдығына орай Эйкман медалін беру үшін қор құрылды. Бірақ оның барлық еңбегінің шыңы 1929 жылы Нобель сыйлығын алу болды. Эйкман Филадельфиядағы Джон Скотт медалінің иесі және Вашингтондағы Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшесі болды. Ол сондай-ақ Лондондағы Корольдік санитарлық институтының құрметті мүшесі еді. Оның адал қызметін құрметтеу үшін Индонезия үкіметі оның патология және бактериология саласындағы ғылыми-зерттеу орталығын Эйкман молекулалық биология институты деп атады.
In 1907, Eijkman was appointed Member of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences, after having been Correspondent since 1895. The Dutch Government conferred upon him several orders of knighthood, whereas on the occasion of the 25th anniversary of his professorship a fund was established to enable the awarding of the Eijkman Medal. But the crown of all his work was the award of the Nobel Prize in 1929. Eijkman was holder of the John Scott Medal, Philadelphia, and foreign associate of the National Academy of Sciences in Washington. He was also honorary fellow of the Royal Sanitary Institute in London. To honor his dedication, the government of Indonesia named his research center on pathology and bacteriology the Eijkman Institute for Molecular Biology.
Жеке өмір
1883 жылы, Үндістанға аттанбас бұрын Эйкман Аалтье Вигери ван Эдемаға үйленді, ол 1886 жылы қайтыс болды. Батавияда профессор Эйкман 1888 жылы Берта Джули Луиза ван дер Кемпке үйленді; 1890 жылы дәрігер болған Питер Хендрик атты ұлы дүниеге келді.
In 1883, before his departure to the Indies, Eijkman married Aaltje Wigeri van Edema, who died in 1886. In Batavia, Professor Eijkman married Bertha Julie Louise van der Kemp in 1888; a son, Pieter Hendrik, who became a physician, was born in 1890.