Ян Мостаерт: Голланд суретшісінің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Голландтық ренессанс суретшісі (шамамен 1475 – 1552/53)

Ян Мостарт (шамамен 1475 – 1552/1553) – діни сюжеттері мен портреттерімен танымал голландтық ренессанс суретшісі. Оның ең әйгілі туындыларының бірі – Американы жаулап алу эпизоды бар пейзаж. Ян Мостарттың өмірі туралы нақты мәліметтер өте аз. Оның өмірінің дәстүрлі баяндамасы 16 ғасырдағы фламанд суретшісі және өнер тарихшысы Карел ван Мандердің өмірбаянына негізделген, ол 1604 жылы Харлемде жарық көрген «Schilder boeck» кітабында жарияланған. Қазіргі заманғы зерттеушілер Карел ван Мандердің Мостарт өмірі туралы жасаған көптеген тұжырымдарын күдікпен қарастырады, бірақ оның есептерінде оның аты екі рет кездеседі. Соңғы кездегі өнер тарихшылары оның мансабының көп бөлігін немесе барлығын Оңтүстік Нидерландының ірі қалаларынан шалқап жатқан провинциялық Харлем қаласында өткізгенін болжайды.

Өмір

Мостерт Харлемде Ян мен Алихт Диркстің ұлы болып дүниеге келді. Карел ван Мандер Мостерт Харлемдегі Санкт-Баво шіркеуіндегі Тасымалдаушылар гильдиясының алтарьлық суретін салған суретші Якоб ван Харлемнің шәкірті болған деді. Мостерттің есімі алғаш рет 1498 жылы, ол туған жерінде үй сатып алған жылы, қала тізімдерінде кездеседі. 1498 жылдан 1552 жылға дейін суретші туралы деректер дерлік әр жыл сайын кездеседі, бірақ 1516 мен 1526 жылдар аралығындағы он жылдық кезеңді қоспағанда. 1500 жылы Мостертке Грауте Керк, Харлемдегі Әулие Бавоның реликвияларын сақтайтын ыдыстың жалюзилерін салуға тапсырыс берілді. Осы күннен бастап ол Санкт-Луканың Харлем гильдиясының тізіміне енгізілді және 1549 жылға дейін жиі тізімделіп отырды. 1507 жылы суретшілер гильдиясының диаконы, ал 1543 және 1544 жылдары қайтадан диакон болды. Қазіргі кездегі өнер тарихшыларының пікірі бойынша Мостерт өмірінің соңына дейін Харлемде жұмыс істеген. 1553 жылы оның үйі басқаларға жалға берілгендіктен және оған төлемдер 1553 жылғы Пасхаға дейін тоқтағандықтан, ол 1553 жылдың басында немесе 1552 жылдың соңында қайтыс болған деп есептеледі. 1554 жылы оның есімі Харлемдегі Киелі Лука гильдиясының мүшелерінің тізімінен шығарылды. Мостерт 1498 жылдың 8 маусымына дейін Клас Клас Суйкердің жесірі Анжизе (Агнес) Мартийнсдрге үйленді. Оның әйелі 1532 жылдың шілдесіне дейін қайтыс болды. Мостерт коммерциялық жағынан сәтті болды және Харлемде бірнеше үйге ие болды.

Шығармалары

Мостер негізінен портреттер мен діни тақырыптарға сурет салған. Ол сонымен қатар алғашқы халықтар мен жерлерге қызығушылық танытқан, бұл оның Батыс Үндістердің ландшафтында көрінеді. 1520–25 жылдары ол Адам мен Хауаның отбасылық өмірін «Бірінші отбасы» ретінде, жерлерін өңдейтін алғашқы адамдар ретінде бейнеледі. Мостер адамзаттың тегі туралы христиандық және пұтқа табынушылық түсініктерді біріктіруге мүдделі болды. Мостердің ұстазы Якоб ван Харлем, мүмкін, Брансвик диптихінің авторсыз шебері болған. Карел ван Мандер бірнеше жұмысын, соның ішінде өзінің аяқталмаған туындысы санайтын Батыс Үндістердің ерекше ландшафтын егжей-тегжейлі сипаттады. Мостердің көптеген жұмыстары 1576 жылы Гарлемде болған үлкен өртте жойылды, ал кейбір суреттер бұрын оған жатқызылған, қазір Адриан Исенбрантке тиесілі. Оның ерте туындыларына Гарлемдегі бұрынғы суретші Гертген то Синт Янс айқын әсер еткен. Кейбіреулер Мостердің Гертгеннің шәкірті болғанын айтса да, суретшінің өмірінде шәкірттері немесе шеберхана көмекшілері болғаны күмәнді. Гертгеннен Мостер өзінің жұмыстарына нәзік стиль мен ойлы композицияларды, сондай-ақ фигураларының қатаң, тік бұрышты бейнесін қабылдады. 1510–1516 жылдар аралығында Мостер нәзік стилін дамытты, онда қуыршақ сияқты фигуралары жарқын, көгілдір аспанды ландшафттарда мекендеді, мысалы, оның «Патшалардың құрбандық әкелуі» (1520–25 ж., Рейксмузей). Оның мұқият жазылған жұмыстары ерекше назармен, дерлік діни ықыласпен жасалған. Ландшафты да назар аударарлық, кеңістікте өсетін төбелермен романтикалық көріністерге бейімділігін көрсетеді. 1520 жылдары Мостерге Жоахим Патинирдің ландшафттарға қатысты көзқарасы да әсер еткен. Мостердің «Ақ Кристофер» суреті, өзеннің кең және төбелі аясына қарай кететін ландшафты бейнелейді, бір кезде тіпті Патинирге жатқызылған. Мостердің осы ерте кезеңдегі портреттік жұмыстарының бірі – «Абель ван ден Кульстердің портреті» (1500–10 ж.ж.), онда нәзік, жұқа бетті адам бірдей талғамды ортада бейнеленген. Бұл суретте Мостердің сүйікті тақырыптарының бірі – Августтың көрінісі мен Тибуртин Сибилласы да бар. Бұл көрініс Абель ван ден Кульстердің портретінің фонындағы аулада пайда болады. Оның тағы бір нұсқасын «Патшалардың құрбандық әкелуі» (1520–25 ж., Рейксмузей) суретіндегі қақпаның тірегі мен антабельсіздеріндегі гризайль рельефінде көруге болады. Мостер сарайлық тапсырыстары үшін түпнұсқа портреттерді көшірумен танымал болды, бірақ «Абельдің портреті» сияқты, ол өмірден алынған тұлғаларды суреттеп, аристократиялық ерекшеліктер қосты. Ол портреттерін үш төрттен бір бөлігін бейнелеп, қолдарын жастықтарға қоюмен танымал болды. Шебер суретші ретінде Мостер өнерінен ақша табуға және тұрақты демеушілік алуға мүмкіндік алды. Ол туралы соңғы құжатталған мәлімет 1549 жылы Гарлем қалалық кеңесіне Хоорнда тұруға рұқсат сұрап, ол жерде алтарьлық суретті аяқтау үшін берген өтінішінде кездеседі. 15-16 ғасырлардағы Нидерландыдағы қалыпты практика бойынша Мостер саяси тұлғалардың портреттерін түпнұсқа үлгілерге негіздеп жиі қайта жасайтын. 1521 жылы Мостер Маргаретқа үшінші күйеуі, Савой герцогы Филипберттің портретін Жаңа жылдық сыйлық ретінде сыйлады. Портрет герцог Филипбер қайтыс болғаннан кейін он алты жыл өткен соң жасалған.

Mostaert was principally a painter of portraits and religious subjects. He also had a fascination with primitive peoples and lands, as seen from his West Indies Landscape. At around 1520–25 he presented the family life of Adam and Eve in First Family as primitives working on their land. Mostaert was interested in combining pagan and Christian interpretations of humanity's origins. Mostaert's teacher Jacob van Haarlem may have actually been the anonymous Master of the Brunswick Diptych. Karel van Mander described several works in detail, including his strange landscape of the West Indies, which he considered to be an unfinished work. Much of Mostaert's work was destroyed in the great fire of Haarlem in 1576, and some paintings once attributed to him are now attributed to Adriaen Isenbrant. His earliest works are noticeably influenced by Geertgen tot Sint Jans, an earlier Haarlem artist. Some believed that Mostaert was actually apprenticed to Geertgen but it is doubtful that the artist had any apprentices or workshop assistants during his career. From Geertgen, Mostaert adopted a refined style and thoughtful compositions for his works, as well as the stiff, angular look of his figures. Between 1510 and 1516, Mostaert developed a delicate style where his doll like figures inhabited bright, blue skied landscapes, as for example in his Adoration of the Magi (c. 1520–25, Rijksmuseum). His refined brushwork is precise, with an almost religious attention to detail. Also of note is the landscape, which demonstrates his leanings towards more romantic views with expansive hills. During the 1520s Mostaert was also influenced by Joachim Patinir's take on landscapes. Mostaert's St. Christopher, a painting with a landscape that features a river receding into an expansive and hilly background, was once even attributed to Patinir. Mostaert's portrait work of this earlier period includes a piece entitled Portrait of Abel van den Coulster (c. 1500–10), in which an elegant, thin faced man is situated in equally elegant surroundings. This painting also contains one of Mostaert's favorite themes, i. e. the Vision of Augustus and the Tiburtine Sibyl. The scene appears in the courtyard in the background of the Portrait of Abel van den Coulster. Another version can be seen in the grisaille reliefs on the pillar and architrave of the gate in his Adoration of the Magi (c. 1520–25, Rijksmuseum). Mostaert was known for copying original portraits for some of his courtly commissions but, as is the case with the Portrait of Abel, he also painted figures from life and added aristocratic touches. He was known for presenting his portrait sitters in three quarter length and placing their hands on cushions. Being an accomplished court painter allowed for Mostaert to make a living off his art and to gain a steady patronage. The last documented reference to him is in 1549 when he petitioned the Haarlem town council for permission to live in Hoorn so that he could complete an altarpiece there. As was common practice in 15th and 16th century Netherlands, Mostaert frequently reproduced portraits of political figures based on original models. In 1521, Mostaert gave Margaret a portrait of her third husband, Duke Philibert of Savoy, as a New Year's present. The portrait was made sixteen years after Duke Philibert's death.

Африкалық адамның суреті

Мостер «Африкалық адамның портреті» атты суретті салды. Бұл – ең ерте және бүгінгі күнге дейін сақталған жалғыз қара африкалықтың жеке портреті. Шамамен 1525–30 жылдары салынған бұл туынды Риксмузейдің қорында сақталады. Бұл адамның кім болғаны нақты белгісіз, бірақ ол Маргарет сарайымен байланысты болған немесе оның немересі Карл V-нің жеке күзетшісі болған болуы мүмкін, өйткені Карл V-нің күзетшілерінің арасында Кристофль ле Море атты қара темірқазықшы болған.

Батыс Үндістанның пейзажы

Мостерттің ең танымал туындысы – Батыс Индия пейзажы (шамамен 1535 ж., Риксмузей), ол Нью-Мексикодағы Зуни пуэблоларының бейнесі деп саналады. Америкаға ешқашан сапар шекпеген Мостер Жаңа әлемнің қалай көрінетінін қиялдауы тиіс болды. Суретшінің пейзаж эскиздерін көрген болуы мүмкін деген болжамдар болды, бірақ бұл ықтимал емес, себебі сол кездегі бейнелеу құжаттамасының көп бөлігі панорамалық көріністерден гөрі экзотикалық жануарлар, құралдар немесе киім-кешектерді бейнеледі. Сонымен қатар, фантастикалық тік жарлар шынайы суреттерге қарағанда Патинирдің пейзаж стиліне көбірек ұқсайды. Мостер картинаны жаңадан ашылған аймақ туралы жазбаша немесе ауызша хабарларға сүйене отырып салған деп есептеледі, оған Карл V-нің қарындасы Маргарет Австрия сарайындағы байланыстары арқасында қол жеткізіп, білуі мүмкін еді. Суретте бейнеленген оқиға Колумбтың Гуанаха аралында, Эрнан Кортестің Мексикада және Португалияның Бразилияға басып кіруі сияқты бірнеше оқиғаны көрсетеді деп ойлағанмен, шындығында ол 1540-42 жылдары Жаңа Мексика мен Аризонадағы Зуни ауылы Циболада жеті алтын қаланы іздеген Коронадоның тарихын бейнелейді. Сурет Коронадоның оқиғасына негізделгенін көрсететін ең сенімді дәлел – картинаның оң жағында, тік жарлардың түбінде жатыр. Коронадо саяхаты барысында ауылға кіре берісте жергілікті үндістермен ұрысқанында таспен атқыланды. Оны екі офицер құтқарып, көмекке келді және шабуылдаған үндістерді кері қайтарды. Мостер осы оқиғаны картинаға оның сенімділігін арттыру үшін салған болуы мүмкін. Пейзаждың жер бедері, сондай-ақ жергілікті тұрғындардың сыртқы түрі де Коронадоның жасаған тобының мүшесі Педро де Кастаньеданың саяхаты кезінде жасаған сипаттамаларымен сәйкес келеді. Оның айтуынша, жер тік жарларға толы, кейбіреулерінде әртүрлі деңгейлерге жететін баспалдақтар бар, адамдар бойы ұзын және жалаңаш, ал үйлері жерге қазылған және сабаннан жасалған, шатырлары жерден көтеріңкі болып тұрған. Мостер картинаның шағын бөлігін ғана Коронадо мен оның серіктеріне арнап, қалған бөлігінде өз жерлері үшін күресіп жатқан жергілікті халықтың біртүтастығы мен күшін көрсетеді. Бұл картина еуропалықтардың Америкаға басып кіруінің және "асыл жабайының" бейнесін көрсететін ең алғашқы туындылардың бірі.

Mostaert's most famous work is the West Indies Landscape (c. 1535, Rijksmuseum), which is believed to be a view of the Zuni pueblos in New Mexico. Having never travelled to the Americas, Mostaert had to imagine what the New World looked like. There was speculation that the artist may have seen sketches of the landscapes but this is unlikely since most pictorial documentation of the times was of exotic animals, tools or costumes, rather than panoramic views. Also, the fanciful cliffs seem to be influenced by Patinir's landscape style rather than authentic renderings. It is believed that Mostaert created the painting based on either written or oral accounts of the newly discovered area to which he would have been privy thanks to his contacts at the court of Margaret of Austria, the aunt of Charles V.

Although the narrative in the painting was thought to depict a number of different events, including Columbus on the island of Guanaja, Hernán Cortés in Mexico, and the Portuguese invasion of Brazil, it is actually the story of Coronado's search for the Seven Cities of Gold in the Zuni village of Cibola in New Mexico and Arizona in 1540–42. The best evidence that the picture is based on Coronado's story can be found on the right side of the painting, by the base of the cliffs. On his travels, Coronado was stoned at the entrance to the village by the native Indians. He was rescued by two of his officers who came to his aid and warded off the incoming Indians. Mostaert may have added the event to the landscape to lend it a measure of credibility. The landscape's terrain, as well as the look of the natives, also matches the descriptions of Pedro de Castañeda, a member of Coronado's team, made during his travels. According to him, the land was full of cliffs, some with ladders on them reaching to different levels, the people were tall and naked, and their huts were built into the ground and made of straw, the roofs protruding from the ground. Mostaert devotes only a small section of the painting to Coronado and his men, showing us instead the unity and strength of the native peoples fighting for their land. The painting is one of the earliest depictions of the Europeans' invasions of the Americas and of the "noble savage."

Таланған жұмысты қайтару

Мостерттің "Сот қызметкерінің портреті" картинасы, 1949 жылдан 2005 жылға дейін Вирджиния көркемөнер музейінің қорында сақталған, 1941 жылы Польшадағы заңды иелерінен нацистік күштер тәркілегені анықталды. Бұл картина принцесса Изабелла Флеминг (Чартoрыска) жинаған өнер туындылары коллекциясынан алынған. Суреттер соғыс жақындағанда Варшаваға көшірілді, бірақ сөзсіз немістердің қолына түсті. VMFA заңды иелерінің отбасы атынан әрекет ете отырып, картинаны Польша елшілігіне беру туралы шешім қабылдады. Отбасы картинаны Польшаның Краков қаласындағы Чартoрыски мұражайына табыс етті. Кішкентай, ағаш тақтаға маймен салынған портретте кем дегенде үш түрлі атау болған: Бургундия герцогы, Карл VIII портреті және Сот қызметкерінің портреті. Бұрын ол Франция королі Карл VIII-нің әйелі Анна Бретанның портретімен бірге қойылған еді.