Ратуша: Тарихы және қазіргі қызметтері

Кіріспе

Ратус (; Rathaus; ) – Магдебург құқықтарын қабылдаған елдерде, мысалы, Киелі Рим империясы, Польша-Литва одағы және басқаларындағы тарихи әкімшілік ғимарат. Ол қоңырау мұнарасымен (көзқарас немесе сағат мұнарасы) ерекшеленеді. Кез келген қалалық әкімшілік ғимараттан айырмашылығы, онда архитектуралық ерекшеліктер болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін, ратус (rathaus) әрқашан мұнарасы бар ғимараттан тұрады. Ратус негізінен қала әкімшілігі ретінде тағайындалған, дәстүрлі түрде қала орталығында немесе қала алаңының ортасында, көбінесе базар алаңында (Магдебург құқықтарының басты мақсаты – сауда еркіндігі) салынған. Ескі ратус әлі де жергілікті биліктің орны ретінде қызмет ете берсе, көбінесе ол қазіргі қала әкімшілігінен, қалалық кеңес орналасқан әкімшілік ғимараттан бөлек болады және жиі жергілікті тарих мұражайы ретінде пайдаланылады (мысалы, Ивано-Франковск және Тарнув қалаларында және тағы да көптеген қалаларда). Ең көне сақталған мұнара 1274 жылы Торунь қаласында салынған, ал 365 терезесі бар ғимарат 14 ғасырға жатады. Польшадағы Ренессанс дәуірінде салынған Замость қаласындағы ратус – елдегі Ренессанс архитектурасының ең үлкен жетістіктерінің бірі. Ол қала иелерінің жақын орналасқан Замойский сарайынан басымдық көрсетпеу үшін қала алаңының бұрышына қасақана орналастырылды, бірақ 17 ғасырда барокко стиліндегі әсем баспалдақ қосылғаннан кейін бәрібір одан әдемірек болды. Познаньдегі 16 ғасырдың ортасында салынған ратустың сағатында бас тіресіп тұрған ешкілердің бейнесі бар, ол туристік маусымда күн сайын жүздеген туристерді қызықтырады. Ғасырлар бойында көптеген поляк қалалық әкімшілік ғимараттары шетелдік басқыншылықтар кезінде зақымданды, мысалы, 1286 жылдан бері қала құқығына ие болған Сандомир қаласындағы ратус, мұражайға айналдырылғанға дейін мұқият қалпына келтірілді. Корольдік қала Краковта 1316 жылы негізгі алаңның ортасында кірпіштен және сылақтан салынған тарихи ратус, 1820 жылы басқыншылар емес, краковтықтардың өзі бұзды, себебі ол жеткілікті әдемі деп есептелмеді. Одан қалған нәрсе – поляк готикасының көрнекті үлгісі саналатын алып қалалық мұнара. 20 ғасырда көптеген ратустар тарихи мұражайларға айналды, соның ішінде Торуньдегі ратус (Торунь аймақтық мұражайы немесе поляк тілінде Muzeum Okręgowe), боялған әйнек және имбирлік бөлімдері бар, Познаньдегі (Muzeum Okręgowe) – Шопен бөлімімен, Люблиндегі (Muzeum Okręgowe), Сидлцедегі (Muzeum Okręgowe), Беластоктегі (Muzeum Podlaskie), Гданьсктегі (Muzeum Historii Miasta), Сандомиердегі (Muzeum Okręgowe) және Шцечиндегі (Muzeum Historii Miasta Szczecina). Басқалары әлі де жергілікті биліктің орындары ретінде, кейде азаматтық неке салтанаттарының залдары, өнер галереялары, мейрамханалар және мәдени орталықтар ретінде қызмет етеді. Олардың қатарында Замость, Кильце, Зиелона Гора (сонымен қатар азаматтық неке залы, мейрамхана және шарап фабрикасы), Кентрин (сонымен қатар неке залы және мәдени орталық) және Колобжег (сонымен қатар неке залы, мәдени орталық және заманауи өнер галереясы) бар.

A Ratusz (; Rathaus; ) is a historic administrative building in countries that adopted the Magdeburg rights such as the Holy Roman Empire, Polish–Lithuanian Commonwealth and others. It was distinguished with a bell tower (lookout or a clock tower). Unlike a regular city hall which may or may not have any specific architectural compositions, ratusz (rathaus) always consisted of a building with a tower. Ratusz was primarily designated as a city hall, traditionally built in the centre of a town or in the middle of a town square or more common market square (freedom of trade as the main goal of Magdeburg rights). Although the old ratusz can still maintain the function of a seat of local government, frequently it is separated from the contemporary city government, the administrative building housing the town council, and often serves as a museum of local history (for example in Ivano Frankivsk and Tarnów among many others). The oldest tower still standing was erected in 1274 in Toruń while the actual building with 365 windows comes from the 14th century. The ratusz in Zamość, built during the Renaissance in Poland, is one of the highest achievements of Renaissance architecture anywhere in the country. It was intentionally placed in the corner of the town square not to outshine the nearby Zamoyski Palace of the city's owners, which it did anyway, once the imposing Baroque staircase was added in the 17th century. The ratusz in Poznań, dating from the mid 16th century, has a clock with billy goats butting heads, which attracts hundreds of spectators every day in tourist season. Throughout the centuries many Polish town halls have been damaged in foreign invasions, such as the ratusz in Sandomierz, with city rights since 1286, meticulously renovated before being turned into a museum. In the royal city of Kraków, the historic ratusz, built of brick and mortar in the centre of Main Square, originally in 1316, has been torn down not by the occupiers, but by the Cracovians themselves in 1820 because it was not considered pretty enough. What remains of it is the massive town hall tower, a prominent example of Polish Gothic architecture. A considerable number of heritage city halls became historical museums in the 20th century, including the ratusz in Toruń (Toruń Regional Museum or Muzeum Okręgowe in Polish), with stained glass and gingerbread divisions, in Poznań (Muzeum Okręgowe), with a Chopin division, in Lublin (Muzeum Okręgowe), Siedlce (Muzeum Okręgowe), Białystok (Muzeum Podlaskie), Gdańsk (Muzeum Historii Miasta), Sandomierz (Muzeum Okręgowe), and Szczecin (Muzeum Historii Miasta Szczecina). Others still serve as seats of local government, and sometimes also as civil wedding halls and art galleries, restaurants, and cultural centres. These include Zamość, Kielce, Zielona Góra (also a civil wedding hall, restaurant, and winery), Kętrzyn (also a wedding hall and cultural centre), and Kołobrzeg (also a wedding hall, cultural centre, and gallery of modern art).

Этимология

Қалалық әкімдікті сипаттау үшін поляк тіліндегі "ratusz" сөзі орта ғасырларда неміс тіліндегі "Rathaus" (кеңес үйі) сөзінен шыққан. Бұл ықпал "burmistrz" (burgomaster, немесе қала әкімі) үшін метафора ретінде де қолданылады, ол неміс тіліндегі "bürgermeister" сөзінен алынған. 1980 жылдан бері Польшаның туризм және саяхат қоғамы (PTTK) ел бойынша топтық саяхаттарды ұйымдастыруға ниетті туристерге арналған белгіні ұсынады, мақсаты – мүмкіндігінше көп "ratusz" қалалары мен кенттерін аралау. PTTK ерекше кітапша таратады, онда кем дегенде жиырма "ratusz" нысанына сапар шеккендерге берілетін алтын белгіге штамптар жинауға болады.