Кіріспе

Мәжбүрлі мерекелік тамақ

Иудаизмдегі seudat mitzvah ("тапсырылған тамақ") – міндетті мерекелік тамақ, көбінесе бар мицва, бат мицва, үйлену тойы, брит мила (дін салт-дәстүрі бойынша сүндеттеу) немесе сиюм (Талмуд немесе Мишна трактатын аяқтау) сияқты мицва (қағида) орындалғаннан кейінгі тойлық дастарқанды білдіреді. Күнтізбеде белгіленген (яғни, мерекелер мен оразалар үшін) сеудот мицва деп есептеледі, бірақ олардың көптегендерінің өздеріне тән, жиі қолданылатын атаулары бар.

Сеудат брит мила

Брит-милаға (сүндет тойына) және одан кейінгі сеудаға қатысудың маңызы орасан зор, сондықтан Моше Исерлес ("Рама") Талмудта айтылғандай, шақырылып келген, бірақ брит-мила сеудасына қатыспаған адамды Құдай жазалайды деп жазған. Осы себепті, адамдарды әдетте шақырмайды, тек бриттің уақыты мен орны туралы хабарлайды. Талмуд ғалымдары бритті корбанға (ғибадатханадағы құрбандыққа) теңеседі, ал брит-мила сеудасында тамақтануды ғибадатханадағы құрбандық жеумен теңейді. Хасидтік яһудилер брит-мила сеудасында ет дайындауға ерекше мән береді, себебі ғибадатханаға көптеген құрбандықтар еттен болатын. Ортақ тамақ ішу – Құдай мен яһудилер арасындағы оданы тойлаудың маңызды бөлігі саналады.

Сеудат Пидион Хебен

Басқа сеудот мицвалардан өзгешелігі, онда тамақ (сеуда) мерекелік тамаққа себеп болатын іс-әрекет немесе рәсімнен кейін келеді, ал тұңғыш ұл еврей баласының пидён хабен немесе құтқару рәсімі тамақтың бір бөлігі болып табылады. Рәсімді кохен бастайды, ол рәсімді бастамас бұрын ритуалды түрде қол жуады, нанға бата айтады және рәсімді бастамас бұрын наннан дәм татады. Рәсім, дәстүрлі мәтінді ұстанады, кохен мен баланың әкесі арасындағы сөздік алмасу болып табылады. Кохен әкесінен ақшасын сақтап қалғысы келе ме, әлде баласын құтқару үшін бес күміс шекел төлегісі келе ме деп сұрайды. Әкесі соңғы нұсқаны таңдайды және ақшаны береді, сондай-ақ арнайы батаны оқиды ("ал пидён хабен"). Содан кейін кохен құтқару туралы жариялайды, балаға бата айтады және дәстүрлі батаны шарап тостағанына оқиды, сосын ішеді. Сеуда мицвасы барлық қонақтардың қатысуымен нан жуу және мерекелік тамақпен жалғасады. Пидён хабенге арналған сеудаға қатысқан Вильна Гаонына Тораның барлық міндеттемелерінің Тораның бірінші бөлімі – Берешитте қамтылғандығы рас па деген сұрақ қойылды. Гаон оны растағаннан кейін, пидён хабен міндеттемесінің қай жерде қамтылғаны туралы сұралды, ал Гаон бұл сөздің Берешит сөзінде, яғни «Бен Ришон Ахар Шелошим Йом Тифде» – «отыз күннен кейін тұңғыш ұл құтқарылады» деген еврей әріптерінде жазылғандығын жауап берді.

Сеудат бар мицва

Соломон Лурияның айтуынша, жас жігіттің 613 міндеттілікті орындауға жауапкершілікке енуі діни тойлаумен аталады, көбінесе жас жігіт дайындаған үнқатысу да осы тойдың бір бөлігі болады. Бар-мицва дастарқанында ата-аналар балаларын бар-мицва деңгейіне жеткізгені және оларды Тора мен міндеттіліктер жолымен тәрбиелеу мүмкіндігі үшін Құдайға алғыс айту және мақтау айту қалыпты. Раввин Овадия Йосеф бат-мицваның да мицва дастарқаны екенін айтады.

Сеудат Сиюм Масечет

Талмуд пен Мидрашқа сүйенсек, Талмуд трактатын аяқтаған кездегі сеуда мейрамы мицвалы сеуда деп есептеледі. Бұл сеуда жетістікке жеткеніне қуаныш білдіру және басқаларды да осындай іс жасауға шабыстану үшін өткізіледі. Хаим Элазар Спира, Мункацсер Рабби", өзінің "Шаар Йиссахар" еңбегінде зұлымдық пеншесі осы ортақ қуанышты көруге келмейтінін айтты, сондай-ақ зұлымдық пеншесінің "Самаэль" деген аты "Сиюм Масехет Айн Лаасот", яғни "сиюм жасамаңыз" деген сөздердің бас әріптерінен құралған болуы мүмкін деп көрсеткен.

Сеудат Хода'а

Сеудат Хода'а сөзбе-сөз "алғыс айту тағамы" дегенді білдіреді. Жақсылықты мойындау үшін ұйымдастырылатын қоғамдық тамақта – Хакарат ХаТов – иесі басқаларға мүмкіндік сыйлайды – бата айту мүмкіндігін – Брахот.

Сеудат нисуин

Яһуди үйлену тойынан кейін өткізілетін мейрам тамағында, сеудат ниссуинде, қонақтар күйеу жігіт пен қалыңдыққа қуаныш сыйлау үшін L'Sameach Chatan v'Kallah мицвасына (бұйрыққа) қатысады. Мерекенің басты назары жас үйленушілерді көңіл көтеруге арналады. Ортодоксалдық үйлену тойында ерлер мен әйелдер бөлек билейді – кейде тзнют (сұлулық, ұяңдық) ережелеріне орай мехица ("бөлгіш") арқылы бөлінеді. Сеудат ниссуиннің соңында Биркат Хамазон (тамақтан кейінгі дұға) оқылады, ал шұпа (той шатыры) астында айтылған Шева Берахот (жеті бата) қайталанады.

Сеудат хавра

Сеудат хавра – қайтыс болған адам жерленгеннен кейін зираттан оралған күйреушіге берілетін «басқару тағамы» немесе көңіл көтеру. Ол әдетте қайнатылған жұмыртқа және бұршақ сорпасы сияқты өмірдің символы саналатын тағамдардан тұрады. Талмудта Жақып дайындаған (Төзілу 25:29) және Есау өзінің тұңғыштығын сатқан бұршақтан жасалған сорпа, оның әкесі Исаак әкесі Ыбырайым үшін шиваға отыра бастаған кездегі сеудат хавра болғандығы айтылады.

Сеудат Шаббат және Сеудат Йом Тов

Бұлар сенбі күні үш рет тамақтануды, сондай-ақ әр мереке күні екі рет (кешкі ас және түскі ас) ішуді қамтиды. Шавуот, Рош Хашана, Суккот мерекелерінде Израильден тыс жерлерде әрқайсысы төрт рет, Шемини Атзерет және Симхат Тора үшін әрқайсысы екі рет, Пасха мерекесінде сегіз рет (Израильден тыс) тамақтану керек. Пасха Седерлері – мицва сеудалары. Сеуда Шлишиттен (сенбінің "үшінші тағамы") басқа, осы тағамдардың бәрінен бұрын Киддуш (шарапқа бата беру, күнді қасиетті деп мойындау) жасалады. Егер адам Киддуш оқыса, еврей заңына сәйкес, ол сеуданы Киддуш тыңдаған немесе оқыған жерде жеуі тиіс. Сенбі күнгі тамақ кезінде Земирот (әндер) айту, Тораны (жалпы тамақ кезінде де) оқу және апталық жазбаны талқылау дәстүрге айналған.

Сеуда Хамафсекет

Сеуда Хамафсекет – Йом Кипур мен Тиша Б'Ав оразалары алдында желінетін "бөлу тамағы". Йом Кипур алдындағы тамақ – мерекелік ас, оған ет қосуға болады. Тиша Б'Ав алдындағы тамақта ет, шарап немесе бірден көп пісірілген тағам жеуге тыйым салынады. Алкогольді ішімдіктерден қашықта болу керек. Тамақ жерде немесе төмен орындықта желінеді. Әдетте, қайнатылған жұмыртқа және күлге малынған нан желіп, "Бұл Тиша Б'Ав тамағы" делінеді. Тамақ кезінде үш ер адам бірге отырмауы керек, себебі олар бірге тамақтан кейінгі дұғаны оқуға міндетті болмас үшін. Тиша Б'Ав сенбі немесе жексенбі күніне келген жағдайда, бұл шектеулердің ешқайсысы қолданылмайды.

Сеудат Пурим

Пурим күні, әдетте кешке қарай, Сеудат Пурим деп аталатын мерекелік дастарқан жиналады, онда шарап маңызды орын алады, және мас болу да жиі кездеседі. Осы дастарқанда ішу салты Талмудта Рава есімді раввинге жатқызылған, ол Пуримде адам «Арур Хаманды («Аман қарғыс болсын») және барух Мордехайды («Мордехай бата алсын») ажырата алмайынша» ішу керек деген мәлімдеме жасаған. Раваның ішімдік ішу салтын орнату себебі Мордехайды жаман адам ретінде емес, батыр ретінде қарауды сынауы болуы мүмкін. Тағы бір пікір бойынша, бұл тіркестердің сандық мәні бірдей, ал кейбір билік өкілдері, соның ішінде Бе'ер Хагола және Маген Авраам, осы сандық мәндерді есептей алмайынша шарап ішу керек деп үкім шығарған. Бұл айтылған сөз Риф, Рош, Тур, Шулхан Арухта (Орах Хайим 695) жазылған және Чатам Софер оны қарапайым түсіндірген (жоғарыда айтылғандай). Осы Талмуд мәлімдемесін түсіндіруге немесе оның қабылдануына (әртүрлі себептермен) Ба'алей Тосафот (Иерусалим Талмудына сүйене отырып), Маймонид, Раббину Эфраим, Ба'ал ХаМа'ор, Ран, Орхот Хайм, Бе'ер Хагола, Маген Авраам, Таз, Рема, Вильна Гаон, Махарша, Рашаш, Цзида ЛаДрех, Хагахот Маймониот, Ра'авия, Корбан Н'тан'ел, Бах, Махарил, П'ри М'гадим, Кол Бо, Хохмат Маноах, Мишна Берурах (Чафетс Хаим жазған) және басқалары қарсылық білдіреді. Бұл билік өкілдерінің барлығы белгілі бір мөлшерде шарап ішуді жақтайды, бірақ барлығы (Хагахот Маймониот пен Ра'авиядан басқа) Чатам Софер ұсынған мас болу деңгейін ұнатпайды. Рема адам әдеттегіден сәл көп ішіп, содан кейін ұйықтауға тырысу керек дейді (сол кезде ол Талмудта көрсетілген екі фразаның аражігін ажырата алмайды). Бұл пікірді Кол Бо мен Мишна Берурах та бөліседі және Маймонидтің пікіріне ұқсас.