Кіріспе

1955 жылы Түркияда азшылықтарға қарсы мемлекеттік қолдаумен жасалған зорлық-зомбылық

1955 жылы Стамбулда гректерге қарсы погром

Стамбул погромы, сондай-ақ Стамбул қақтығыстары деп те аталады. Погромды Түркияның биліктегі Демократиялық партиясы түрлі қауіпсіздік ұйымдарының (Тактикалық мобильдік топ, Контр-геррилья және Ұлттық қауіпсіздік қызметі) ынтымақтастығымен ұйымдастырды. Оқиғалар Грекияның Салоники қаласындағы (Македония) түрік консулдығында болған жарылыстан басталды – 1881 жылы Мұстафа Кемал Ататүрк дүниеге келген үй. Жарылғыш затты консулдықтағы түрік қызметкері орнатқан, ол кейін тұтқындалып, кінәсін мойындады. Түрік баспасөздері тұтқындау туралы үн қатпады, керісінше, жарылысты гректер жасады деген күдік тудырды. Альфред Морис де Зайасқа сәйкес, өлім саны салыстырмалы түрде аз болғанымен, погром "Геноцид қылмысын алдын алу және жазалау туралы 1948 жылғы конвенцияның (UNCG) 2-бабының талаптарына сай келеді, себебі Истанбулдағы грек азшылығын толығымен немесе ішінара жою ниеті анық байқалады, ал погромды Түркия премьер-министрі Аднан Мендерес басқарған үкімет ұйымдастырды" және "Погромның нәтижесінде грек азшылығы Түркиядан көшіп кетті". Полиция көбінесе тиімсіз болды, үкімет Стамбулда әскери жағдай жариялағанға дейін, әскерді шақырып, тәртіпсіздіктерді тоқтатуға бұйрық бергенге дейін зорлық-зомбылық жалғасты. Материалдық шығын 500 миллион АҚШ долларына бағаланды, оның ішінде шіркеулердің өртелуі және дүкендер мен жеке үйлердің қирауы бар. 1978 жылға қарай шамамен 7000 адамға дейін жетті. Тек Стамбулда ғана 1955-1960 жылдар аралығында грек тілінде сөйлейтін халық саны 65 108-ден 49 081-ге дейін азайды, ал Human Rights Watch (2006) мәліметінше, олардың саны шамамен 2500-ге жетеді. Шабуылдар Осман империясының құлдырауымен басталған түркілендіру процесінің жалғасы ретінде сипатталды, өйткені шабуылға ұшыраған мүліктердің шамамен 40% басқа азшылықтарға тиесілі болды. 2009 жылы Түркияның сол кездегі премьер-министрі Эрдоған Түркия қателіктер жасағанын және "Әр түрлі этникалық топқа жататын азшылықтар бұрын елден қуылды. Бұл фашистік саясаттың салдары болды" деді.

Стамбулдағы гректер

Константинополь (қазіргі Стамбул) 1453 жылға дейін Византия империясының астанасы болды, содан кейін қаланы Осман әскерлері басып алды. Көптеген жергілікті грек қауымдастығы көпұлтты Осман астанасында өмір сүруді жалғастырды және Османдық Миллет жүйесінде салыстырмалы түрде қорғалған мәртебеге ие болды. Қаланың грек халқы, әсіресе фанариоттар, қаланың әлеуметтік және экономикалық өмірінде, сондай-ақ жалпы алғанда исламдық, бірақ көпұлтты, көпдінді Осман империясының саяси және дипломатиялық өмірінде маңызды рөл атқарды. Бұл Грекиядағы Осман билігіне қарсы көтерілістерден кейін де жалғасты және 1829 жылы тәуелсіз грек мемлекетінің құрылуымен, бірақ Грекияның Тәуелсіздік соғысы кезінде жергілікті грек қауымдастықтарына қарсы қырғын жасалды. Осман империясының дипломатиялық қызметінде қызмет еткен және тіпті 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында жетекші саясаткерлер болған бірқатар этникалық армяндар мен гректер нысанаға алынды. 19-шы ғасырда Стамбулдағы христиандар негізінен грек православиеліктері, армян апостол шіркеуінің мүшелері немесе католик левантилер болды. Гректер мен армяндар қаладағы ең ірі христиан халқын құрады. Осман империясының құлдырауынан кейін, грек-түрік соғысы (1919–1922) және Түркия Республикасының құрылуы, Грекия мен Түркия арасында қол қойылған халық алмасу келісімі нәтижесінде қазіргі Түркиядағы барлық гректер (және Грекиядағы мұсылмандар) өмір сүрген жерлерінен көшірілді. Бірақ гректердің алғашқы астанасына деген терең эмоционалдық байланысы, сондай-ақ Грекия және бүкіл әлемдегі православие үшін Экуменикалық Патриархаттың маңыздылығына байланысты Стамбулдың грек халқы ерекше босатылып, өз орнында қалуға рұқсат етілді. Дегенмен, бұл халықтың саны азая бастады, бұл демографиялық статистикадан көрінеді. Түрік ұлттық эксклюзивизмінің шаралары, мысалы 1932 жылғы парламент заңы, Түркияда тұратын грек азаматтарына 30-ға жуық кәсіптен – тігіншіліктен, ағаш өңдеуден бастап медицинаға, құқыққа және жылжымайтын мүлікке дейін тыйым салды. 1954 жылы Грекия үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымына жүгініп, Кипр үшін өзін-өзі анықтау құқығын талап етті. Ұлыбританияның грек халқы басым тұратын аралға билік ету мандаты болды және Кипр дауын Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне беруден қорқып, оны шешуді қалады, себебі грек және грек-кипрлік тараптар қақтығысты қалай бейнелейтінінен сескенді. Осы мақсатта британ үкіметі грек талаптарын жұмсарту үшін түрік үкіметін Кипр түрктеріне қолдау білдіруге шақырып, бұл мәселенің БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне жетпейтініне сендірді. Сол кезеңдегі британдық есептер грек-түрік қарым-қатынастарының жай-күйіне әртүрлі баға берді; 1954 жылдың тамызындағы британдық елшілігінің бірінде қарым-қатынас үстірт сипатта екенін және Ататүктің Салоникидегі үйін гректердің қиратуы сияқты ұсақ шиеленіс те қарым-қатынасқа тұрақты зиян келтіретіні айтылды; Сыртқы істер министрлігінің бір лауазымды адамы Грекияға қатысты қатал ұстаным Түркияның пайдасына болар еді деді. Парламент депутаты Джон Стрейчи Түркияның Кипр түрктерінің қалауына қарсы тәуелсіз Кипрді аннексиялауды қарастырса, Грекияға қарсы ойнауға болатын карта ретінде Стамбулда үлкен этникалық грек азшылығы бар екенін ескертті. Кипрге ішкі назар аудару экономиканың нашарлауынан зардап шеккен Мендерес үкіметі үшін саяси жағынан ыңғайлы болды. Азшылық болғанына қарамастан, грек халқы қаланың іскерлік өмірінде маңызды рөл атқарды, бұл оны 50-ші жылдардың ортасында Түркияның экономикасы құлдыраған кезде (1954 жылы ЖІӨ/адам басына 11% төмендеуімен) экономикалық дағдарыс кезінде ыңғайлы күнәліге айналдырды. ДП оқиғалар үшін кінәсін мойындаса да, 2005 жылы көтерілістердің шын мәнінде Түркияның Тактикалық жұмылдыру тобының, құпия арнайы күштердің бірлігінің өнімі екені анықталды. Түркияның "Гладио" операциясының тактикалық жұмылдыру тобының (Seferberlik Taktik Kurulu) жетекшісі болған А.А. 6 қыркүйектегі оқиғалардан бұрын гректер мен мұсылман емес азшылықтарға тиесілі кейбір ғимараттарға өрт сөндіруді жеңілдету үшін айқыш белгілер қойылған болатын.

Атқару

Қаланың барлық аймақтарында стратегиялық орындарға қалалық және мемлекеттік жүк көліктері орналастырылып, қирату құралдары (қарақ, пикакс, ломбард, темір таяқша және бензин) таратты, ал қылмыскерлерді тасымалдау үшін жүргізушілер қауымдастығынан және автокөлік жұмысшылары кәсіподағынан (Şoförler Cemiyeti ve Motorlu Taşıt İşçileri Sendikası) 4000 такси талап етілді. Сонымен қатар, туларды тоқымашылар одағы (Tekstil İşçileri Sendikası) дайындаған. Грекияның Mega Channel телеарнасының апта сайынғы "Файлдар" бағдарламасының 2005 жылғы қыркүйектегі эпизодында көрсетілгендей, осы суреттерді Салоникалық фотограф Янис Кириакидис 4 қыркүйекте (нақты жарылыстан екі күн бұрын) көрген. Консулдың әйелі Кириакидистің әкесіне тиесілі фотостудияға фильмді басып шығару үшін алып келді. Содан соң бағдарламаға сәйкес фотосуреттер фотомонтаждалды. Алайда Периннің кінәсіздігіне күмән туды, өйткені батыл журналист Угур Мумку 1962 жылы Перин мен ҰҚК-нің орынбасары Фуат Догу арасындағы хаттың үзіндісін жариялады. Онда ол 25 жылдық журналистік қызметінде ҰҚК-нің барлығын біліп, ешбір әрекеттен бас тартпағанын айтқан. 17:00-де Тоқсим алаңында тәртіпсіздіктер басталды, кешке Бейоғлу (Пера) ескі ауданында, әсіресе Юксек Калдырым көшесі бойында гректерге тиесілі коммерциялық мүлікті қиратып, тонауға ұласты. Түнгі сағат алтыда Стамбулдың басты сауда көшесіндегі, Истикляль даңғылындағы грек дүкендерінің көбі тоналды. Көп ұзамай жағдай бақылаудан шығып, наразылар "Біріншіден, сенің мүлігің. Содан кейін өмірің!" деп ұран салды. Түрік армиясының араласуымен және әскери жағдай жариялауымен тәртіпсіздіктер түн ортасында тоқтатылды. Полиция, шабуылдарды дайындап, ұйымдастыру арқылы қолдағандықтан, бейтараптық сақтап, бұқаралық топтың қала көшелерінде еркін жүріп, бейбіт тұрғындарға қарсы қылмыстар жасауына жол берді. Түрік милициясы мен полициясы шабуылдарды үйлестіргенімен, құрбандардың өмірін және мүлкін қорғамады. Олардың міндеті көршілес түрік мүлігін сақтау болды.

Қатысушы зорлық-зомбылық

Кейбір деректерге сәйкес, 13-16 грек (соның ішінде екі дін қызметкері) және 1 армян қаза тапты. Алайда, жалпы хаосқа байланысты көптеген қазалар тіркелмеген, сондықтан бағалаулар әртүрлі. Алғашқы дереккөздерде қаза болғандардың саны 0 деп көрсетілген, бірақ куәгерлердің айғақтары, мәйіттер және кейінгі дереккөздер бұл мәліметке қайшы келеді. Сонымен қатар, армян христиан дінінің священнигі (құдай қызметкері) емшарадан кейін қайтыс болды. Дін қызметкерлерінің бас шашы қырқылып, төсектерінде өртеліп тасталды. Несин былай деп жазды:

"Соққыдан, жазалаудан немесе тікелей кесіліп өлуден қорқатын адам өзін түрік және мұсылман деп дәлелдеуге тырысатын еді. Олар: "Шығар да көрсет!" - дейтін. Кедей адам шалбарын түсіріп, "мұсылмандығын" және "түрік екенін" көрсетіп жатар еді: дәлел не болды? Оның сүндетке түскені. Егер адам сүндетке түскен болса, ол құтылатын еді. Әйтпесе, оның ажалы жеткен. Өтірік айтса да, ол жазадан құтыла алмады. Өйткені осы қатігез жастардың бірі пышағын шығарып, оны көше ортасында, хаос арасында сүндеттейтін. Екі-үш сантиметрлік айырмашылық мұндай дүрлік-көтеріліске себеп бола алмайды. Сол түні көптеген айқайлап, шырылдап жүрген ер адамдар қатал пышақпен күштеп ислам дініне енгізілді. Сүндетке түскендердің арасында дін қызметкері де болды."

Материалдық залал және шығындар

Материалдық залал мол болды, 5317 мүлік зақымданып, олардың басым бөлігі гректерге тиесілі еді. Олардың ішінде 4214 үй, 1004 кәсіпорын, 73 шіркеу, 26 мектеп, екі монастырь және бір синагог болды. Залал мөлшері бойынша әртүрлі бағалаулар бар: Ұлыбританияның бағалауынша 100 миллион фунт стерлинг (шамамен 200 миллион АҚШ доллары), Дүниежүзілік шіркеулер кеңесінің бағалауынша 150 миллион АҚШ доллары, ал Грекия үкіметінің бағалауынша 500 миллион АҚШ доллары.

Дін мұрасы

Сонымен қатар, топтар коммерциялық мақсаттардан өзге, Грек православие шіркеуіне тиесілі немесе басқарылатын мүлікті де нысанаға алды. 73 шіркеу және 23 мектеп, сондай-ақ сегіз крещение алабы мен үш монастырь, қаладағы шіркеу мүліктерінің шамамен 90 пайызы қиратылып, өртелді немесе жойылды. Белградкапыдағы Панагияның ежелгі Византия шіркеуі бүлдіріліп, өртелді. Лилуполис митрополиті Геннадий ауыр түрде сақадалды және ақылынан айырылды. Қаланың басқа жерлерінде Шишлидегі грек зираты мен Балыклыдағы Патриархаттар зираты да шабуылға ұшырады. Кресттер мен мүсіндер қиратылды, мазарлар мен жерлеу орындары ашылды, марқұмдардың дене қалдықтары фанатиктер тарапынан алынып, шашыратылды. Балыклы зиратында грек православие патриархтарының саркофагтары дінсіздікке ұшырады.

Құжаттамалық

Қырып салғаннан кейін туған заманғы маңызды құжаттарды Экуменикалық Патриархаттың ресми фотографы Деметриос Калуменос түсірген фотосуреттері көрсетеді. Қырғын басталғаннан бірнеше сағат өткен соң Калуменос камерасымен келген зиянды бейнелеу үшін шығып, пленканы Грекияға құпия түрде шығарды. Армян тегіндес танымал түрік фотожурналисі Ара Гүлер де осы қырғын кезінде көптеген суреттер түсірді.

Грекияда

Грекияда Октай Энгин мен консулдық қызметкері Хасан Ушар 18 қыркүйекте қамауға алынды. Алғашқыда Енгинге шабуылды орындағандық үшін айып тағылды, бірақ ол өзінің кінәсіз екенін дәлелдегендіктен, айып қоздыруға дейін төмендетілді.

Түркияда

Оқиғалардан кейін 3151 адам дереу тұтқындалды, кейіннен тұтқындалғандардың саны 5104-ке жетті. 7 қыркүйекте Мендерес үкіметі «Кипр – түрік» қауымдастығын (КТА) жабып, оның басшыларын тұтқындады. 34 кәсіподақ таратылды. Ішкі істер министрі Намик Гедик 10 қыркүйекте отставкаға кетті. Тергеу алғашқыда «Кипр – түрік» қауымдастығына (КТА) бағытталды. КТА тұтқыны және шпион Камил Анал өзінің КТА серіктесінің біреуіне КТА кеңсесінде болған Ұлттық қауіпсіздік қызметінің (NSS) барлау есебін өртеп жіберді. Сонымен қатар, Қызылтопрақ бөлімшесінің мүшесі Серафим Сағламельдің мұсылман емес азаматтардың мекенжай тізімі болғаны анықталды. Алайда, 12 қыркүйекте үкімет погромды түрік коммунистеріне таңды, 45 «коммунистік билеті бар» (оның ішінде Азиз Несін, Кемал Тахир және Ильхан Берктай) тұтқындады. Салқын соғыс аясында Ұлыбритания мен АҚШ Мендерес үкіметін тікелей саяси кінәлаудан бас тартты. Грекияның БҰҰ және НАТО сияқты халықаралық ұйымдар арқылы Түркиядағы гректердің мәселесін халықаралық жазылымға салу әрекеттері аз қолдау тапты. Британдық НАТО өкілі Читам погромды зерттеуді «жеткіліксіз» деп санады. АҚШ өкілі Эдвин М. Мартин одаққа тиетін әсерді шамадан тыс деп есептеді, ал француз, бельгиялық және норвегиялық тараптар гректерді «өткен оқиғаларды еске алмауға» шақырды.

Өтемақы төлеу

Түрік Парламенті бөлген өтемақы сомасы 60 миллион түрік лирасын құрады, ал үш күн ішінде берілген өтініштердің жалпы сомасы 69,6 миллион лираны (24,8 миллион АҚШ доллары) шамалады. Зардап шеккендер талап еткен 39 миллион түрік лирасының ішінде 12,7 миллионы шіркеулерге өтемақы ретінде берілді, ал қалған 60 миллион түрік лирасы өтініш білдірушілер арасында бөлістірілді. Дегенмен, өтемақы төлемдері мүліктің құнсыздануына байланысты талап етілген соманың 20% аспады. Олар өздерімен бірге тек 20 кг мүлік пен 22 доллар ақша алып кетуге рұқсат етілді. Сонымен қатар, олар қалдырған мүлік он жыл өткен соң Түрік мемлекетімен тәркіленді. Осы саясаттың салдарынан 1955 жылы 80 000 (кейбір мәліметтер бойынша 100 000) адамды құраған Стамбулдың грек қауымы 1965 жылы 48 000 адамға дейін азайды. Бүгінде грек қауымының саны шамамен 2500 адамды құрайды, олардың көп бөлігі – егде жастағы адамдар.

Түркиядағы сынақтар

1960 жылғы әскери төңкерістен кейін Мендерес пен Зорлу 1960–61 жылдары Яссада сотында конституцияны бұзғаны үшін сотқа тартылды. Сот процесінде олар кінәлі деп танылған қарақшылық оқиғасы да еске алынды. Айыпталушылардың қорғану құқығы бұзылды, олар кінәлі деп танылып, асылып өлім жазасына кесілді.

Қатысқан баспасөз қызметкерлерінің кейінгі мансабы

"Истанбул экспрес" газетінің редакторы Гөкшин Сипахиоглу Францияда орналасқан Sipa Press халықаралық фотоагенттігін құрды. Иесі Михат Перин, бұрыннан ДП мүшесі болған, парламент депутаты болды.

2005 жылғы көрмеге шабуыл

2005 жылы түрік ұлтшылдары 1955 жылғы қырқындардың елу жылдығына арналған Стамбулдағы фотокөрмеге шабуыл жасады. Көрменің өзі бастапқыда Түркияның Еуропалық Одаққа қабылдануына дайындық ретінде демократиялық құндылықтарды дамытудағы маңызды қадам ретінде жарияланды. Сол қырқындар кезінде әскери прокурор, вице-адмирал Фахри Чокер, болашақ ұрпақтарды білім беру үшін оқиғалар туралы құжаттар мен шамамен 250 фотосуретті сақтап қалды. Ол оларды Түркия тарихи қоғамына тапсырды, өзінің қайтыс болғаннан кейін 25 жыл өткен соң көрме ұйымдастырылуын міндеттеді. Көрме ашылуға екі сағат қалғанда, ұлтшыл заңгер және «Өлкі ошақтары» ұйымының бұрынғы президенті Рамазан Кирик, Кемал Керинчсиз галереяны тексеріп, ашуланып кетіп, фотосуреттерге жұмыртқа лақтырып, аяқтап тастады. Кейбір фотосуреттер терезеден сыртқа лақтырылып, басқа шабуылдаушылардың аяғымен басылды. Шабуылды 2008 жылы «Эргенекон» ұйымымен байланысы бар деген күдікпен ұсталған Керинчсиз және ұлтшыл заңгер Левент Темиз жетекшілік етті. Галерея директоры Фейяз Яман бұл шабуылды 1955 жылғы қырқындардың қайталануы деп сипаттады. Ол сондай-ақ «Бұл наразылықтар зорлық-зомбылыққа, қорқыныш пен паранойяға негізделген топтардың әлі де бар екенін көрсетеді» деп мәлімдеді.

Октай Энгиннің кейінгі мансабы

Октай Энгін Стамбул университетінің заң факультетінде оқуын жалғастырды. Салоникадағы мектебі оның үлгерім тізімін беруден бас тартты, бірақ бірінші курс аяқтағанын көрсететін куәлікпен университет сенаты Эгинге екінші курсқа қабылдауға рұқсат берді. Бітірген соң Кипрде стажировкадан өтті. Бірақ оны ішкі істер министрі Орхан Озтырақ грек радиостанцияларын бақылауға шақырды. Содан кейін ол мемлекеттік емтиханда бірінші орын алып, ең маңызды аудан – Чанкаяның қаймақамы болды. Бір жыл өткен соң полиция бастығы Хайреттин Накипоглу оны Саяси істер бөлімінің (Siyasi İşler Şube Müdürü) басшысы қызметіне шақырды. Қалыпты жағдайда мұндай лауазымға жету үшін 15–20 жыл жұмыс тәжірибесі қажет, ол аудан қаймақамы лауазымынан басталады. Ол содан кейін полиция қатарында қалып, қауіпсіздік басқармасының бастығы, содан кейін полицияның бас орынбасары болды. Ақырында, 1991 жылы ол Невшехир провинциясының губернаторы болып тағайындалды. Энгін өзінің кінәлі екендігі туралы, тіпті тыңшы немесе генерал Йирмибешоғлумен таныс екендігі туралы барлық айыптауларды жоққа шығарады.

Халықаралық мұра

1995 жылдың тамызында АҚШ Сенаты 1955 жылғы қыркүйектегі қырғынды белгілей отырып, арнайы резолюция қабылдады. Резолюцияда АҚШ Президенті Билл Клинтоннан 6 қыркүйекті қырғын құрбандарын еске алу күні деп жариялауға шақырылды.

Түркиядағы гректерге қарсы қазіргі үрдістер

2013 жылы танымал түрік телесериалы «Устура Кемал» (дизи) грек халқын жағымсыз бейнелеген деген шақырту тарады. Сериалда бірнеше грек кейіпкерлері проституткалар және сатқындар ретінде көрсетілген. Бұл жергілікті грек қауымдастықтарының өкілдерінен наразылық тудырды, себебі осы сияқты бейімділіктер 1950 және 1960 жылдары гректерге қарсы қырғындар мен жаппай шығарып жіберуге әкелген. Сериалдың бас актёрі Октай Кайнарка нәсілдік жеккөруге негіделген көрініс туралы айыптауларды жоққа шығарды.

Халықтық ақпарат құралдарындағы бейнелеулер

2009 жылы түсірілген "Күздің қайғысы" – 2009 жылғы түрік драмалық фильмі, Йылмаз Каракоюнлудың романы негізінде түсірілген. Оқиға 1955 жылдың қыркүйегінде Стамбулда болған қырғын кезінде өрбуде. Дегенмен, гректердің пікірінше, фильм 1955 жылдың қыркүйегіндегі оқиғаларды тарихи тұрғыдан толыққанды көрсетпейді.