Кіріспе

Чедер адамы – Англияның Сомерсет аймағындағы Чедер шатқалынан табылған ежелгі ер адамның қаңқасы. Сүйек қалдықтары шамамен б.з.д. 9-мыңжылдықтың ортасы мен соңына, мезолит дәуіріне жатады, және оның зорлықпен өлгені болжануда. Бас сүйегінің оң жақ көз ұясының үстіндегі үлкен кратер тәрізді зақым адамның сүйек инфекциясынан зардап шеккенін көрсетеді. 1903 жылы қазба жұмыстары барысында табылған Чедер адамы – Ұлыбританиядағы ең көне, жартылай толық адам қаңқасы. Қалдықтар Лондонның Табиғи тарих мұражайында, Адам эволюциясы галереясында сақталады. Оның ядролық ДНК-сының талдауы оның сол кездегі Батыс Еуропалық аңшы-жинаушы халықтың әдеттегі өкілі болғанын көрсетеді, оның фенотипі көк-жасыл көздер, қоңыр немесе қара шаш, және қара немесе қоңыр тері болуы мүмкін, ересек жасқа жеткенде лактазаны қорытуға қабілеттілікке қатысты генетикалық бейімделуі болмаған.

Археологиялық контекст

Дерлік толық сақталған қаңқа, шамамен жиырма жасында қайтыс болған ересек еркек, 1903 жылы жұмысшылар дренаждық арна қазып жатқанда табылған. Қаңқамен бірге сенімді түрде қабірлік заттар табылмаған. Шеддар адамының өлімінен кейін мезолит дәуіріндегі жерлеу салтының бөлігі ретінде үңгірге көшірілген болуы мүмкін, алайда ол сол жерде қайтыс болған да болуы мүмкін.

Морфология

Чедер адамы қазіргі еуропалықтарға қарағанда салыстырмалы түрде кішкентай болған, бойы шамамен 168 см, салмағы шамамен 68 кг деп есептеледі. Ол пропорционалды түрде көп жағынан қазіргі еуропалықтарға ұқсас, және оны "суыққа бейімделген" деп сипаттауға болады, бірақ оның crural индексі (жамбас ұзындығының тізеден аяққа дейінгі ұзындыққа қатынасы) қазіргі еуропалықтардың орташа көрсеткішінен әлдеқайда жоғары, тіпті қазіргі Сахара асты Африкасының орташа көрсеткішінен де жоғары, ал жамбас сүйегінің ұзындығының бойға қатынасы қазіргі Солтүстік Африкалықтарға ұқсас.

Фенотип

2018 жылы Табиғи тарих мұражайының ғалымдары temporal сүйектің тас қызыл бөлігінен ядролық ДНК-ны бөліп алды. Чеддар адамының геномындағы қатысты генетикалық маркерлердің реттілік жабуы төмен болғандықтан, болжамдардың дәлдігі шектеулі, бірақ олар (қазіргі заманғы популяциялардағы фенотиптері белгілі қауымдастықтарына сүйене отырып) оның көбінесе осы сипаттамаларға ие болғанын көрсетеді. Бұл ерекшеліктер сол кездегі Батыс Еуропа халқына тән, қазір Батыс аңшы-жинаушылар деп аталады, мысалы Люксембургте табылған Лосшбур адамы. Бұл популяция британдықтардың ата-тегінің шамамен 10% құрайды, егер олардың отбасы тарихында жақында көші-қон болмаса.

Шығу тегі

Оның тұқымдастығының шамамен 85%-ы 14 000–7 000 жыл бұрынғы Виллабруна генетикалық кластерімен, ал тек 15%-ы Гойе Q2 үңгірі кластерімен байланысты, оның гендері жоғарғы палеолиттің соңғы Магдален мәдениетімен қатар табылады. Ол сол үңгірде табылған ертерек Магдален адамдарымен тығыз туыс емес, олардың тұқымдастығы толығымен Гойе кластерінен. Осы күнге дейін зерттелген барлық британдық мезолиттік адамдардың геномдары, Чеддар адамынан басқа, қосымша Гойеге қатысты араласусыз, тек Виллабрунамен байланысты (WHG) тұқымдастыққа ие. Табиғат тарихы мұражайының зерттеу нәтижелері Чеддар адамының тұқымдастығының және оның анатомиялық жағынан заманауи адамдар тобының Орта Шығыста пайда болғанын көрсетті. Бұл оның ата-бабалары Африкадан шығып, Таяу Шығысқа көшіп, кейін Еуропаға батысқа қарай, Ұлыбританияны континенттік Еуропамен байланыстырған Doggerland құрлық көпірі арқылы өткенін ұсынады. Қазіргі ақ британдықтардың геномдарының 10%-ы осы анатомиялық жағынан заманауи адамдар тобынан шыққан деп есептеледі. Чеддар адамының Y ДНК-сы қазіргі I2 L38 (I2a2) гаплогруппасының ежелгі бауырлас тармағына жатады.

Танымал мәдениетте

Скелет табылғаннан кейін көп ұзамай, Чеддер Мэн британдық ұлтшылдық пен мәдени мұра туралы әңгімелердің бір бөлігіне айналды, алғашқыда 40 000 – 80 000 жылға дейін созылған деп есептелді. Кейбіреулер оны «алғашқы ағылшын» деп атады. 2018 жылы Brace және тағы басқалардың генетикалық зерттеуі жарияланды, содан кейін қара терілі және көк көзді Чеддер Мэннің бет-әлпеті қайта жаңартылды. Бұл оқиға кеңінен БАҚ-та жарияланып, Чеддер Мэнды «алғашқы британдық» деп сипаттады және иммиграция, ұлттық идентификация, нәсіл және Brexit тақырыптарын қамтитын әлеуметтік желілерде талқылауға әкелді. Зерттеу иммиграцияға қарсы пікірлерге қарсы тұру ретінде де, солшыл академиялық насихат ретінде де әртүрлі интерпретацияланды. Чеддер Мэннің болжамды қара тері түсі жан-жақты ДНК зерттеулері арқылы «нақты ұсынылды». Қазіргі ғылыми консенсус бойынша, Еуропада өмір сүрген халықтардың терісі уақыт өте келе ақырған, себебі ақшыл тері көбірек күн сәулесін сіңіреді, ал бұл Д витаминін өндіру үшін қажет. Ақшыл теріге байланысты бірнеше генетикалық вариациялар бар; зерттеуде Чеддер Мэннің осы гендердің «ата тектік» нұсқалары болғаны анықталды, бұл оның терісі «қоюдан қараға» дейін болғанын, бірақ көк көздерімен үйлесетінін көрсетеді.