Кіріспе

Клайв Робертсон Колдуэлл (28 шілде 1911 – 5 тамыз 1994) – Екінші дүниежүзілік соғыстағы Австралияның ең ірі әуе шайқасушысы. Ол ресми түрде 300-ден астам операциялық ұшуда 28,5 жау ұшағын атып түсірген, соның ішінде бір күні бірнеше ұшақты түсірген. Ресми есебінен басқа, оған 6 күмәнді және 15 зақымдалған ұшақ табылған. Колдуэлл Солтүстік Африка кампаниясында Curtiss P-40 Tomahawk және Kittyhawk ұшақтарымен, ал Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитында Supermarine Spitfire ұшақтарымен ұшқан. Ол кез келген әуе күшінің арасында ең көп ұпай жинаған P-40 ұшқышы және Солтүстік Африкадағы одақтас күштерінің арасында ең көп ұпай жинаған ұшқыш болды. Колдуэлл сонымен қатар Корольдік әуе күштерінің (RAF) эскадрильясын және екі Корольдік Австралия әуе күштерінің (RAAF) қанатын басқарды. Оның әскери қызметі даулы аяқталды, Австралияның Бірінші тактикалық әуе күштерінің истребитель бөлімшелерін дұрыс пайдаланбағанына наразылық білдіріп отставкаға кетті, кейіннен әскери сотқа беріліп, алкоголь саудасы жасағаны үшін сотталды.

Ерте өмір

Калдуэлл Сиднейдің Левишем қалашығында дүниеге келді және Альбион Парк мектебінде, Сидней грамматикалық мектебінде және Тринити грамматикалық мектебінде білім алды. 1924 жылдың маусымынан 1927 жылдың мамырына дейін Сидней грамматикалық мектебінде оқыды, бірақ ондағы білімін аяқтамады (ол 4-ші құрамада ескек есіп, Ойындар комитетінің мүшесі болды). 1938 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльстің Корольдік Аэро клубында ұшуды үйренді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда комиссиялық агент болып жұмыс істеді және 1940 жылдың 27 мамырында ұрыс ұшқышы болу ниетімен Корольдік Австралия Әуе Күштерінің (RAAF) Азаматтық Әуе Күштері бөлімшесіне қосылды. Ұшқышқа дайындыққа жасы жетпегендіктен, Калдуэлл бір дәріханашы досын туу куәлігіндегі жасын 1912 жылдың шілдесіне өзгертуге көндірді. 1941 жылдың 6 маусымында Калдуэлл, ұшқыш офицер Джек Хамлиннің қанатты серігі ретінде, P-40 ұшағымен Мысыр үстінде итальяндық CANT Z.1007 бомбалаушысын алғаш рет жоқ қылды. Бірақ бұл талап ресми түрде мойындалмады. (Хамлин мен сержант Том Пакстон екі күннен кейін тағы бір CANT-ты жоқ қылды, бұл алғашқы ресми жеңіс болды.) Содан кейін Калдуэлл Сирия мен Ливандағы эскадрильямен бірге қызмет етті. Атыс дағдысын меңгеруге күш салып, Калдуэлл "көлеңкелік ату" деп аталатын жаттығу әдісін ойлап тапты, онда ол шөлдегі жер бетіне өз ұшағының көлеңкесін атып түсірді. Капуццо үстінде I Gruppe, Jagdgeschwader 27 (JG 27 – Жас ұшқыштар тобы 27) лейтенанты Хайнц Шмидт басқарған неміс Messerschmitt Bf 109E ұшағын атып түсірді. Одан кейін 30 маусымда III./ZG 26 және II./Sturzkampfgeschwader 2 (StG 2 – Шұғыл бомбалаушылар тобы 2) ұшақтарынан бір Bf 110 және 2 Ju 87 ұшағын жартылай жоқ қылды. 1941 жылдың 4 шілдесінде Калдуэлл неміс ұшқышының жақын досы, парашютпен жерге түсіп бара жатқан пилот офицер Дональд Манроны атып өлтіргенін көрді. Бұл әрекет даулы болғанымен, неміс және одақтас ұшқыштары арасында кең таралған. Биограф Кристин Александр бұл Калдуэллдің көзқарасын қатайтқан болуы мүмкін деп болжайды. Бірнеше айдан кейін баспасөз қызметкерлері мен журналистер Калдуэллдің "Қатқара" деген лақап атын таныстырды, ол оған ұнамады. Лақап атының себебі – ол да ұшақтан парашютпен түскен жау ұшқыштарын атып өлтірген. Лақап атының тағы бір себебі – ол шабуылдар соңында қалған оқ-дәрілерін жау әскерлері мен көліктерін атуға пайдаланған. Соғыс кезінде Калдуэлл дәптеріне: "Бұл сенің өмірің немесе олардың өмірі. Бұл – соғыс" деп жазды. Сол күнгі жарамды талап: 29.08.41, Ltn. Вернер Шрёер (6), 1./JG 27, Curtiss P-40, N.W. Сиди Баррани, 18.10 (Фильм C. 2036/II Nr.81357/42). 23 қарашада Калдуэлл II./JG 27-нің топ командирі, гауптман Вольфганг Липпертті атып түсірді, ол құтқарылды. Липперт тұрақтандырғышты соққыға ұшыратып, тұтқындалғаннан кейін аяқтарын кестірді, бірақ 10 күннен кейін гангрена инфекциясы пайда болды және ол 3 желтоқсанда қайтыс болды. Осы әрекеті үшін Калдуэллге "Еңбек еткен ұшқыш кресі" ордені табысталды. 5 желтоқсанда Калдуэлл бірнеше минут ішінде бес Junkers Ju 87 (Stuka) шомылу бомбалаушысын жоқ қылды. Осы үшін ол "Еңбек еткен ұшқыш кресіне" қосымша орден алды. 1941 жылдың 24 желтоқсанында Калдуэлл басқа бір люфтваффе асасын, капитан-лейтенант Эрбо Граф фон Кагенекты (69 әуе жеңісімен марапатталған) III./JG 27 эскадрильясында ауыр жарақаттады. Ол сол кезде тек "зақымдалған" деп мәлімдеген, бірақ соғыстан кейінгі деректер оны өлтіргенін көрсетеді. 1942 жылдың қаңтар айында Калдуэлл эскадрилья командирі болып тағайындалды және No. 112 эскадрилья RAF басшылығына келді, британдық эскадрильяға басшылық еткен алғашқы EATS түлегі болды. 112 эскадрилья құрамында бірнеше поляк авиаторлары болды, сондықтан Калдуэлл кейіннен поляк Krzyż Walecznych (KW; "Батырлық кресі") орденімен марапатталды. 1942 жылдың ақпанында Калдуэлл 11 Kittyhawk ұшағынан 112 эскадрилья және 3 эскадрильядан құралған топқа басшылық ету кезінде тағы бір керемет жеңіске жетті. Газала үстінде ол 2000 фут биіктікте ұшып келе жатқан Bf 109F ұшақтарын көрді. Калдуэлл бірден тереңдеп, максималды қуатты және күшті қосып, Kittyhawk ұшағын тік көтерілуге тартты. P-40 ұшағы "пропеллерінен ілінгендей" болғанда, ол I./JG 27 лейтенанты Ханс Арнольд Штальшмидт басқарған Bf 109 ұшағына оқ атып, ол басқалардан қалып қойды. Штальшмидт ұшағы "кілемді соққымен дірілдеткендей" дірілдеп, бақылаудан шығып кетті. Kittyhawk ұшқыштары Bf 109 одақтас шебінде құлап түскен деп ойласа да, Штальшмидт достық аумаққа құлап түсе алды. Сол жылы Калдуэлл театрдан кеткен кезде Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстағы әуе операцияларының қолбасшысы, әуе вице-маршалы Артур Теддер оны: "тамаша басшы және бірінші сыныпты атушы" деп сипаттады.

Оңтүстік-Батыс Тынық мұхиты

1942 жылы Австралия жапон күштерінің күшейіп бара жатқан қысымына тап болды, соның салдарынан Колдуэлл RAAF-қа қайтарылды. Ол No. 1 (жауынгерлік) қанатының командирі болып тағайындалды, құрамында No. 54 эскадрильясы (RAF), No. 452 эскадрильясы (RAAF) және No. 457 эскадрильясы (RAAF) болды. Қанат Supermarine Spitfire ұшақтарымен жабдықталды және 1943 жылдың басында Дарвинге жапон әуе шабуылдарынан қорғау үшін жіберілді. Колдуэлл Дарвин үстіндегі алғашқы ұрыста екі жапон ұшағын жоқ қылды: Mitsubishi A6M Zero истребителін (одақтастардың "Зик" коднамымен белгілі) және Nakajima B5N "Кейт" жеңіл бомбалаушысын. Spitfire ұшқыштары жапон истребительшілерінің Австралия аймағында одақтас ұшқыштармен қақтығысуға құлшынбайтынын анықтады, себебі олардың Голландиялық Шығыс Индиядағы базаларынан қашықтығы шалқап жатты. Қанат бастапқыда көптеген ұшқыштардың тәжірибесіздігінен және жаңадан "тропикалық" жағдайға бейімделген Mark VC Spitfire ұшақтарының техникалық ақауларынан қатысты үлкен шығынға ұшырады. Бұл жоғары сатыдағы қолбасшылардың алаңдаушылығын тудырды, сондықтан Оңтүстік-Батыс Тынық мұхитындағы одақтас әуе күштерінің бас қолбасшысы, генерал-майор Джордж Кенни, қанатты Жаңа Гвинеядағы әскери операцияларға жіберуді және АҚШ-тың 5-ші әуе күштерінің истребительдерін Дарвинге қайтаруды қарастырды. Колдуэлл 1943 жылдың 17 тамызында Арафура теңізінде 202-ші Сентайға қарасты Mitsubishi Ki 46 "Дина" ұшағын жоқ қылып, өзінің соңғы әуе жеңісін оді. 1944 жылы жапон күштері солтүстікке шегінген кезде Колдуэлл тағы да Дарвинге жіберілді, бұл жолы Spitfire Mark VIII ұшақтарымен жабдықталған No. 80 (жауынгерлік) қанатын басқарды. 1945 жылдың сәуір айында Голландиялық Шығыс Индиядағы Моротайда Австралияның Бірінші тактикалық әуе күштерінің құрамында қызмет еткенде, No. 80 қанатының командирі ретінде Колдуэлл "Моротай көтерілісіне" белсенді қатысты. Көтеріліс кезінде бірнеше тәжірибелі ұшқыштар RAAF-тың жауынгерлік эскадрильяларын қауіпті және стратегиялық маңызы жоқ жерлік шабуылдық миссияларға тағайындауға наразылық білдіріп, отставкаға шықты. Жүргізілген тергеу нәтижесінде үш жоғары офицер қызметтен алынды, ал Колдуэлл және басқа "көтерілісшілер" кінәсіз деп танылды. "Көтеріліске" дейін Колдуэлл Моротайдағы алкоголь контрабандасына қатысы бар деген айып тағылды, онда RAAF ұшақтарымен әкелінген алкоголь жергілікті АҚШ әскерлеріне сатылды. 1946 жылдың қаңтарында ол әскери сотқа беріліп, лейтенант шенінен төмендетілді. Колдуэлл ақпан айында әскери қызметтен кетті.

Жеке өмір

1940 жылы 13 сәуірде Колдуэлл он екі жылдан бері танысқан Жан МакИвер Мэнге үйленді, ол Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Иллабо станциясындағы Джордж және Мэри Мэннің қызы еді. Джордж Австралия жокей клубының төрағасы ретінде жақсы танымал болған. Үйлену алдындағы қабылдау Кутамундрада, ал неке қию рәсімі "Retreat" станциясының жанындағы Дирназердегі шағын шіркеуде өтті. Австралияға оралғаннан кейін жұбайлар кем дегенде 1947 жылға дейін Иллабода тұрды.

Кейінгі жылдар

Соғыстан кейін Колдуэлл Филиппиндегі АҚШ Шетелдік тарату комиссиясынан артық ұшақтар мен басқа да әскери жабдықтарды сатып алу агенті ретінде жұмыс істеді. Ұшақтар мен жабдықтар 1946 жылы Австралияға экспортталды. Бұл жобаны сәтті аяқтағаннан кейін Колдуэлл Сиднейдегі мата импорттау-экспорттау компаниясына қосылды және көп ұзамай оның басқарушы директоры болды. 1953 жылы ол серіктес атанды, ал кейіннен басқарма төрағасы болып қызмет етті. Клив Колдуэлл (сату) Pty Ltd компаниясы Колдуэллдің басшылығымен үлкен жетістіктерге қол жеткізді және бүкіл әлем бойынша еншілес компаниялар арқылы кеңейді. Өмірінің соңында Колдуэлл соғыстағы қызметі туралы көп айтпаса да, 1994 жылғы 5 тамызда Сиднейде қайтыс болғанда көптеген австралиялықтар "нағыз ұлттық батырдың қазасына күйінді".