Кіріспе

Гректің тарихшысы және географы (шамамен б.з.д. 484 – шамамен б.з.д. 425 ж.)

Геродот (б.з.д. 484 – б.з.д. 425 ж. шамасында) – Парсы империясының бір бөлігі болған грек қаласы Халикарнасстың (қазіргі Түркияның Бодрум қаласы) және кейіннен Италияның қазіргі Калабрия аймағындағы Тюрий қаласының азаматы, грек тарихшысы және географы. Ол грек-парсы соғыстары туралы егжей-тегжейлі баяндамасымен белгілі – "Тарихтар" атты еңбегімен. Геродот тарихи оқиғаларды жүйелі түрде зерттеген алғашқы жазушы болды. Ежелгі римдік шешен Цицерон оны "Тарихтың әкесі" деп атады. "Тарихтарда" негізінен көрнекті патшалар мен маңызды шайқастар, мысалы, Марафон, Термопила, Артемизиум, Саламис, Платая және Микале туралы айтылады. Оның еңбегі негізгі тақырыптардан ауытқып, мәдени, этнографиялық, географиялық және тарихнамалық аяны ұсынады, бұл баяндаманың маңызды бөлігі болып табылады және оқырмандарға қосымша ақпарат көзі болып табылады. Геродот жұмысына "аңыз әңгімелер мен қиялға толы оқиғаларды" қосып жазғаны үшін сынға ұшырады. Оның замандасы, тарихшы Фукидид оны көңіл көтеру үшін әңгімелер ойлап тапты деп айыптады. Алайда Геродот өзі көргендерін және естігендерін жазғанын түсіндірді. Қазіргі тарихшылар мен археологтар "Тарихтардың" көп бөлігін растады.

Өмір

Қазіргі ғалымдар Геродоттың өмірі туралы сенімді ақпарат алу үшін көбінесе оның өзінің жазбаларына жүгінеді, және ол шамамен б.з.д. 485 жылы сонда дүниеге келген деп қабылданған. Суда оның отбасының ықпалды болғанын, оның Ликс пен Дрионың ұлы, Теодордың бауыры екенін, сондай-ақ ол Паниассиспен – сол заманғы эпикалық ақынмен туыс болғанын айтады. Жасы келген Геродот империядағы оқиғалар туралы жергілікті куәгерлерден тікелей естіген болуы мүмкін, соның ішінде Грекияға шабуылға дайындалып жатқан парсылардың әрекеттері мен Кариялық Артемизия I басқаратын жергілікті флоттың қимылдары туралы да білген. Галикарнаста жақында табылған жазулар Артемизияның немересі Лыгдамистің жергілікті ассамблеямен келіссөздер жүргізіп, тартып алынған мүліктерге байланысты дауларды шешкенін көрсетеді, бұл қысымға ұшыраған тиранға тән әрекет. Оның аты Афиналық Делиан лигасының құрмет тізімінде кейін кездеспейді, бұл оған қарсы б.з.д. 454 жылға дейін сәтті көтеріліс болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Геродот Дориандық қоныста туылғанына қарамастан, өзінің "Тарихы" атты еңбегін Иония диалектісінде жазды. Судаға сәйкес, Геродот Самос аралында бала кезінде Иония диалектісін үйренген, себебі ол Лыгдамистің, Галикарнастың тираны және Артемизияның немересінің зорлық-зомбылығынан отбасымен бірге қашқан. Геродотпен туысқан эпикалық ақын Паниассис сәтсіз көтеріліске қатысқан деп хабарланады. Суда сондай-ақ Геродоттың кейіннен туған жеріне оралып, тиранды құлатқан төңкеріс ұйымдастырғанын мәлімдейді. Галикарнаста Геродот заманына жатқан жазулардың жақындағы жаңа табылуының арқасында, біз қазір Халикарнаста кейбір ресми құжаттарда иондық диалект қолданылғанын білеміз, сондықтан оның осы диалектіні басқа жерде үйренген болуы керек деп есептеудің қажеті жоқ (Суда сияқты).

Кейінгі өмірі

443 ж.б.д. немесе одан кейін көп ұзамай ол қазіргі Калабриядағы Тюри қаласына, афиналықтар демеушілік еткен колонияның бір бөлігі ретінде көшіп барды. Аристотель "Тюрийлік Геродоттың" жазған "Тарихтар" нұсқасына сілтеме жасайды, ал "Тарихтардағы" кейбір бөлімдер оның Магна Греция туралы жеке тәжірибесінен жазғанын көрсетеді (IV, 15,99; VI, 127). Пелопоннес соғысының алғашқы жылдарындағы кейбір оқиғаларды жақсы білуі (VI, 91; VII, 133, 233; IX, 73) оның Афинаға қайтып келгенін көрсетеді, сондықтан ол оба эпидемиясы кезінде сол жерде қайтыс болған болуы мүмкін. Ол сондағы сарайдың қолдауына ие болғаннан кейін Македонияда қайтыс болған болуы да мүмкін; немесе ол Тюриде қайтыс болған. "Тарихтарда" 430 ж.б.д. мерзімінен кейін нақтырақ айтуға болатын ештеңе жоқ, және ол көп ұзамай, мүмкін алпыс жасқа дейін қайтыс болды деп есептеледі.

Автор және оратор

Геродот өзінің зерттеулерін көпшілік алдында ауызша оқып, осы арқылы бүкіл әлемге таныстырған. Джон Маринокола "Тарихтар" еңбегінің "Пингвин" басылымына жазған кіріспесінде Геродоттың ерте туындыларында анықталатын белгілі бір бөліктер бар екенін, оларды "сахналық қойылымдар" деп атауға болатынын айтады. Зерттеудің осы үзінділері дербес және "жеке-жеке алынатын" сияқты көрінеді, сондықтан автор оларды ауызша орындау үшін бөліп қойған болуы мүмкін. Мариноколаның пікірінше, б.з.д. V ғасырындағы зияли орта көптеген ауызша қойылымдарды қамтыды, онда философтар өз еңбектерінің осындай бөліктерін көркем оқитын. Мақсат – бір мәселе бойынша бұрынғы пікірлерді сынап, өз ұстанымдарын аудиторияның ықыласын тудыру үшін ынтамен және қуатпен жеткізу болатын. Геродот заманында авторлар өз шығармаларын халықтық тойларда оқып, "жариялаған". Лукианның сөзіне қарағанда, Геродот аяқталған еңбегін Анатолиядан Олимпиада ойындарына алып барып, жиналған көрермендерге "Тарихты" бір отырыста оқып берді, соңында зор құшаққа алды. Тіпті оның замандастары да оның жетістігіне қысық көзбен қарады. Шындығында, бір заманағы ғалым

Сонымен қатар, афиналық тарихшы Фукидид Геродотты әңгімеші ретінде қарастырды. Одан әрі, Фукидид гректердің дүниетанымына сәйкес тарихи тақырыпты дамытты: полис, яғни қала-мемлекеттің контексіне назар аударды. Цивилизациялардың өзара әрекеттесуі Анатолияда тұратын гректер үшін, Геродоттың өзі сияқты, шетелдік өркениетте өмір сүргеннің жақындағы естелігі болды. Геродот көне тарихтың сенімді дерегі саналғанымен, қазіргі тарихшылардың көптегені оның баяндамаларының кем дегенде бір бөлігінің дәл емес екенін санайды, "Тарихтардағы" байқалатын үйлесімсіздіктерді әстеуге байланысты деп түсіндіреді.

Басты басылымдар

К. Худ (ред.) Геродот тарихы. Бірінші том: I–IV кітаптарын қамтиды. (Оксфорд 1908)
К. Худ (ред.) Геродот тарихы. Екінші том: V–IX кітаптарын қамтиды. (Оксфорд 1908)
Х. Б. Розен (ред.) Геродот тарихы. I том: I–IV кітаптарын қамтиды. (Лейпциг 1987)
Х. Б. Розен (ред.) Геродот тарихы. II том: V–IX кітаптарын қамтиды, сындық көрсеткіштер қосылған. (Штутгарт 1997)
Н. Г. Уилсон (ред.) Геродот тарихы. Бірінші том: I–IV кітаптарын қамтиды. (Оксфорд 2015)
Н. Г. Уилсон (ред.) Геродот тарихы. Екінші том: V–IX кітаптарын қамтиды. (Оксфорд 2015)