Кіріспе
Британдық ғалым, канадалық сәулетші сэр Фрэнк Фрейзер Дарлинг (23 маусым 1903 – 22 қазан 1979) – ағылшын экологы, құстарды зерттеуші, фермер, табиғатты қорғаушы және автор, ол Шотландияның таулы аймақтары мен аралдарымен тығыз байланысты. Фрейзер Дарлинг эффектісі оның есімімен аталады.
the Canadian architect
Sir Frank Fraser Darling FRSE (23 June 1903 – 22 October 1979) was an English ecologist, ornithologist, farmer, conservationist and author, who is strongly associated with the highlands and islands of Scotland. He gives his name to the Fraser Darling effect.
Ерте өмір
Фрейзер Дарлинг солтүстік Англиядағы Честерфилд қаласындағы Соресби көшесінде дүниеге келді. Ол Харриет Коули Эллс Дарлинг пен Капитан Фрэнк Мосстың заңды емес ұлы еді. Оның анасы Шеффилд қаласынан шыққан жақсы жағдайдағы отбасының қызы болған. Оның отбасы баласын тәрбиеге беруді және оны ұмытып кетуді қалаған. Бірақ ол келіспеді және Фрэнкпен ажырасуға бас тартты. Оның ешқашан кездеспеген әкесі оның туған шағында Шығыс Африкаға кетіп, 1917 жылы Кения-Танганьика шекарасында соғыста қаза тапты. 1966 жылы Дарлинг ұлына белгілі өсімдік географиясының маманы Чарльз Эдвард Мосс оның інісі екенін айтты.
Мансап
15 жасында мектептен қашып кеткен Дарлинг Пеннин тауларындағы бір шаруашылықта жұмыс істеуге жіберілді. Кейін ол Мидленд Ауылшаруашылық колледжінде (қазір Ноттингем университетінің бөлігі), Ноттингемширдегі Рашклиф округінің Саттон Бонингтон қаласында оқып, ауыл шаруашылығы және сүт өндірісі салаларында диплом алды. Ұзақ өтпей ол Марион Фрейзерге ("Бобби") үйленіп, Фрейзер Дарлинг есімді қос тегін алды. Боббиден 1948 жылы ажырасса да, ол өмірінің соңына дейін осы тегін қолданды. Бэкингемширдегі таза сүт жөніндегі кеңесші болып жұмыс істегенде және Шотландияда ғылыми зерттеулер жүргізуге ұмтылғанда Фрейзер Дарлинг Эдинбург университетінің Жануарлар генетикасы институтының жұмысы туралы естіді. 1930 жылдардың басында институт директоры Фрэнсис Альберт Эли Крю оған докторлық диссертациясын жазу үшін орын ұсынды. 1929 жылдан 1930 жылға дейін ол Эдинбургтегі Мал шаруашылығы және генетика жөніндегі Ұлттар Достастығы бюросының директоры қызметін атқарды. 1934 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Оны ұсынғандардың қатарында Фрэнсис Альберт Эли Крю, Уильям Кристофер Миллер және А. Д. Бьюкенен Смит болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Фрейзер Дарлингтің сұр иттіктерді зерттеу жоспарлары орындалмады. Ол әскери қызметке жарамсыз болғандықтан, Шотландияның батыс жағалауын тастап, соғыс кезеңінде азаматтық жұмыстармен айналысудың орнына шаруашылықпен шұғылдануды жөн көрді. 1939 мен 1943 жылдар аралығында Фрейзер Дарлинг жазғы аралдардағы Танера Мордағы шаруашылыққа жарамсыз жерлерді қайта жаңартып, егістікке айналдырды. 1942 жылы соғыс кезеңінде Шотландияның мемлекеттік хатшысы Томас Джонстон одан Шотландияның таулы аймақтарындағы шаруашылықтарға кеңес беру бағдарламасын басқаруды сұрады. Ол келісіп, екі жыл бойы саяхаттап, сабақтар беріп, кейіннен "Крофт шаруашылығы" деген атпен кітап түрінде жарық көрген мақалалар жазды. 1944 жылы ол Арднамуршандағы Стронтиан иелігіндегі Килкамб лоджасында орналасқан Батыс таулы аймақтарын зерттеу институтының директоры болып тағайындалды. Фрейзер Дарлинг жазғандай, Батыс таулы аймақтарын зерттеу институтының мақсаты "аудандағы болашақ саясаттың негізі ретінде қызмет ететін нақты деректерді жинау" болды. Осы деректерді жинау үшін ол бес көмекшіні жұмысқа алды, олардың барлығы жас тау халқы болды. Олар қолөнермен жақсы таныс болғандықтан, ресми тілде емес, өздерінің туған гэль тілінде шаруалармен сөйлесе алатын болды. Ауыл шаруашылығы министрлігінде зерттеу нәтижелерінің радикалды сипаты және олардың жүргізіліп жатқан саясатқа қатысты сыни пікірлері туралы алаңдаушылық оның жариялануын бірнеше рет кешіктірді. Ақыры ол 1955 жылы "Батыс таулы аймақтарын зерттеу: Адам экологиясы туралы эссе" деген атпен жарық көрді. Кіріспесінің соңғы сөйлемінде Фрейзер Дарлинг былай деп жазды: "Таулы аймақтар мен аралдардың көбі қираған жер екендігі және осы фактіні ескермейтін кез келген саясат оңалтуға үміт ете алмайды". Ол "қираудың" себебі – жерді дұрыс пайдаланбау екенін қорытындылады. Таулы аймақтар алдымен табиғи орман жамылғысынан айырылып, содан кейін олар қайта-қайта өртелуге, қарқынды жайылымға, малдың тым көп болуына және топырақтың құнарлылығын жойып, оны жайлап өнімсіз етуге әкелген басқа да жаман қарым-қатынастарға ұшырады. Франк Мирс Батыс таулы аймақтарын зерттеу институтының алдын ала есебін (1948) Сазерленд графтығындағы жоспарлау және қайта құру жөніндегі аралық есебінде (1951) пайдаланды. 1949 жылы ЮНЕСКО-ның бірінші бас директоры Джулиан Хаксли Фрейзер Дарлингті Лонг-Айлендтегі Успейс көлінде өткен консервация жөніндегі Біріккен Ұлттар конференциясында ЮНЕСКО-ның өкілі болуға шақырды. Хаксли Фрейзер Дарлингтің жануарлардың мінез-құлқы туралы зерттеулеріне 1940 жылдардың басынан бері қызығушылық танытқан және Фрейзер Дарлинг Танера Морда тұрған кезде олар хат алысып жүрген. Оның 1969 жылғы BBC Reith лекциялары ("Дала және молшылық") адамның табиғи ортаға жауапкершілігі туралы пікірталасқа маңызды үлес қосты. Ол сол кезде "барлық тірі нәрселердің бір-біріне тәуелді екендігін көрсететін көрнекті мәлімдеме" деп сипатталды. Фрейзер Дарлинг 1971 жылы Хериот-Ватт университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. Ол 1979 жылдың қазан айында Шотландияның солтүстік-шығысындағы Морейширдегі Форресте қайтыс болды.
The aim of the West Highland Survey, Fraser Darling wrote, was "to gather a solid body of facts which would serve as a foundation for a future policy for the region". To gather these facts, he recruited five assistants, all young Highlanders: people personally acquainted with the crofting life who could converse with crofters in their native Gaelic rather than in the English of officialdom. Concerns at the Department of Agriculture about the radical nature of the findings of the survey and its implied criticism of the policies it had been pursuing led to repeated delays to its publication. It was finally published as West Highland Survey: An Essay in Human Ecology in 1955. In the concluding sentence of his introduction Fraser Darling wrote that: "the bald unpalatable fact is emphasized that the Highlands and Islands are largely a devastated terrain, and that any policy which ignores this fact cannot hope to achieve rehabilitation". The "devastation", he further concluded, was the inevitable outcome of bad land use. The Highlands had first been stripped of their natural forest cover, then they had been subjected to repeated burning, to intensive grazing, to overstocking and to other forms of maltreatment which had drained their soils of fertility and made them steadily less productive. Frank Mears drew on the preliminary report of the West Highland Survey (1948) in his interim report on planning and redevelopment in the County of Sutherland (1951). In 1949, Julian Huxley, UNESCO's first Director General, invited Fraser Darling to be one of UNESCO's representatives at the United Nations conference on conservation at Lake Success on Long Island. Huxley had been interested in Fraser Darling's studies on animal behaviour since the early 1940s, and the two had corresponded while Fraser Darling was living on Tanera Mor. His 1969 BBC Reith Lectures (entitled Wilderness and Plenty) were an important contribution to the growing debate on man's responsibility for his natural environment. They were described at the time as "an eloquent statement of the dependence of all living things on one another". Fraser Darling received an Honorary Doctorate from Heriot Watt University in 1971. He died in Forres in Morayshire in north east Scotland in October 1979.
Отбасы
Дарлинг үш рет үйленді: біріншісі 1922 жылы Марион Фрейзерге (ерлігі ажырасты); екіншісі 1948 жылы Аверил Морлиге (1957 жылы қайтыс болды); үшіншісі 1960 жылы Кристина МакИннес Брочиге.
Таңдалған библиография
1932 – Бультерьерлерде түстің тұқым қуалауы. (Т. В. Хогарттың кітабындағы тарау). 1932 – Үй жануарларындағы сүексіздіктің физиологиялық және генетикалық аспектілері. 1932 – Шотландия таулық қара жүнді қойының жүнінің биологиясы. 1937 – Қызыл бұғы үйірі. Жануарлар мінез-құлқының зерттелуі. Оксфорд университетінің баспасы. 1938 – Құс үйірлері және көбейту циклі: құстардың әлеуметтік өмірін зерттеуге үлес. Кембридж университетінің баспасы. 1938 – Жабайы ел. Жоғарғы таулы аймақтың табиғат зерттеушісінің жазбалары мен суреттері. Кембридж университетінің баспасы. 1939 – Жыл мезгілдері мен фермер: балаларға арналған кітап. Кембридж университетінің баспасы. (Суретшісі: Чарльз Тунниклифф). 1939 – Ронадағы табиғат зерттеушісі: оқшауланған биологтың эсселері. Clarendon Press: Оксфорд. 1940 – Арал жылдары. G. Bell & Sons. 1941 – Жыл мезгілдері және балықшы. Кембридж университетінің баспасы. 1942 – Шотландия тарихы. Collins: Лондон. 1943 – Ұлыбританияның жабайы табиғаты. Collins: Лондон. 1943 – Арал шаруашылығы. G. Bell & Sons. 1943 – Шаруашылық жануарларын күту. 1945 – Шаруашылық жүргізу. Батыс таулы аймақтары мен аралдардағы тәжірибе. Oliver & Boyd: Эдинбург. 1947 – Таулы жерлер мен аралдардың табиғи тарихы. 1949 – "Қызыл бұғы" Сэнди. OUP: Лондон. 1953 – Аляска: Экологиялық барлау. Ronald Press Company: Нью-Йорк. 1955 – Батыс жоталарындағы зерттеу: адам экологиясы бойынша эссе. 1956 – Дала пеликаны: Солтүстік Америкадағы табиғат зерттеушісінің саяхаты. Allen & Unwin: Лондон. 1960 – Кения колониясындағы Мара жазығының экологиялық жаңаруы. Wildlife Society. 1960 – Африка аумағындағы жабайы жануарлар. (Солтүстік Родезияның аң және цецемен күресу бөлімі үшін жасалған зерттеу). Oxford University: Лондон. 1966 – Солтүстік Американың болашақ ортасы: континенттің өзгеруі. (Джон П. Милтонмен бірге). Natural History Press: Нью-Йорк. 1969 – Жоғарғы жерлер мен аралдар. (Жоғарғы жерлер мен аралдардың табиғи тарихының жаңартылған басылымы, Дж. Мортон Бойдпен бірге). Collins: Лондон. 1969 – Адамның биосфераға тигізетін әсері. 1970 – Жайлау және молшылық: 1969 жылғы Рейт лекциялары. BBC. 1971 – Халық саны, қоршаған орта және адамның денсаулығы туралы әңгіме. Conservation Foundation: Вашингтон. 1972 – Майкл және Шила Кроуфордтың "Біз бүгін не жейміз" кітабына алғысөз. Neville Spearman, Лондон SBN 85435 360 7.