Кіріспе

Британдық ғалым, канадалық сәулетші сэр Фрэнк Фрейзер Дарлинг (23 маусым 1903 – 22 қазан 1979) – ағылшын экологы, құстарды зерттеуші, фермер, табиғатты қорғаушы және автор, ол Шотландияның таулы аймақтары мен аралдарымен тығыз байланысты. Фрейзер Дарлинг эффектісі оның есімімен аталады.

Ерте өмір

Фрейзер Дарлинг солтүстік Англиядағы Честерфилд қаласындағы Соресби көшесінде дүниеге келді. Ол Харриет Коули Эллс Дарлинг пен Капитан Фрэнк Мосстың заңды емес ұлы еді. Оның анасы Шеффилд қаласынан шыққан жақсы жағдайдағы отбасының қызы болған. Оның отбасы баласын тәрбиеге беруді және оны ұмытып кетуді қалаған. Бірақ ол келіспеді және Фрэнкпен ажырасуға бас тартты. Оның ешқашан кездеспеген әкесі оның туған шағында Шығыс Африкаға кетіп, 1917 жылы Кения-Танганьика шекарасында соғыста қаза тапты. 1966 жылы Дарлинг ұлына белгілі өсімдік географиясының маманы Чарльз Эдвард Мосс оның інісі екенін айтты.

Мансап

15 жасында мектептен қашып кеткен Дарлинг Пеннин тауларындағы бір шаруашылықта жұмыс істеуге жіберілді. Кейін ол Мидленд Ауылшаруашылық колледжінде (қазір Ноттингем университетінің бөлігі), Ноттингемширдегі Рашклиф округінің Саттон Бонингтон қаласында оқып, ауыл шаруашылығы және сүт өндірісі салаларында диплом алды. Ұзақ өтпей ол Марион Фрейзерге ("Бобби") үйленіп, Фрейзер Дарлинг есімді қос тегін алды. Боббиден 1948 жылы ажырасса да, ол өмірінің соңына дейін осы тегін қолданды. Бэкингемширдегі таза сүт жөніндегі кеңесші болып жұмыс істегенде және Шотландияда ғылыми зерттеулер жүргізуге ұмтылғанда Фрейзер Дарлинг Эдинбург университетінің Жануарлар генетикасы институтының жұмысы туралы естіді. 1930 жылдардың басында институт директоры Фрэнсис Альберт Эли Крю оған докторлық диссертациясын жазу үшін орын ұсынды. 1929 жылдан 1930 жылға дейін ол Эдинбургтегі Мал шаруашылығы және генетика жөніндегі Ұлттар Достастығы бюросының директоры қызметін атқарды. 1934 жылы ол Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды. Оны ұсынғандардың қатарында Фрэнсис Альберт Эли Крю, Уильям Кристофер Миллер және А. Д. Бьюкенен Смит болды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Фрейзер Дарлингтің сұр иттіктерді зерттеу жоспарлары орындалмады. Ол әскери қызметке жарамсыз болғандықтан, Шотландияның батыс жағалауын тастап, соғыс кезеңінде азаматтық жұмыстармен айналысудың орнына шаруашылықпен шұғылдануды жөн көрді. 1939 мен 1943 жылдар аралығында Фрейзер Дарлинг жазғы аралдардағы Танера Мордағы шаруашылыққа жарамсыз жерлерді қайта жаңартып, егістікке айналдырды. 1942 жылы соғыс кезеңінде Шотландияның мемлекеттік хатшысы Томас Джонстон одан Шотландияның таулы аймақтарындағы шаруашылықтарға кеңес беру бағдарламасын басқаруды сұрады. Ол келісіп, екі жыл бойы саяхаттап, сабақтар беріп, кейіннен "Крофт шаруашылығы" деген атпен кітап түрінде жарық көрген мақалалар жазды. 1944 жылы ол Арднамуршандағы Стронтиан иелігіндегі Килкамб лоджасында орналасқан Батыс таулы аймақтарын зерттеу институтының директоры болып тағайындалды. Фрейзер Дарлинг жазғандай, Батыс таулы аймақтарын зерттеу институтының мақсаты "аудандағы болашақ саясаттың негізі ретінде қызмет ететін нақты деректерді жинау" болды. Осы деректерді жинау үшін ол бес көмекшіні жұмысқа алды, олардың барлығы жас тау халқы болды. Олар қолөнермен жақсы таныс болғандықтан, ресми тілде емес, өздерінің туған гэль тілінде шаруалармен сөйлесе алатын болды. Ауыл шаруашылығы министрлігінде зерттеу нәтижелерінің радикалды сипаты және олардың жүргізіліп жатқан саясатқа қатысты сыни пікірлері туралы алаңдаушылық оның жариялануын бірнеше рет кешіктірді. Ақыры ол 1955 жылы "Батыс таулы аймақтарын зерттеу: Адам экологиясы туралы эссе" деген атпен жарық көрді. Кіріспесінің соңғы сөйлемінде Фрейзер Дарлинг былай деп жазды: "Таулы аймақтар мен аралдардың көбі қираған жер екендігі және осы фактіні ескермейтін кез келген саясат оңалтуға үміт ете алмайды". Ол "қираудың" себебі – жерді дұрыс пайдаланбау екенін қорытындылады. Таулы аймақтар алдымен табиғи орман жамылғысынан айырылып, содан кейін олар қайта-қайта өртелуге, қарқынды жайылымға, малдың тым көп болуына және топырақтың құнарлылығын жойып, оны жайлап өнімсіз етуге әкелген басқа да жаман қарым-қатынастарға ұшырады. Франк Мирс Батыс таулы аймақтарын зерттеу институтының алдын ала есебін (1948) Сазерленд графтығындағы жоспарлау және қайта құру жөніндегі аралық есебінде (1951) пайдаланды. 1949 жылы ЮНЕСКО-ның бірінші бас директоры Джулиан Хаксли Фрейзер Дарлингті Лонг-Айлендтегі Успейс көлінде өткен консервация жөніндегі Біріккен Ұлттар конференциясында ЮНЕСКО-ның өкілі болуға шақырды. Хаксли Фрейзер Дарлингтің жануарлардың мінез-құлқы туралы зерттеулеріне 1940 жылдардың басынан бері қызығушылық танытқан және Фрейзер Дарлинг Танера Морда тұрған кезде олар хат алысып жүрген. Оның 1969 жылғы BBC Reith лекциялары ("Дала және молшылық") адамның табиғи ортаға жауапкершілігі туралы пікірталасқа маңызды үлес қосты. Ол сол кезде "барлық тірі нәрселердің бір-біріне тәуелді екендігін көрсететін көрнекті мәлімдеме" деп сипатталды. Фрейзер Дарлинг 1971 жылы Хериот-Ватт университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. Ол 1979 жылдың қазан айында Шотландияның солтүстік-шығысындағы Морейширдегі Форресте қайтыс болды.

Отбасы

Дарлинг үш рет үйленді: біріншісі 1922 жылы Марион Фрейзерге (ерлігі ажырасты); екіншісі 1948 жылы Аверил Морлиге (1957 жылы қайтыс болды); үшіншісі 1960 жылы Кристина МакИннес Брочиге.

Таңдалған библиография

1932 – Бультерьерлерде түстің тұқым қуалауы. (Т. В. Хогарттың кітабындағы тарау). 1932 – Үй жануарларындағы сүексіздіктің физиологиялық және генетикалық аспектілері. 1932 – Шотландия таулық қара жүнді қойының жүнінің биологиясы. 1937 – Қызыл бұғы үйірі. Жануарлар мінез-құлқының зерттелуі. Оксфорд университетінің баспасы. 1938 – Құс үйірлері және көбейту циклі: құстардың әлеуметтік өмірін зерттеуге үлес. Кембридж университетінің баспасы. 1938 – Жабайы ел. Жоғарғы таулы аймақтың табиғат зерттеушісінің жазбалары мен суреттері. Кембридж университетінің баспасы. 1939 – Жыл мезгілдері мен фермер: балаларға арналған кітап. Кембридж университетінің баспасы. (Суретшісі: Чарльз Тунниклифф). 1939 – Ронадағы табиғат зерттеушісі: оқшауланған биологтың эсселері. Clarendon Press: Оксфорд. 1940 – Арал жылдары. G. Bell & Sons. 1941 – Жыл мезгілдері және балықшы. Кембридж университетінің баспасы. 1942 – Шотландия тарихы. Collins: Лондон. 1943 – Ұлыбританияның жабайы табиғаты. Collins: Лондон. 1943 – Арал шаруашылығы. G. Bell & Sons. 1943 – Шаруашылық жануарларын күту. 1945 – Шаруашылық жүргізу. Батыс таулы аймақтары мен аралдардағы тәжірибе. Oliver & Boyd: Эдинбург. 1947 – Таулы жерлер мен аралдардың табиғи тарихы. 1949 – "Қызыл бұғы" Сэнди. OUP: Лондон. 1953 – Аляска: Экологиялық барлау. Ronald Press Company: Нью-Йорк. 1955 – Батыс жоталарындағы зерттеу: адам экологиясы бойынша эссе. 1956 – Дала пеликаны: Солтүстік Америкадағы табиғат зерттеушісінің саяхаты. Allen & Unwin: Лондон. 1960 – Кения колониясындағы Мара жазығының экологиялық жаңаруы. Wildlife Society. 1960 – Африка аумағындағы жабайы жануарлар. (Солтүстік Родезияның аң және цецемен күресу бөлімі үшін жасалған зерттеу). Oxford University: Лондон. 1966 – Солтүстік Американың болашақ ортасы: континенттің өзгеруі. (Джон П. Милтонмен бірге). Natural History Press: Нью-Йорк. 1969 – Жоғарғы жерлер мен аралдар. (Жоғарғы жерлер мен аралдардың табиғи тарихының жаңартылған басылымы, Дж. Мортон Бойдпен бірге). Collins: Лондон. 1969 – Адамның биосфераға тигізетін әсері. 1970 – Жайлау және молшылық: 1969 жылғы Рейт лекциялары. BBC. 1971 – Халық саны, қоршаған орта және адамның денсаулығы туралы әңгіме. Conservation Foundation: Вашингтон. 1972 – Майкл және Шила Кроуфордтың "Біз бүгін не жейміз" кітабына алғысөз. Neville Spearman, Лондон SBN 85435 360 7.