Кули тасы: Норвегиядағы христиандық діннің алғашқы жазбасы
Kulisteinen
Кулистін тасы – Норвегиядағы руна жазуы бар ежелгі христиандық белгі. 900 жылдан астам уақыттан бері тарихы зерттеліп келеді. Руналар Христианствоның Норвегияға келгенін көрсетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Кулистейнен, сондай-ақ Кули тасы деп те аталады, және Рундата каталогында N 449 нөмірімен тізімделген. Бұл тас бастапқыда Норвегияның Смола муниципалитетіндегі Кулей аралында орналасқан, үстінде рун жазуы бар.
The Kulisteinen, also known as the Kuli stone and listed as N 449 in the Rundata catalog, is a stone with a runic inscription that was originally located at Kuløy in Smøla municipality, Norway.
Сипаттама
Кули тасы 900 жылдан астам уақыт бойы Кулейде болды, бірақ 1913 жылы ол Тронхеймдегі Ғылым мұражайына көшірілді. Оның кең жағында крест белгісі болды, бұл оның христиандық белгі екенін көрсетеді. 1956 жылы мұражай қызметкері Аслак Лиестёль тастың тар жиегінде рун жазуы бар екенін байқады. Онда ежелгі норвеж тілінде: "Торе мен Халлвард бұл тасты христиандық Норвегияда он екі жыл бойы болғаннан кейін орнатты" деп жазылған. 1990 жылдардың ортасында жазу лазерлік сканерлеу мен микрокартографиядан өтті, мақсаты оны дұрыс оқуға қол жеткізу болды. Содан кейін жоғарыда "болған" (vært) деп аударылған сөзді "um rétt" деп оқу ұсынылды, бұл христиандық он екі жыл бойы "заң мен тәртіп орнатты" дегенді білдіруі мүмкін. Осылайша, рун тасы жаңа дін, яғни христиан дінінің насият құралы болған болар. Алайда, жаңа оқу мен түсіндіруде маңызды палеографиялық және филологиялық/тіл білімі проблемалары бар. Кули тасы кейіннен 1034 жылға дейін дабылданды, себебі ол бастапқыда викинг дәуіріне жататын, сол жылға дендрохронологиялық түрде тестіленген ағаштан жасалған жағалаудың жанынан табылған, екеуінің де бір уақытта жасалғандығы болжамымен. Төмендегі транскрипция мен аударма Rundata дерекқорында қабылданған нұсқаны пайдаланады. Рун мәтіні Нореги, яғни Норвегия туралы айтады. Норвегияға қатысты тағы бір викинг дәуірі рун тасы – үлкен Йеллинг тасы DR 42, оны Дания королі Харальд Көк Тіс орнатқан және Norveg атауын қолданған. Сондай-ақ, Кули тасы Норвегияда "христиандық" сөзінің алғаш рет қолданылған жерін көрсетеді.
For over 900 years the Kuli stone had been at Kuløy, but then 1913 it was moved to Vitenskapsmuseet i Trondheim. It had a cross on the broad side, indicating that it was a Christian marker. Then in 1956 curator Aslak Liestøl noticed that the stone had a runic inscription along the narrow edge. It reads in Old Norse: "Tore and Hallvard erected this stone (for) twelve winters/years Christianity had been in Norway". In the mid 1990s the inscription was subjected to laser scanning and microcartography in an attempt to arrive at a more sure reading. It was then suggested that the word translated "been" (vært) above should be read as um rétt, and that this could mean that Christianity had "supplied law and order" for twelve years. The runic stone would then have been propaganda for the new religion, Christianity. There are, however, serious paleographic and philological/linguistic problems with the new reading and interpretation. The Kuli stone was later dated to 1034 since it was originally found adjacent to a Viking Age boardwalk dated dendrochronologically to that year, on the assumption that the two were contemporaneous. The transcription and translation below use that accepted in the Rundata database. The runic text refers to Nóregi, or Norway. One other Viking Age runestone refers to Norway, the larger Jelling Stone DR 42, which was raised by King Harald Bluetooth of Denmark and uses the name Norveg. The Kuli stone also marks the first known use of the word "Christianity" in Norway.