Ваалс: Еуропаның үш шекарасының қиылысы

Кіріспе

Лимбург провинциясындағы қала, Нидерланды

Ваальс (; Ripuarian: Vols) – Нидерландының оңтүстік-шығысындағы Лимбург провинциясының ең оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан қала. Муниципалитет белгілі бір аумақты қамтиды. Ол Арденн-Эйфель тауларының батыс етегінде жатыр, Маастрихттен шамамен шығысқа және Германияның Ахен қаласынан батысқа қарай орналасқан. Ваальс тікелей Бельгиямен және Германиямен шектеседі. Осы себепті үш елдің шекарасы Дриэланденпункт деп аталатын нүктеде, сондай-ақ Нидерландыдағы ең биік нүкте – Ваальсербергке өте жақын жерде қиылысады. Ваальсерберг бұрын "Хубертусберг" деп аталған, ол сегізінші ғасырдың қасиетті Хубертусының құрметіне қойылған атау.

Тарих

Ваальс атауы латын тілінен шыққан, Нидерландыдағы географиялық атаулардың өте сирек кездесетінінің бірі. Голландияның Лимбург провинциясының оңтүстігі, оның ішінде «Валлис» бұрын Рим империясының бір бөлігі болған, ал аймақ орталығы қазіргі Германияның Кельн қаласында (Colonia Claudia Ara Agrippinensium) орналасқан. Ваальс алғаш рет 1041 жылы тарихи құжаттарда айтылады. Ауыл сол кезде Vals немесе Vallis деп аталған, яғни «аңғар». Сол уақытта Киелі Рим императоры III Генрих жерді Сент-Адалберт аббаттығына сыйлаған. Бұл сыйлықты жақын орналасқан Ахен қаласына жақын жерлерден ажырату үшін, ол «аңғардағы» жер деп нақты көрсетілген – Vallis-те. Ваальстың Еуропадағы географиялық орналасуы оның дәстүрлі католик және жаңадан пайда болған протестант державаларының шекарасында қалуына әкелді. 16 ғасырдан бастап католик Испания голландиялық жерлеріндегі протестант көтерілісін басуға тырысты. Соның салдарынан 1568 жылы протестант Вильгельм Оранскийға адал әскер Ваальс арқылы өтіп, католик Сент-Павел шіркеуін тонады. 1661 жылы Ваальс Нидерланд Республикасының құрамына кірді. Осының нәтижесінде ол кәсіпкерлерді тартты және өркендеген өндіріс орталығына айналды. Сол дәуірдегі белгілі өнеркәсіптік отбасылардың бірі – Фон Клермонттар, 1761 жылы пруссиялық Ахеннен Ваальске көшіп келді. Олар Пруссия, Австрия, Польша және тіпті Ресейден тапсырыс алған, гүлденген зығыр фабрикасын құрды. 1717 жылы патша Петр I Фон Клермонттарды қабылдаған деседі. 1803 жылы Франция императоры Наполеон Бонапарт және оның әйелі Жозефина де Боарне Ваальске келіп, отбасының жаңадан салынған Блумендаль сарайында қонақтады. 1815 жылы Вена конгресінде Ахен қаласы Пруссияға, ал Ваальс Нидерланд Корольдігіне берілуі шешілді. 1830 жылы Бельгия Нидерландыдан тәуелсіздігін жариялады, жаңа мемлекеттің құрамына Ваальс кірді. 1839 жылы Лондон шарты бойынша Ваальс Нидерландыға қайтарылды. Осы шарт Мореснет деген шағын бейтарап аумақты да құрды, оның жаңа шекаралары Бельгия, Нидерланды және Пруссия шекараларымен Ваальс сыртында қиылысты. Мореснетте туы болғанымен (қара, ақ, көк), мемлекет басшысы немесе үкімет болған жоқ. Ол көршілес еуропалық державалардың шекараларындағы қалайы кенін, сол кезде сирек кездесетін металлдың өндірісін реттеу үшін құрылды. Ваальсте әлі де Виергренценвег («Төрт шекара жолы») бар, ол 1839 жылдан 1919 жылға дейінгі кезеңді еске салады, содан кейін Мореснет Бельгияға қосылды. 19 ғасырда Нидерландыдан тыс жерлерде индустрияландыру мен протекционизмнің кеңеюі 1840 жылдан кейін Ваальсте өндірістің айтарлықтай төмендеуіне тікелей себеп болды. Содан кейін, негізінен көршілес немістерге қызмет көрсететін аймақтық курорттық қала біртіндеп пайда болды. Ваальс «Vaalser Paradies» деп аталды, тіпті сол кезеңде бірнеше казино ашылды. Шекаралық экономикалық белсенділікті одан әрі дамыту үшін 1922 жылы Ахеннен Ваальске дейін, ал 1924 жылы Оңтүстік Лимбургтен Маастрихтке дейін трамвай желісі салынды. Голландияның Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын бейтараптығын жариялағанмен, Ваальс 1940 жылдың 10 мамырында Батыс Еуропадағы жауынгерлік қимылдардың бірінші күнінде неміс әскерлері басып алды. Неміс оккупациясы төрт жылдан астам уақытқа созылды, Ваальс 1944 жылдың қыркүйек айында одақтас күштердің шабуылымен босатылды. Соғыстан кейінгі қалпына келтіру бастапқыда баяу болды, соның салдарынан контрабандалық сауда пайда болды. Шекарадан тыс түнгі контрабандистер, «Ваальс соулары» деп аталды, кофе, шоколад және темекі сияқты тауарлармен айналысып өркендеді. Бүгінгі күні Ваальс туристік орын болып табылады, кірісі негізінен неміс, бельгиялық және голландтық туристерден түседі, сонымен қатар немістер үшін сауда орталығы болып табылады. Осылайша Ваальс қаласын неміс Ахен қаласының голландтық шағын ауданы деп қарастыруға болады. Тұрғындардың шамамен төрттен бірі неміс. Ваальс Ахеннің қоғамдық көлік жүйесіне де жақсы интеграцияланған. Ваальсте сөйленетін неміс диалектісі – Орта неміс тілінің бір түрі және стандартты голланд тілімен тек қана қатысы бар. Батыс Германияда сөйленетін басқа да диалекттермен бірге, ол рипуар тілдері отбасының бір бөлігі болып табылады.

Vaals' actual name is derived from Latin, one of very few such geographical names in the Netherlands. The south of the Dutch province of Limburg, which included 'Vallis', was previously part of the Roman Empire, the local region having been centred on the present day German city of Cologne (Colonia Claudia Ara Agrippinensium). Vaals is first mentioned in historical documents in the year 1041. The village is therein referred to as either Vals or Vallis, meaning valley. In that time Holy Roman Emperor Henry III donated land to the Abbey of St. Adalbert. To distinguish his donation from any land closer to the nearby city of Aachen, then the Holy Roman capital, it is specifically referred to as being "in the valley" – in Vallis. Vaals' geographical location in Europe meant that it eventually came to lie on the boundary between traditional Catholic and emerging Protestant powers. Commencing in the 16th century Catholic Spain sought to suppress a Protestant uprising in its Dutch territories. During the resulting war a force loyal to Protestant William of Orange in 1568 passed through Vaals and looted the Catholic St. Paul's Church. In 1661 Vaals became a part of the Republic of the United Netherlands. As such it attracted entrepreneurs who developed it into a prosperous manufacturing hub. One prominent industrial family of the era were the Von Clermonts, who moved from then Prussian Aachen to Vaals in 1761. They established a prosperous linen factory which went on to attract custom from as far afield as Prussia, Austria, Poland and even Russia. In 1717 Tsar Peter the Great had supposedly visited the Von Clermonts. In 1803, Napoleon Bonaparte, Emperor of France, and his wife Josephine de Beauharnais visited Vaals and stayed in the family's recently constructed Bloemendal Castle. The Conference of Vienna in 1815 determined that the city of Aachen was to be assigned to Prussia while Vaals went to the Kingdom of the Netherlands. Belgium declared its independence from the Netherlands in 1830, the new nation including Vaals within its boundaries. In 1839 Vaals was reassigned by the Treaty of London to the Netherlands. This treaty also created the small Neutral Territory of Moresnet, the new borders of which met up with those of Belgium, the Netherlands and Prussia at a point just outside Vaals. While Moresnet had a flag (Black White Blue), it had no head of state or government. It was created by neighbouring European powers wanting to regulate the mining of deposits of tin, then a notably scarce metal, that existed within its boundaries. The Viergrenzenweg ("Four Borders Road") still exists in Vaals, a reminder of the era lasting from 1839 to 1919, after which Moresnet was absorbed into Belgium. Expanding industrialization and protectionist policies outside the Netherlands during the 19th century directly contributed to the notable decline of manufacturing in Vaals after 1840. Thereafter a regional resort town gradually emerged, catering mainly to the neighbouring Germans. Vaals came to be referred to as 'Vaalser Paradies', even acquiring several casinos during the period. To further cross border economic activity a tram line was constructed joining Aachen to Vaals by 1922 and extending across southern Limburg to Maastricht in 1924. Despite Dutch neutrality being declared long before World War II, Vaals was occupied by German forces on the first day of hostilities in western Europe May 10th 1940. German occupation lasted for over four years, Vaals being liberated by advancing Allied forces in September 1944. Post war recovery was initially slow and was responsible for a viable smuggling trade arising. The 'Owls of Vaals', as the cross border night time smugglers came to be known, prospered, dealing in such commodities as coffee, chocolate and tobacco. To this day Vaals is a tourist site, gathering its income mostly from German, Belgian and Dutch tourists as well as being a retail centre, especially for the Germans. As such the town of Vaals can be seen as the Dutch suburb of the German city of Aachen. Approximately a quarter of the inhabitants are German. Vaals is also well intergrated into Aachen's public transport system. The German dialect spoken in Vaals is a form of Middle German and only distantly related to Standard Dutch. Together with a number of other dialects spoken in western Germany it is a part of the Ripuarian language family.

Халық саны

Ваальс муниципалитеті төрт ауыл және тоғыз елді мекенді қамтиды. Ваальстың Германияға жақын орналасуының нәтижесінде, қазіргі таңдағы халықтың шамамен бір төртінші бөлігі неміс тегінен шыққан.

Экономика

Вальс қаласының басты кіріс көзі туризм саналады. 1960 жылдардан бастап көршілес көмір және тоқыма өнеркәсібі көбінесе тоқтатылды. Бүгінде тұрғындардың көп бөлігі жұмыс үшін көршілес ірі қалалар Херлен, Керкраде және Маастрихт, сондай-ақ Ахен мен айналасына қатынайды. Нидерландының ағымдағы ұлттық кедейлік мониторында халықтың алтыдан бірі кедей деп жіктеледі.