Кіріспе

Израильдік ақын, драматург, журналист және аудармашы Натан Альтерман (14 тамыз 1910 – 28 наурыз 1970) – Израильдік ақын, драматург, журналист және аудармашы. Ол ешқашан сайланбаған лауазымды атқармағанымен, 1948 жылы қазіргі Израиль мемлекеті құрылғанға дейін және одан кейін де социалистік-сионистік саясатқа зор ықпал етті.

Әдеби мансап

1933 жылы, 23 жасқа толғанда, Альтерман "Күсір" водевиль театры үшін ән жаза бастады. 1934 жылы ол күнделікті "Давар" газетінде "Тель-Авив эскиздері" атты рифмаланған бағана жариялай бастады. Төрт ай ішінде осы бағананың 26 саны жарық көрді. 1934 жылдың қараша айында "Давардан" кетіп, "Хаарец" газетінде "Моменттер" атты ұқсас бағана жариялай бастады, бірақ бұл жолы бағаналар лирикалық емес, сатиралық сипатта болды. Ол сегіз жыл бойы осы бағаналарды жариялап, барлығы 297 бағана шығарды. Альтерманның поэзиядан алғашқы кітабы – 1938 жылы жарық көрген "Көкхавим бахут" ("Сырты жұлдыздар"). Израиль сыншысы Бенджамин Харшав айтқандай, "неоромантикалық тақырыптары, күшті мәнерлері және метрикалық шеберлігі" бар бұл том оны қазіргі еврей әдебиетіндегі маңызды тұлға ретінде бекітті. Оның келесі маңызды кітабы – "Кедейлердің қуанышы" (imḥàt aniyím, 1941). Бұл – 31 өлеңнен тұратын, бір-бірімен байланысты калейдоскоптық фантасмагория, барлығы тірі әйеліне құмар болған, қайтыс болған адамның көзқарасынан баяндалған, Орфей мен Эвридика оқиғасының кері нұсқасы. Қайтыс болған адам өзінің сүйіктісін соғыс пен кедейліктен қорғағысы келеді, бірақ ең бастысы – оны өз әлеміне тартуды қалайды. Оның жоспарлары үнемі сәтсіздікке ұшырайды. Кішкентай шамның жарығы оны кері қайтаруға жеткілікті. Оқиға табиғи емес триллерге ұқсаса да, өлеңдер мен ырғақтары тұрақты және әдемі. 1942 жылы, Ұлыбританияның Палестинаға мандаттық билігіндегі сионистік еврей қауымына Холокост туралы алғашқы хабар жеткенде, Альтерман еврейлердің "Бізді барлық елдердің арасынан таңдаған Сенге мадақ болсын" деген дұғасын сатиралық түрде бейнелеген өлең жазды. Бұл өлеңінде Альтерман былай дейді: "Біздің балаларымыздың дауысы, дарға асылатын жерлердің көлеңкесінде, әлемнің ашуын естімедік. Өйткені Сен бізді барлық елдердің арасынан таңдадың, бізді сүйдіңсің және жақсы көріп қалдың. Сен бізді барлық елдердің арасынан таңдадың, норвегиялықтардың, чехтардың және британдықтардың арасынан. Дарға асылатын жерге бет алған еврей балалары, олардың қаны басқалардың қатарына қосылмайтынын біледі, олар тек анасына "бетіңді бұр" деп шақырады". 1943 жылы Альтерман "Швед тілі" мақамасын жазды, онда Швецияның Даниядан келген еврей босқындарын қабылдауға дайындығын мақтады. 1943 жылы ол Папа Пий XII-ні сынаған өлең жазды, ол "Яд Вашем" мұражайында көрсетілген. 1945-1947 жылдары Альтерманның "Давар" газетіндегі еженеделік бағанасы британдық армияның зорлық-зомбылық шараларын айыптады және британдық саясатқа қарсы шығып, елдің жағалауына еврейлердің Холокосттан аман қалғандарын әкелген заңсыз иммигранттар кемелерін мақтады. Олардың ең танымалдары – 1945 жылғы "Итальяндық капитанды мадақтау". 1948 жылғы Араб-Израиль соғысының басында ол көптеген патриоттық өлеңдер жазды, олардың ең танымалдары – "Күміс табақ" (магаш ха кесеф). Израильдің Еске алу күнінде оқылатын канондық мәтінге айналған бұл өлең Хаим Вейцманның 1947 жылдың желтоқсанында БҰҰ-ның Палестинаны бөлу жоспарын қабылдағаннан кейін айтқан сөздеріне жауап ретінде жазылды: "Ешбір мемлекет күміс табақта берілмейді. Бөлу жоспары еврейлерге мүмкіндік береді". Ол өзінің өлеңінде Синай тауындағы Киелі кітаптағы Аянға ұқсас көріністі сипаттайды, онда еврей халқы еврей мемлекетін күтіп отырған, исраилдіктер Тораны күткендей. Бірақ Мұса Тас Тақташаларды алып төмен түспей, халық екі бейтаныс жас жігітті, шаршағандықтан жараланған ұл мен қызды көреді. "Сендер кімдерсің?" деп сұрағанда, олар: "Біз – сіздерге еврей мемлекетін тапсырған күміс табақпыз", – деп жауап береді. Ол сондай-ақ "GHL-ден біреуі" (GHL – шетелдегі әскерге шақырудың еврейше аббревиатурасы) деп жазды, бұл жаңадан құрылған Израиль мемлекетіне көшіп келген және Израиль қорғаныс күштеріне дереу шақырылып, майданға жіберілген Холокосттан аман қалған 20 000-ға жуық еврей және басқа да еврей босқындары туралы. Олар әскери дайындықсыз болғандықтан, Израильге көшіп келгеннен кейін көп ұзамай 300-ге жуық адам шайқаста қаза тапты. Бұл өлең соғыстың соңғы күні "Даварда" жарияланды, бұл жауынгерлерге адамгершілікке жатсыз қарым-қатынас жасалғанына наразылық білдірді. Өлең осы жауынгерлердің құрбандығын еврей босқындары үшін қауіпсіз отан болуды талап ететін мемлекеттің талабына қарама-қайшылық етеді. Кейін Шем Тов Леви өлеңді музыкаға қосты және алғаш рет Арик Эйнштейн 1985 жылы Land Product альбомында орындады. Ол Израильдің Еске алу күнінде және 1948 жылғы тәуелсіздік соғысын еске алу рәсімдерінде жиі орындалады. Альтерман Шекспир, Мольер, Расин, Гоцци, Мольнар, Люлли, Достоевский, Бернард Шоу, Ионеско, Куртелин, Пристли, Барри, Ануи, де Бомарше, Джонсон, Лабиш, Островскийді иврит және идиш тілдеріне аударды. Ол Моше Виленскидің "Каланиот" әнінің сөзін жазды, оны Шошана Дамари орындады. Альтерманның кейбір өлеңдері танымал әндерге айналды, мысалы, "Аяқтамайтын кездесу" (פגישה לאין קץ). Израильдің Netflix телешоуы "Штиселдің" үшінші маусымындағы бір эпизод оның "Бірінші күлімдеу" өлеңімен аталған, ол шоудағы еске алу рәсімінде оқылады. Эпизодта Роберт Френдтің (Found in Translation, Toby Press, 2006) "Бірінші күлімдеу" өлеңінің ағылшын тіліне аудармасы да қосылған.

Саяси белсенділік

1950 жылдары Альтерман Израильдің араб азаматтарына (1966 жылға дейін) сол кезде салынған әскери үкімге қарсы болды және Бен Гурион үкіметі тарапынан басып құйрылған 1952 жылғы теңізшілер ереуілі сияқты жұмысшылардың күресін ынталы қолдады. Алты күндік соғыстан кейін Альтерман Ұлы Израиль қозғалысын құрушылардың бірі болды, бұл оның мансабының басында қарсылас болған оңшыл белсенділермен одақтасуына әкелді. Ол Дэвид Бен Гурионды (сол кезде Кнессет депутаты ғана болған, бірақ бәрібір үлкен ықпалға ие болған) бейбіт келісім үшін соғыста басып алынған территорияларды бергісі келгені үшін сынады.

Марапаттар мен мойындау

Альтерман 2016 жылдан бері Израильдің 200 шекельдік банкнотасында бейнеленген. 1946 жылы Альтерман Жан Расиннің "Федре" және Шекспирдің "Виндзордың шаттыққа толы әйелдері" пьесаларын аударғаны үшін үлгілі аударма үшін Черниховский сыйлығын алды. 1947 жылы "Кедейлердің қуанышы" кітабы үшін Руппин сыйлығын алды. 1957 жылы Альтерман әдебиет саласындағы Бялик сыйлығымен марапатталды. 1967 жылы Мольердің пьесаларын аударғаны үшін ол тағы да Черниховский сыйлығын алды. 1968 жылы әдебиет саласындағы Израиль сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы оның суреті Израильдің ақша белгісіне таңдалды.

Поэзия

Жұлдыздар Яхдав баспасы, 1938; Махбарот Лесифрут баспасы, 1945; Хакиббуц Хамеушад баспа үйі, 1995
Кедейлердің қуанышы Махбарот Лесифрут баспасы, 1941
Індет өлеңдері Махбарот Лесифрут баспасы, 1944
Жетінші баған [1-том] Am Oved баспасы, 1948; Жаңа басылымдар: Хакиббуц Хамеушад баспа үйі, 2003; 2004
Жетінші баған [2-том] Давар, 1954
Көгершін қаласы Махбарот Лесифрут баспасы, 1957
Он бауырдың өлеңдері Махбарот Лесифрут баспасы, 1961
Жаздық той Махбарот Лесифрут, 1965
Пифагордың сот процесі Махбарот Лесифрут, 1965
Сәттер Хакиббуц Хамеушад баспа үйі, 1974
Күміс таба: Таңдамал өлеңдер Қорғаныс министрлігі, 1974
Алдыңғы тұғыр Хакиббуц Хамеушад баспа үйі, Мосад Альтерман, 1980
Қолдан: Жұлдыздар, Кедейлердің қуанышы, Індет өлеңдері, Көгершін қаласы Хакиббуц Хамеушад баспа үйі, 1980
Өлеңдер 1931-1935 Хакиббуц Хамеушад баспа үйі, 1984
Жаңалыққа мақтау Хакиббуц Хамеушад баспа үйі, 1997
Ескі заманның өлеңдері Хакиббуц Хамеушад баспа үйі, 1999
Жетінші баған: Бенно Калевтің жинағынан Израиль өнері Хакиббуц Хамеушад баспа үйі, 2000

Пьесалары

Киннерет, Киннерет «Хакиббутц Хамеушад» баспасы, 1962 ж.
Аруақтардың қонақ үйі Амикам, 1963 ж.
Патшайым Естер «Хакиббутц Хамеушад» баспасы, 1966 ж.
Урдың соңғы күндері «Хакиббутц Хамеушад» баспасы, 1990 ж.

Балалар үшін суреттелген кітаптар

Он бірінші қозы Machbarot Lesifrut Publishing, 1943; жаңа басылымдар Hakibbutz Hameuchad Publishing House, 1973, 2005
Достық әндер кітабы Machbarot Lesifrut, 1958
Пазл кітабы Hakibbutz Hameuchad Publishing House, 1971
Балаларға Hakibbutz Hameuchad Publishing House, 1972
Ог Басанның патшасы Hakibbutz Hameuchad Publishing House, 1975, жаңа басылым 2011
Балаларға арналған ұйқастар Hakibbutz Hameuchad Publishing House, 1976; жаңа басылым 2002
Қандай ғажайып! Hakibbutz Hameuchad Publishing House, 1983
Кішкентай Чирик туралы әңгіме Hakibbutz Hameuchad Publishing House, 2003
Соңғы Пі туралы әңгіме Hakibbutz Hameuchad Publishing House, 2000
Бәрі Ханукада болды Hakibbutz Hameuchad Publishing House, 2001

Әндер

Махаббат өлеңдері Хакиббұтц Хамеушад баспасы, 1998
Тель-Авив серенадасы Хакиббұтц Хамеушад баспасы, 1999
Екі рет қоңырау шалу керек Хакиббұтц Хамеушад баспасы, Израиль радио хабар тарату органы, 2002

Сатиралық

Соңғы маска Маариф, 1968 жыл.

Шығарма емес

Бұрылыстан шығу Хакиббуц Хамеушад баспасы, 1971
Үшбұрышты жіп Хакиббуц Хамеушад баспасы, 1971
Альтерманның жазбалары [А том] Хакиббуц Хамеушад баспасы, Тель-Авив университетінің Еврей әдебиеті жөніндегі Кац зерттеу институтымен бірлесе, 1977
Кішкентай Тель-Авив Хакиббуц Хамеушад баспасы, 1979
Альтерманның жазбалары [Б том] Хакиббуц Хамеушад баспасы және Мосад Альтерман, 1979
Альтерманның жазбалары [С том] Хакиббуц Хамеушад баспасы және Мосад Альтерман, 1981
Ақын мен мемлекет қайраткері арасында Хакиббуц Хамеушад баспасы, 1981, толықтырылған басылым. Хакиббуц Хамеушад баспасы, Мосад Альтерман, 1986
Альтерманның жазбалары [D том] Хакиббуц Хамеушад баспасы, 1986
Екі жол Хакиббуц Хамеушад баспасы, Мосад Альтерман, 1989
Эсселер мен мақалалар Хакиббуц Хамеушад баспасы, 2019