Кіріспе
1770 жылы Үндістанның төменгі аймақтарында болған ашаршылық 1769-1770 жылдары Бенгалия мен Бихарда болған Ұлы Бенгалия ашаршылығы, салдарынан шамамен 30 миллион адам зардап шекті. Бұл Бенгалияда екі билік жүрген кезеңде орын алды. Бұл, Шығыс Үндістан компаниясына Бенгалияда дивани, яғни кіріс жинау құқығын бергеннен кейін, бірақ компания низамат, яғни азаматтық басқаруды толыққанды бақылауға алмас бұрын болды. Бұл құқық Бенгалияның губернаторы, Наваб Назм-уд-Дауланың (1765-72) қолында қалды. 1768 жылдың күзінде және 1769 жылдың жазында егін нашар жиналды, сонымен қатар жұқпалы ішек ауруы (шешек) тарады, бұл ашаршылықтың негізгі себептері деп есептелді. Шығыс Үндістан компаниясы жеткілікті білімі бар әкімшілердің жетіспеуіне байланысты салық жинауды жеке тұлғаларға беріп қойды, бұл жағдай ашаршылықтың салдарына күштірек әсер етуіне мүмкіндік берді. Қысымды күшейткен басқа факторлар: астық саудагерлері шаруаларға аванс беруді тоқтатты, бірақ саудагерлердің астығын басқа аймақтарға экспорттау механизмі өз күшімен қалды; Шығыс Үндістан компаниясы армиясы үшін көп мөлшерде күріш сатып алды; Компанияның жеке қызметкерлері мен олардың үнді гомасталары астыққа жергілікті монополия құрды. 1769 жылдың соңына қарай күріш бағасы екі есеге, ал 1770 жылы тағы үш есеге өсті. Бихарда, құрғақшылықтан зардап шеккен аймақтарда армияның үздіксіз өтуі жағдайды одан бетерлетті. Шығыс Үндістан компаниясы тікелей көмек көрсету арқылы азаматтарға көмектеспеді, сондай-ақ салықтарды төмендетпеді, бірақ мұндай мүмкіндіктер шектеулі болуы мүмкін. 1770 жылдың жазында адамдар барлық жерде өлімге ұшырады. Жаңбыр жауғанымен, ол көптеген әлсіз адамдарға ауру әкелді. Осыдан кейін Хугли өзенінің дельтасында бірнеше жыл бойы қарақшылық күшейді. Тұрғындары тастап кеткен, өсімдіктерге толы ауылдар көптеп кездесті. Халық азаюы біркелкі болмады: солтүстік Бенгалия мен Бихарда ауыр, орталық Бенгалияда орташа, ал шығыста жеңіл болды. Шығыстағы Бенгал дельтасында су жеткілікті болғандықтан жағдай тез жақсарды. Шамамен жетіден он миллионға дейін адам, яғни президенттіктегі халықтың төрттен бірінен үштен біріне дейін қайтыс болды деп есептеледі. Егістікке келген зиян жалпы егістіктің үштен біріне тең деп бағаланды. Кейбір ғалымдар бұл сандарды жоғары бағалағандық деп санайды, себебі 1770 жылы сенімді демографиялық мәліметтер болмады. Дегенмен, ашаршылық зардап шеккен аймақтардағы дәстүрлі өмір салтын қиратты. Бұл Бенгалияда өсірілетін тутарбақан мен мақта үшін апатқа айналды, нәтижесінде көптеген қаза болғандардың арасында азық-түлік қоры жоқ инешілер мен тоқымашылар болды. Ашаршылық Бенгалиядағы екі билік жүрген кезеңнің аяқталуын жеделдетті, ал компания жақын арада жалғыз басқарушыға айналды. Оның мәдени әсері көп уақыттан кейін сезілді, бір ғасырдан кейін Банким Чандра Чаттерджидің әсерлі романы "Андамат" осы тақырыпқа арналды.
The Great Bengal famine of 1770 struck Bengal and Bihar between 1769 and 1770 and affected some 30 million people. It occurred during a period of dual governance in Bengal. This existed after the East India Company had been granted the diwani, or the right to collect revenue, in Bengal by the Mughal emperor in Delhi, but before it had wrested the nizamat, or control of civil administration, which continued to lie with the Mughal governor, the Nawab of Bengal Nazm ud Daula (1765 72). Crop failure in autumn 1768 and summer 1769 and an accompanying smallpox epidemic were thought to be the manifest reasons for the famine. The East India Company had farmed out tax collection on account of a shortage of trained administrators, and the prevailing uncertainty may have worsened the famine's impact. Other factors adding to the pressure were: grain merchants ceased offering grain advances to peasants, but the market mechanism for exporting the merchants' grain to other regions remained in place; the East India Company purchased a large portion of rice for its army; and the Company's private servants and their Indian Gomasthas created local monopolies of grain. By the end of 1769 rice prices had risen two fold, and in 1770 they rose a further three fold. In Bihar, the continual passage of armies in the already drought stricken countryside worsened the conditions. The East India Company provided little mitigation through direct relief efforts; nor did it reduce taxes, though its options to do so may have been limited. By the summer of 1770, people were dying everywhere. Although the monsoon immediately after did bring plentiful rains, it also brought diseases to which many among the enfeebled fell victim. For several years thereafter piracy increased on the Hooghly river delta. Deserted and overgrown villages were a common sight. Depopulation, however, was uneven, affecting north Bengal and Bihar severely, central Bengal moderately, and eastern only slightly. The recovery was also quicker in the well watered Bengal delta in the east. Between seven and ten million people—or between a quarter and third of the presidency's population—were thought to have died. The loss to cultivation was estimated to be a third of the total cultivation. Some scholars consider these numbers to be exaggerated in large part because reliable demographic information had been lacking in 1770. Even so, the famine devastated traditional ways of life in the affected regions. It proved disastrous to the mulberries and cotton grown in Bengal; as a result, a large proportion of the dead were spinners and weavers who had no reserves of food. The famine hastened the end of dual governance in Bengal, the Company becoming the sole administrator soon after. Its cultural impact was felt long afterwards, becoming the subject a century later of Bankim Chandra Chatterjee's influential novel Anandamath.
Атауы мен орналасқан жері
Бенгал тіліндегі Чиаттторер мо́нно́нтор атауы бенгал күнтізбесінің 1176 жылынан және бенгал тілінде "аштық" деген мағына беретін сөзден туындаған. Аштыққа ұшыраған аймақтар ең көп қазіргі Үндістанның Бихар және Батыс Бенгалия штаттарына әсер етті, бірақ аштық Орисса мен Джаркхандқа, сондай-ақ қазіргі Бангладешке де тарады. Ең ауыр зардап шеккен аймақтар – Орталық және Солтүстік Бенгалия, Бихардағы Тирхут, Чампаран және Бетия. Оңтүстік-Шығыс Бенгалия аштықтан зардап көрмеді – аштық жылдары өнім мол болды.
Аштықтан бұрынғы қиындықтар
Аштық Бенгалияға он сегізінші ғасырдың басынан бері әсер еткен көптеген тіршілік көрісі дағдарыстарының фонында туды. Бенгалия мен Бихарда муссонның нашар болуы 1768 жылы өнімнің ішінара жетіспеуіне алып келді; 1769 жылдың басында базар бағалары қалыптыдан жоғары болды. 1769 жылы жаңбырлар қалыпқа келгенде жағдай біраз уақытқа жақсарды, тіпті астық Мадрас президенттігіне экспортталды. Бірақ қыркүйектің соңына қарай жағдай қайтадан нашарлап, құрғақшылықтың алдынан келді.
Аштық және саясат
1769 жылдың 18 қыркүйегінде Дакканың Найб Назимі Мұхаммед Реза Хан Форт-Уильямдағы Кеңестің президенті Гарри Верелстке "маусымның құрғақтығы" туралы хабарлады. Сол айда Джон Картье, Кеңестің Эсквайры (және екінші командирі) Лондондағы Директорлар кеңесіне Бенгалиядағы ашаршылыққа ұқсас жағдайлардың жақындап келе жатқаны туралы хабарлады. Бір ғасырдан кейін У. В. Хантер бұл хатты алдағы ашаршылық туралы "бірден-бір маңызды хабарлама" деп атап, президент Верэльсттің растауының болмауына таңырқады. Сол айда Басқармаға жіберілген басқа хаттарда табыс жинаудың ықтимал жоғалуы туралы болжамдар келтірілген, бірақ ашаршылық туралы ештеңе айтылмады. 23 қазанда Бехер Кеңеске Муршидабадта азық-түлік дәндерінің "көптеп жетіспеушілігі мен тапшылығы" туралы баяндады. Бұл Кеңесті шұғыл шара ретінде әскеріне 1,2 миллион тонна күріш сатып алуға итермеледі. Бечердің агенті Чарльз Гранттың айтуынша, қараша айында Бенгалияның солтүстік аудандарында ашаршылықтың алғашқы белгілері көріне бастады. Желтоқсанның соңында азық-түлік бағасы күрт өсіп, Бихармен бірге Батыс Бенгалияның аудандары да қиын жағдайда болды. 7 желтоқсанда Реза Хан мен Шитаб Рай Кеңеске алдағы қаржы жылына шаруалардың жеке өнімдеріне пропорционалды түрде азық-түлік жинаудың адал схемасын енгізуді ұсынды. Бұл ұсынысқа жауап берілмеді; У. В. Хантер кейінірек бұл адамдардың жалпы ахуалды күшейте түсуге мүдделі болғанын айыптады. 1770 жылдың 25 қаңтарында Картье кеңеске ауыр азаптауларға байланысты зардап шеккен аймақтарда жер салығын шамамен жеті пайызға төмендетуді ұсынды. Он күннен кейін Картье өз ұстанымын өзгертіп, кіріс ауыр жағдайға қарамастан төленуін жалғастырып жатқанын атап өтті. 28 ақпанда Кеңес орақсыз өнімнің қиын жағдайларына байланысты салық төлемеген шаруаларға мейірімділікпен қарауды ұсынды. Жалпы алғанда, ақпан айына дейін ешқандай көмек жоспары әзірленбеді. Бастапқыда жағдайдың жақсаруына үміттенгенмен, жаңбыр жауған жоқ және көктемгі егіннің өнімі аз болды; Реза Ханның кеңесі бойынша Кеңес кіріс мақсаттарына жету үшін салықты 10 пайызға көтеруді шешті. Астық бағасы жыл бойы өсіп отырды. Мамыр айының ортасында мұқтаждық толыққанды аштыққа айналып, жаппай аштық, қайыршылық және өлімге ұласты. Азық-түлік бағасы шарықтап, провинцияның азық-түлік сатып алуға ақшасы жетпей, сауда тоқтап қалды. Хан күн сайын миллиондаған адамның өліп жатқанын, өрттердің кеңінен тарағанын және резервуарларда бір тамшы судың да жоқ екенін мәлімдеді. Бұл жағдай шамамен үш айға созылды.
Жеңілдіктер
Компания тиімді жеңілдету шараларын қабылдамады — салықтар төмендетілмеді және ешқандай маңызды көмек көрсетілмеді. 1769 жылдың қазан айында Компания Патна мен Муршидабадта қоймалар салуды сұрады; қалалық шенеуніктерге сауда монополиясын болдырмау және фермерлерге барлық мүмкін құрғақ астық түрлерін өсіруді тапсырды. Бұл бұйрықтар көбінесе нәтижесіз болды; көптеген Компания қызметкерлері және олардың үнді көмекшілері (Гомашталар) аштықты пайдаланып, астыққа монополия құрды. 13 ақпанда Хан мен Бехер Муршидабадта күніне әр адамға жарты сер күріш беру үшін алты күріш тарату орталығын ашуды ұсынды. Ұсыныс мақұлданды, Кеңес шығынның 46% -ын төледі, ал қалған соманы Наваб Нажабат Али, Ханның өзі, Раи Дурлабх және Джагат Сет төледі. Бір тарату орталығын Реза Хан Нишат Багтағы сарайында ашты. Муршидабадтағы осы үлгі кейіннен Калькутта мен Бурдуанда қолданылып, сәуір айының басынан бастап күн сайын шамамен 3000 адамды тамақтандыруға мүмкіндік берді, бұл күніне шамамен 75 рупияға бағаланды. Сондай-ақ, Пурнеа, Бхагалпур, Бирбхум, Хугли және Джесор қалаларында да қайырымдылықпен күріш таратылды. Барлығы алты ай ішінде Компания шамамен 4000 фунт күріш жинады. Компания мен Низамат қызметкерлеріне ерекше көңіл бөлінді. Бехер Барсалдан 55 449 тоқ күріш алды, ол Бенгалиядағы Компания әскерлері мен олардың отбасыларына жіберілді. Айына жиырма мыңнан астам адамның қаза болуы тіркелген аудандарға 150 рупия көлемінде көмек көрсетілді. Бағаны тексеру үшін экспорттық-импорттық эмбарго енгізілді, бірақ бұл жағдайды нашарлатуға әкелді — провинцияда аз қалған өнімді сатып алуға жеткілікті қаражат болмады және сауда тоқтап қалды.
Қазіргі бағалаулар
1770 жылдың мамыр айында Директорлар кеңесі халықтың шамамен үштен бір бөлігінің (он миллионға жуық) қаза болғанын бағалады. 2 маусымда Бехер бұл бағаны қайта қарастырып, әр сегіз адамның үшіндейі қайтыс болғанын мәлімдеді. 12 шілдеде Бехер Муршидабадта күн сайын 500 адамның өліп жатқанын, ал ауылдық аймақтардағы жағдайдың одан да қиын екенін хабарлады; адам жегіштікке куә болды. Бұған қоса, безгек және холера да жағдайды ушықтырды. Пандемияның басталған кезімен бірге келген шешек эпидемиясы ерекше қауіпті болды және Муршидабадтың Навабы Нажабат Али Хан да осы эпидемияның құрбаны болды.
Қазіргі заманғы ғылым
Бұл деректерді қазіргі ғалымдардың көпшілігі күмәнданбай көшіріп алып отыр. Раджат Датта Бенгал провинциясы экономикасының тарихын жаңаша қарастырып, бұл деректердің "көтеріңкі" болғанын және "сенімсіз" екенін айтты; 1,2 миллион адамның қаза болғаны (~ халықтың 4,5%) туралы жаңа баға ұсынылды. Тим Дайсон Даттаның деректерді көтеріңкі көрсету туралы пікірін қолдайды және жылдық өлім-жітімнің кемінде 500%-ға өскенін көрсететін он миллиондық "халық арасында кең таралған" санның "сенуге қиын" екенін атап өтеді. Дегенмен, Дайсон нақты баға беруден тартынады. Қазіргі Бенгалда Калькуттадан басқа маңызды демографиялық мәліметтер болмағаны, ашаршылықтың салдары туралы сенімді есептердің көпшілігі өкілдік ете алмайтын топтарға негізделгені және көптеген шаруалар жақсырақ жерлерге көшіп жүретін көшпелілер болғаны назарға алынады.
Салдары
1770 жылғы муссондар шамалы дағдымат әкелді, сондай-ақ халықтың қарқынды азаюына қатысты бір көзқарас пайда болды – Кеңестің хатында көптеген "еңбекқор шаруалар мен өндірушілердің" құрылысы жойылғанына өкініш білдірілді. Келесі жылы құрғақшылық сейілгенде, көптеген жерлерге шаруалар жетіспеді.
Мұра
Аштықтың экономикалық және мәдени әсері көп уақыттан соң да сезілді, бір ғасыр өткен соң Банким Чандра Чаттерджидің ықпалды "Анандомат" романының тақырыбы болды.