Кіріспе
Ликсус (бербер: ⵍⵓⴽⵓⵙ) – Карфаген қаласынан бұрын финикиялықтар (б.з.д. 8-7 ғасырлар) құрған ежелгі қала. Оның ерекшелігі – ежелгі заманнан ислам дәуіріне дейін үздіксіз қоныстанғандығы, және финикиялық (б.з.д. 8-6 ғасырлар), пунийлік (б.з.д. 5-3 ғасырлар), мавританиялық (б.з.д. 2 ғасыр – 50 жылға дейін), римдік (50-6 ғасырлар) және ислам (12-15 ғасырлар) кезеңдеріне жататын қираған орындары сақталған.
Lixus (Berber : ⵍⵓⴽⵓⵙ) is an ancient city founded by Phoenicians (8th–7th century BC) before the city of Carthage. Its distinguishing feature is that it was continuously occupied from antiquity to the Islamic Era, and has ruins dating to the Phoenician (8th–6th centuries BC), Punic (5th–3rd centuries BC), Mauretanian (2nd century BC–AD 50), Roman (AD 50–6th century AD) and Islamic (12th–15th centuries AD) periods.
Әлемдік мұра статусына үміткер
Ликс 1995 жылдың 1 шілдесінде Марокко Мәдениет министрлігі тарапынан үш мәдени іріктеу критерийіне сәйкес ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне ұсынылды. 2019 жылғы баспасөз хабарламасында Мәдениет министрлігі Ликстің ЮНЕСКО Әлемдік мұрасы ретінде ресми түрде тіркелуіне жұмыстану мақсатындағы мәдени және экономикалық даму стратегиясын іске асырып жатқанын хабарлады.
География
Ликсус археологиялық ескертігі Мароккода, Лараш қаласының солтүстік-шығысында (Танжердің оңтүстігінде) Луккос өзенінің оң жағасында, жағалауға қарай орналасқан. Ликсус теңіз деңгейінен жоғарырақ төбеде салынған және кең аумақты қамтиды, ол Атлант мұхитының жағалауын және Луккос өзені құрған аңғарды бақылайды. Оның оңтүстігі мен оңтүстік-батысында тұз өндіріс орындары бар батпақты жазықтар жатыр.
Тарих
Финикиліктер Ликсусқа алғаш рет б.з.д. 8 немесе 7 ғасырда қоныстанды, және қала ежелгі Марокконың Атлантика жағалауындағы финикилік қалалар тізбегінің бір бөлігіне айналды; оңтүстікке қарай орналасқан басқа да маңызды елді мекендер – Шелла (Римдіктер Сала Колония деп атаған) және Могадор. Пуникалық соғыстар кезінде Карфаген империясы Римге құлағанда, Ликсус, Шелла және Могадор Мавритания Тингитана провинциясының алғы шебіне айналды. Қазба жұмыстары жүргізілген аймақтар ғимараттың жалпы ауданының шамамен 20% құраса да.
Финикия кезеңі (б.з.д. 8 - 1-ші ғасырдың жартысы - 7 ғасыр)
Сектордағы алғашқы финикиялық құрылыстар А және L құрылыстарына сәйкес келеді: яғни ортасында ғибадатханасы бар үлкен қасиетті орын. Бірінші қабатта қойманың қалдықтары және қанатпен қоршалған бақшасы бар аумақ табылды. Бұл қасиетті орынның финикиялық тегі болған болуы мүмкін. Районның оңтүстік-батысында, F ғимаратының «қосымша» бөліктерінің ауласының астында жүргізілген археологиялық зерттеулер финикиялық керамикасының қабатын көрсетті, ол қызыл жылтырмен жабылған, пифостармен және Круз де Негро типіндегі құмыралардың көп болуымен ерекшеленеді.
Пуникалық-Мавританиялық кезең (б.з.д. 4-ші ғасырдан 3-ші ғасырға дейін)
Екінші Пуника соғысынан кейін Мавританияның батысын патшалар биледі, халықаралық саудада жол бойындағы балық өнімдерінің маңызы артты. Балық өнімдерін қаптауға арналған амфора сынықтарының көптігі, қаланың ауланған балықтың көп бөлігін экспортқа жөнелткенін көрсетеді. Пун-мавритандық кезең б.з.д. 4-3 ғасырларға жататын қалдық жиһазбен сипатталады. G ғимаратының астындағы стратиграфиялық қабаттарда аттикалық керамика мен амфора материалдарының сынықтары табылды, бұл осы кезеңде жергілікті тұрғындардың тұрғандығын көрсетеді. Батыс жағында, Е ғимаратындағы қазба жұмыстары б.з.д. 1 ғасырдың екінші жартысына жататын фрагменттерді табуға мүмкіндік берді. Оңтүстік-батыс жағындағы, «ғибадатханалар» деп аталатын аймақтың «Монталбан бөлмелері» деп аталатын бөлігі бар. Бұл ғимараттардың ішкі құрылымы шамамен б.з.д. 30 жылдары өзгертілді, оңтүстік қабырғасында волюттық аркалары бар жаңа терезелер мен есіктер ашылды. Бұл кешендегі қалалық жобаның жалпы жөндеу және күтім жұмыстарының мысалы. Б.з.д. 1 ғасырға дейін қалада 4000 м² аумақты қамтитын ашық кеңістік болды, ол үш террасада орналасқан және екі цистернасы бар еді, бұл кезеңге тән керамикалық бұйымдармен расталады. Олардың арасындағы өтемалы қозғалыс әртүрлі есіктердің арқасында жеңілдеді. Сайттың шығысындағы діни ғимараттар ғибадатханалар болған болуы мүмкін және Августтың кварталын жаңартудан кейін де қолданыста болды. F ғимаратының портигінің астында, Мавританияны 43 жылы қосып алғаннан кейін салынған цистерна (ұзындығы 9,5 м және тереңдігі 3 м) орналасқан. Ол оңтүстік жағында орналасқан каналмен байланысты болуы мүмкін. Шындығында, Мавритандық кезеңде салынған киелі орын, бақтар және қоймалар аймағы Мавританияның Джуба II сарайымен ауыстырылды, ол Волубилистегі Гордиан сарайынан (тек) үлкен болды. Бұл резиденция жабық кеңістіктер (залдар мен экседры), портиктер, бақтар және ландшафт арасындағы екіұштылықты тамаша пайдаланды. Осы түсіндірмеге сәйкес, бақтың ортасында орналасқан және портиктермен қоршалған F ғимараты Ликсус сарайының басты триклиниумы болған болар. Бұл үлкен триклиниум маңызды ресми шараларға арналған орын болған, пейзажтан ләззат ала отырып, Oecus Cyzicenus ретінде тойлау үшін. Бұл римдік кезең қалалық ландшафттағы маңызды өзгеріске сәйкес келеді. «Ғибадатханалар» кварталының солтүстік бөлігінде H экседры мен G ғимараты арасындағы кеңістікті алып жатқан құрылыстар болды. Зал кешені алты пилястрасы бар Коринф атриумынан басталады деп жорамалданады. Атриумның солтүстік қабырғасына, бәлкім, Флавий кезеңіне жататын монша кешені салынған. F ғимараты үлкен ғибадатхана болған. Бұл пікірді кейінгі авторлар да қолдады. Жоғарыда аталған бөлмелердің жанында үлкен Oecus орналасқан, ол батыс аймақтағы ең маңызды бөлме болды. Бұл үлкен T пішіндес зал (ұзын, ені) 7 цилиндрлі кішкентай бағаналарға тірелетін күрделі бөлмемен шектеседі. Зерттеушілер екі қатар M плинтустары бар төртбұрышты Коринф атриумын да тапты, ол төртбұрышты соттың алқабы ретінде қызмет етті және шығыс қабырғасындағы кіреберіске жалғасты.
The southwestern side of the so called "Temples quarter" is known as the ‘Montalban chambers’. Changes in the internal layout of those buildings were made around 30 BC. This included the opening of new windows and doors with voussoir arches in the southern wall. This is an example of the general refurbishment and maintenance work of an urban project at the complex. Before the 1st century BC the city had an open space covering up to 4,000m², arranged on three terraces with a double cistern, as indicated by pottery founded from this phase. and that the movement between them was fluent thanks to various doors. The religious buildings in the east of the site were probably temples and they remained in use even after the Augustan renovation of the quarter. Under the portico of building F, there is a cistern (9.5m long and 3m deep) that dates to after the annexation of Mauretania in 43 AD. It may have been related to a channel located slightly to the southern side
Indeed, The area with the sanctuary, gardens, and some storehouses, which was built in the Mauretanian phase, was replaced by a palatial residence of Juba II of Mauretania covering This residence was larger than the ‘Palace of Gordianus’ in Volubilis, which covered only
The ‘Palace of Juba II’, was on the upper slope of the south side of the «Choumich» hill,., it took full advantage of the panoramic possibilities of its position, it used architectural elements such as apses or semicircular porticoes, in combination with large windows and triple doors. It shows a splendid use of ambiguity between covered spaces (halls and exedrae), porticoes, gardens, and the landscape
Based on this interpretation, building F, situated in the middle of the garden and surrounded by porticoes, would be the principal Triclinium of Lixus's palace. This great Triclinium would have been the venue for important official events, as an Oecus Cyzicenus for feasting while enjoying the landscape. This Roman phase corresponds also to a notable change in the urban landscape. In the northern sector of the "Temples quarter", there were structures that take up the space between exedra H and building G. The hall complex was interpreted as beginning with a Corinthian Atrium with six pilasters. A bath complex probably belonging to the Flavian period was built against the northern wall of the Atrium. Building F was a large temple. This opinion was shared by later authors. Next to the rooms mentioned above, there was a large Oecus which was the most important room in the whole of the western area. It was a huge T shaped hall ( long, wide) adjoining a sophisticated chamber adorned with canopies resting on 7 small cylindrical columns. Researchers have also found a rectangular Corinthian atrium with two rows of plinths M, which served as the antechamber to a rectangular court decorated, and continued to the entrance in the eastern wall, where a great door has led into the large hall G which marked the northern end of the western wing.
Орта ғасырлар (12 ғасырдан 14 ғасырға дейін)
Ликсус төбесіндегі қираған құрылыстар тік төртбұрышты діни ғимаратты, хаммамды және оның жағасындағы қуатты фонтанды көрсетеді. Картада бұл жерде ешқандай мұнара немесе стратегиялық орналасқан нысанның бар екені көрсетілмеген. Біздің заманымыздың 1-шы ғасырында «Храмдар ауданы» жылу ванналары, шаруашылық ғимараттар және мақсаты нақты белгісіз ғимараттарды қоса алғанда, қоғамдық ғимараттармен әсемделген. Рим әкімшілігінің провинцияның оңтүстігінен кетуінен және римдіктердің Луккос өзенінің солтүстік шебіне көшуінен кейін, бұл аудан қаланың солтүстік шетіне айналып, тұз фабрикаларына дейін созылды. Кішкентай ғибадатханалар қатары (C, A, D және B) ежелгі Ликсустың соңғы күндеріне дейін сақталды, олардың артында қаланың батыс қабырғасының соңына дейін жеткен кең ашық алаң болды. Бұл кеңістіктің батыс жағындағы бірқатар бөлмелер VIII-VII ғасырларға дейін салынған қабырғалардың үстіне орнатылған ішкі бөліністермен шектелген. Опус-сигним едендері мен опус-квадрат постаменті 2-ші ғасырдың басында салынған. Зерттеушілер бұл жерде аркадалар мен перголалар болғанын болжайды, олар террасалық бақтарды әсемдеген. Бұл аймақтың әртүрлі деңгейлерде орналасқан әртүрлі ғимараттарды қамтитын үлкен қалалық қасиетті орын болған деген гипотеза туындайды: бірнеше қойма ғимараттары, криптопортикпен қоршалған ғибадатхана және салыстырмалы түрде үлкен цистерна. 14-ші ғасырда Ликсус қаласы Лараш сияқты көршілес ауылдарға қарағанда тығыз қоныстанған қалалық орталық болды және араб-исламдық жаулап алудан кейін де Тохуммис деген атпен қоныстанды. Осы кезеңнен Алмохад немесе Маринид кезеңінде салынған үйлер мен мешіттің қираған қалдықтары сақталған. Ликсус қаласы Лараш қамалды бекітілгеннен кейін тастап кетеді. Ұлттық мәдени мұраны жаңғыртуға бағытталған Жоғары Корольдік нұсқауларын іске асыру аясында Мәдениет және коммуникация министрлігі Марокконың барлық аймақтарында тарихи ескерткіштерді қалпына келтіру және жаңғырту бойынша кең ауқымды бағдарламаны іске қосты, оған Ликсус археологиялық орны да кірді. 2019 жылы Министрлік жаңа келушілер орталығы мен басқа да жаңа туристік инфрақұрылымға 11,8 миллион дирхам, қалпына келтіру бағдарламасына 15 миллион дирхам, орнының қалпына келтіруіне және күтіміне 6,75 миллион дирхам, орнының айналасындағы инфрақұрылымын жақсартуға 4,6 миллион дирхам және археологиялық зерттеулер мен оқытуға 2,2 миллион дирхам жұмсады.
The row of small temples (C, A, D, and B) faced east., had survived until the final days of ancient Lixus, they had behind them a large open area extended to the end of the western wall of the city. A row of rooms bordered the space to the west, with some internal subdivisions that were built on the preexisting walls dating from the eighth to seventh century. The opus signinum pavements and opus quadratum podium had been built by the early second century
Researchers suggest the presence of arcades and pergolas decorating the terraced gardens, which lead to the hypothesis that this whole area was a large urban sanctuary, including a variety of buildings laid out on different levels: some storage buildings, a temple surrounded by a cryptoporticus, and a relatively large cistern. The city of Lixus in the 14th century was an urban center more densely populated than neighboring villages such as Larache, and it certainly remained inhabited even after the Arab Islamic conquest, bearing the name of Tochoummis. Ruins of houses and a mosque built in the Almohad or Marinid period have survived from this period. Apparently, Lixus was abandoned when the city of Larache was fortified and consolidated. As part of the implementation of the High Royal Guidelines aimed at rehabilitating the national cultural heritage, the Ministry of Culture and Communication has launched a vast program of restoration and rehabilitation of historic sites through the national territory of Morocco, involving the archaeological site of Lixus by highlighting the characteristics of the site and promoting the destination on the regional, national and international tourist map to contribute to local economic and social development. In 2019, the Ministry spent 11.8 million dirhams on a new visitor's center and other new tourist facilities, 15 million dirhams on a restoration program, 6.75 million dirhams towards the restoration and maintenance of the site, 4.6 million dirhams on improving the site's surrounding infrastructure, and 2.2 million dirhams towards archeological research and training.