Кіріспе

Ликсус (бербер: ⵍⵓⴽⵓⵙ) – Карфаген қаласынан бұрын финикиялықтар (б.з.д. 8-7 ғасырлар) құрған ежелгі қала. Оның ерекшелігі – ежелгі заманнан ислам дәуіріне дейін үздіксіз қоныстанғандығы, және финикиялық (б.з.д. 8-6 ғасырлар), пунийлік (б.з.д. 5-3 ғасырлар), мавританиялық (б.з.д. 2 ғасыр – 50 жылға дейін), римдік (50-6 ғасырлар) және ислам (12-15 ғасырлар) кезеңдеріне жататын қираған орындары сақталған.

Әлемдік мұра статусына үміткер

Ликс 1995 жылдың 1 шілдесінде Марокко Мәдениет министрлігі тарапынан үш мәдени іріктеу критерийіне сәйкес ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне ұсынылды. 2019 жылғы баспасөз хабарламасында Мәдениет министрлігі Ликстің ЮНЕСКО Әлемдік мұрасы ретінде ресми түрде тіркелуіне жұмыстану мақсатындағы мәдени және экономикалық даму стратегиясын іске асырып жатқанын хабарлады.

География

Ликсус археологиялық ескертігі Мароккода, Лараш қаласының солтүстік-шығысында (Танжердің оңтүстігінде) Луккос өзенінің оң жағасында, жағалауға қарай орналасқан. Ликсус теңіз деңгейінен жоғарырақ төбеде салынған және кең аумақты қамтиды, ол Атлант мұхитының жағалауын және Луккос өзені құрған аңғарды бақылайды. Оның оңтүстігі мен оңтүстік-батысында тұз өндіріс орындары бар батпақты жазықтар жатыр.

Тарих

Финикиліктер Ликсусқа алғаш рет б.з.д. 8 немесе 7 ғасырда қоныстанды, және қала ежелгі Марокконың Атлантика жағалауындағы финикилік қалалар тізбегінің бір бөлігіне айналды; оңтүстікке қарай орналасқан басқа да маңызды елді мекендер – Шелла (Римдіктер Сала Колония деп атаған) және Могадор. Пуникалық соғыстар кезінде Карфаген империясы Римге құлағанда, Ликсус, Шелла және Могадор Мавритания Тингитана провинциясының алғы шебіне айналды. Қазба жұмыстары жүргізілген аймақтар ғимараттың жалпы ауданының шамамен 20% құраса да.

Финикия кезеңі (б.з.д. 8 - 1-ші ғасырдың жартысы - 7 ғасыр)

Сектордағы алғашқы финикиялық құрылыстар А және L құрылыстарына сәйкес келеді: яғни ортасында ғибадатханасы бар үлкен қасиетті орын. Бірінші қабатта қойманың қалдықтары және қанатпен қоршалған бақшасы бар аумақ табылды. Бұл қасиетті орынның финикиялық тегі болған болуы мүмкін. Районның оңтүстік-батысында, F ғимаратының «қосымша» бөліктерінің ауласының астында жүргізілген археологиялық зерттеулер финикиялық керамикасының қабатын көрсетті, ол қызыл жылтырмен жабылған, пифостармен және Круз де Негро типіндегі құмыралардың көп болуымен ерекшеленеді.

Пуникалық-Мавританиялық кезең (б.з.д. 4-ші ғасырдан 3-ші ғасырға дейін)

Екінші Пуника соғысынан кейін Мавританияның батысын патшалар биледі, халықаралық саудада жол бойындағы балық өнімдерінің маңызы артты. Балық өнімдерін қаптауға арналған амфора сынықтарының көптігі, қаланың ауланған балықтың көп бөлігін экспортқа жөнелткенін көрсетеді. Пун-мавритандық кезең б.з.д. 4-3 ғасырларға жататын қалдық жиһазбен сипатталады. G ғимаратының астындағы стратиграфиялық қабаттарда аттикалық керамика мен амфора материалдарының сынықтары табылды, бұл осы кезеңде жергілікті тұрғындардың тұрғандығын көрсетеді. Батыс жағында, Е ғимаратындағы қазба жұмыстары б.з.д. 1 ғасырдың екінші жартысына жататын фрагменттерді табуға мүмкіндік берді. Оңтүстік-батыс жағындағы, «ғибадатханалар» деп аталатын аймақтың «Монталбан бөлмелері» деп аталатын бөлігі бар. Бұл ғимараттардың ішкі құрылымы шамамен б.з.д. 30 жылдары өзгертілді, оңтүстік қабырғасында волюттық аркалары бар жаңа терезелер мен есіктер ашылды. Бұл кешендегі қалалық жобаның жалпы жөндеу және күтім жұмыстарының мысалы. Б.з.д. 1 ғасырға дейін қалада 4000 м² аумақты қамтитын ашық кеңістік болды, ол үш террасада орналасқан және екі цистернасы бар еді, бұл кезеңге тән керамикалық бұйымдармен расталады. Олардың арасындағы өтемалы қозғалыс әртүрлі есіктердің арқасында жеңілдеді. Сайттың шығысындағы діни ғимараттар ғибадатханалар болған болуы мүмкін және Августтың кварталын жаңартудан кейін де қолданыста болды. F ғимаратының портигінің астында, Мавританияны 43 жылы қосып алғаннан кейін салынған цистерна (ұзындығы 9,5 м және тереңдігі 3 м) орналасқан. Ол оңтүстік жағында орналасқан каналмен байланысты болуы мүмкін. Шындығында, Мавритандық кезеңде салынған киелі орын, бақтар және қоймалар аймағы Мавританияның Джуба II сарайымен ауыстырылды, ол Волубилистегі Гордиан сарайынан (тек) үлкен болды. Бұл резиденция жабық кеңістіктер (залдар мен экседры), портиктер, бақтар және ландшафт арасындағы екіұштылықты тамаша пайдаланды. Осы түсіндірмеге сәйкес, бақтың ортасында орналасқан және портиктермен қоршалған F ғимараты Ликсус сарайының басты триклиниумы болған болар. Бұл үлкен триклиниум маңызды ресми шараларға арналған орын болған, пейзажтан ләззат ала отырып, Oecus Cyzicenus ретінде тойлау үшін. Бұл римдік кезең қалалық ландшафттағы маңызды өзгеріске сәйкес келеді. «Ғибадатханалар» кварталының солтүстік бөлігінде H экседры мен G ғимараты арасындағы кеңістікті алып жатқан құрылыстар болды. Зал кешені алты пилястрасы бар Коринф атриумынан басталады деп жорамалданады. Атриумның солтүстік қабырғасына, бәлкім, Флавий кезеңіне жататын монша кешені салынған. F ғимараты үлкен ғибадатхана болған. Бұл пікірді кейінгі авторлар да қолдады. Жоғарыда аталған бөлмелердің жанында үлкен Oecus орналасқан, ол батыс аймақтағы ең маңызды бөлме болды. Бұл үлкен T пішіндес зал (ұзын, ені) 7 цилиндрлі кішкентай бағаналарға тірелетін күрделі бөлмемен шектеседі. Зерттеушілер екі қатар M плинтустары бар төртбұрышты Коринф атриумын да тапты, ол төртбұрышты соттың алқабы ретінде қызмет етті және шығыс қабырғасындағы кіреберіске жалғасты.

Орта ғасырлар (12 ғасырдан 14 ғасырға дейін)

Ликсус төбесіндегі қираған құрылыстар тік төртбұрышты діни ғимаратты, хаммамды және оның жағасындағы қуатты фонтанды көрсетеді. Картада бұл жерде ешқандай мұнара немесе стратегиялық орналасқан нысанның бар екені көрсетілмеген. Біздің заманымыздың 1-шы ғасырында «Храмдар ауданы» жылу ванналары, шаруашылық ғимараттар және мақсаты нақты белгісіз ғимараттарды қоса алғанда, қоғамдық ғимараттармен әсемделген. Рим әкімшілігінің провинцияның оңтүстігінен кетуінен және римдіктердің Луккос өзенінің солтүстік шебіне көшуінен кейін, бұл аудан қаланың солтүстік шетіне айналып, тұз фабрикаларына дейін созылды. Кішкентай ғибадатханалар қатары (C, A, D және B) ежелгі Ликсустың соңғы күндеріне дейін сақталды, олардың артында қаланың батыс қабырғасының соңына дейін жеткен кең ашық алаң болды. Бұл кеңістіктің батыс жағындағы бірқатар бөлмелер VIII-VII ғасырларға дейін салынған қабырғалардың үстіне орнатылған ішкі бөліністермен шектелген. Опус-сигним едендері мен опус-квадрат постаменті 2-ші ғасырдың басында салынған. Зерттеушілер бұл жерде аркадалар мен перголалар болғанын болжайды, олар террасалық бақтарды әсемдеген. Бұл аймақтың әртүрлі деңгейлерде орналасқан әртүрлі ғимараттарды қамтитын үлкен қалалық қасиетті орын болған деген гипотеза туындайды: бірнеше қойма ғимараттары, криптопортикпен қоршалған ғибадатхана және салыстырмалы түрде үлкен цистерна. 14-ші ғасырда Ликсус қаласы Лараш сияқты көршілес ауылдарға қарағанда тығыз қоныстанған қалалық орталық болды және араб-исламдық жаулап алудан кейін де Тохуммис деген атпен қоныстанды. Осы кезеңнен Алмохад немесе Маринид кезеңінде салынған үйлер мен мешіттің қираған қалдықтары сақталған. Ликсус қаласы Лараш қамалды бекітілгеннен кейін тастап кетеді. Ұлттық мәдени мұраны жаңғыртуға бағытталған Жоғары Корольдік нұсқауларын іске асыру аясында Мәдениет және коммуникация министрлігі Марокконың барлық аймақтарында тарихи ескерткіштерді қалпына келтіру және жаңғырту бойынша кең ауқымды бағдарламаны іске қосты, оған Ликсус археологиялық орны да кірді. 2019 жылы Министрлік жаңа келушілер орталығы мен басқа да жаңа туристік инфрақұрылымға 11,8 миллион дирхам, қалпына келтіру бағдарламасына 15 миллион дирхам, орнының қалпына келтіруіне және күтіміне 6,75 миллион дирхам, орнының айналасындағы инфрақұрылымын жақсартуға 4,6 миллион дирхам және археологиялық зерттеулер мен оқытуға 2,2 миллион дирхам жұмсады.