Кіріспе

Эфиопия империясындағы патшалық және асыл атақтар тізімі

1974 жылы Эфиопия монархиясының аяқталуына дейін Эфиопия мен Эритреяда екі абырой санаты болды. Месафинт ( , қазіргі заманғы, жекеше መስፍን, қазіргі заманғы, "князь"), мұрагерлік патшалық дворяндық, билеуші таптың жоғарғы эшелонын құрады. Мекуанинт ( , қазіргі заманғы, жалғыздық መኰንን, қазіргі заманғы немесе , "шенеунік") – аристократияның негізгі бөлігін құрайтын, көбінесе қарапайым отбасылардан шыққан, тағайындалған ақсүйектер. 20 ғасырға дейін сарайдағы ең ықпалды адамдар, әдетте, монарх тағайындаған Мекуанинт мүшелері болды, ал аймақтық деңгейде Месафинт үлкен бедел мен билікке ие болды. Император Хайле Селассие Месафинттің билігін Мекуанинт пайдасына қысқартты, олар сол кезде Эфиопия үкіметімен біртұтас болды. Мекуанинт – Абесиния үкіметі немесе сарайында нақты лауазым алған шенеуніктер. Рас атағынан Баламбараға дейінгі жоғары дәрежелер де Мекуанинт мүшелеріне берілді. Дегенмен, Mesafint мүшесіне дәстүрлі түрде бірдей дәрежедегі Mekwanint мүшесіне қарағанда басымдық берілетін. Мысалы, император Иоанн IV-нің ұлы Рас Менгеша Йоханнес, Mesafint мүшесі болғандықтан, қарапайым отбасыдан шыққан және демек Mekwanint мүшесі болған Рас Алула Энгидадан жоғары тұратын, тіпті егер олардың дәрежелері тең болса да. Артықшылыққа ие болу ережелері де болды, негізінен жасқа, атқаратын лауазымдарға және олардың әрқайсысы атақтарын қашан алғанына байланысты, бұл артықшылық ережелерін күрделі етті. Мекуанинт мүшелерінің титул иегерлерінің мәртебесінің екіұштылығымен байланысты, император Хайле Селассие жаңғырту реформаларының аясында және билікті Месафинттен орталықтандыру мақсатымен дәстүрлі артықшылық жүйесін жеңілдетілген, Батыс үлгісіндегі жүйемен алмастырды, ол дәрежеге, содан кейін атақ алған уақытқа негізделген, атақ қалай алынғанына қарамастан.

Негеста Нагастат

Негеста Нагастат (Геэз: ንግሥተ ነገሥታት) – өз құқығымен билеген императрица, сөзбе-сөз "патшалардың патшайымы", немесе "патшайымдардың патшайымы", немесе "империяның әйел билеушісі". Зевидту (1917–1930 жылдары билік құрған) – ежелгі заманнан бері Эфиопияда өз құқығымен таққа отырған жалғыз әйел болды. Императрица-еркектерге арналған itege атағын алудың орнына, Зевдитуге өз құқығымен билік еткенін көрсету үшін nigusa nigist-тің әйел түрі берілді. Оған Гирмавит ("[Оның] Императорлық Ұлылығы") және Сиимта Игзи'абер (Геэз: ሥይምተ እግዚአብሔር, "Құдайдың таңдауы") атақтары берілді. Ол көбінесе "нигист" деп аталды, бұл "патшайым" деп аударылады. 1955 жылғы Эфиопия Конституциясы әйелдерді таққа мұрагерлік құқығынан шеттетуге қатысты болғандықтан, бұл атақ дерексіз жойылды.

Тақырыбы

Итеге (амхар тілінде: እቴጌ) – императордың әйелі. Бұл биліктегі императорлардың әйелдерін білдіреді. Императрицалар көбінесе императордың сарайында императормен бірге тәж кигізілген. Алайда, Менелик II-нің жұбайы Тайту Бетул сарайдың ішінде емес, шіркеуде тәж кигізілген алғашқы Итеге болды. Оның тәж кигізілуі императордың тәж кигізу мерекесінің екінші күні өтті. Менен Асфау өзінің күйеуі Хайле Селассиемен бір күні және бір рәсімде архиепископтан тәж кигізілген алғашқы Итеге болды. Итеге «Гермавит» («Сіздің / Оның императорлық салтанаттылығы») атағына ие болды.

Негус

Негус (негус, "патша") – Эфиопияның ірі провинцияларының бірінің мұрагерлік билеушісі, оған монарх бірлесіп билік етіп, осылайша императорлық атағын негіздеді. Негус атағы императордың қалауымен маңызды провинцияларды басқарғандарға берілді, бірақ ол Zemene Mesafint кезеңінде және одан кейін көбінесе мұрагерлікпен берілді. Бегемдер, Шева, Гожам, Воло провинцияларының билеушілерінің барлығы белгілі бір кезде Негус атағын алды, мысалы, "Шеваның Негусы", "Гожамның Негусы" және т.б. II Менелик патшалық құрған кезеңде және одан кейін барлық атақтар императорлық тәжге біріктірілді немесе таратылды. 1914 жылы оның ұлы Лиж Иясу Микаэль Волоны "Сион Негусы" деп тағайындағаннан кейін, бұл Солтүстік Эфиопия ақсүйектерінің көпшілігінде (әсіресе Ле'ул Рас Сейум Менгеша, оның отбасы Менеликтің оларға атақ бермеуіне наразы болған) наразылық тудырды, ал олар енді техникалық тұрғыдан оған бағынышты болды, сондықтан Воло Негусы атағын таңдап алды. Кейіннен император Хайле Селассие атанған Тафари Маконнен 1928 жылы Негус атағын алды; ол осы атақты алған соңғы адам болды. Осыған қарамастан, еуропалық дереккөздер 20 ғасырдың басына дейін эфиопиялық монархты Негус деп атады, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана "Император" деген атау қолданыла бастады – сол кезде Батыста "Абиссиния" есімінен бас тартылып, "Эфиопия" атауы қолданысқа енді.

Леул немесе Леул

Леул немесе Леоул ( , "Принц") – Эфиопияның династиялық монархтарының ұлдары мен немерелері қолданған князьдік атақ. Бұл атақ иесіне "Императорлық Шаһлық" дәрежесін берді. Бұл атақ 1916 жылы императрица Зевдиту тарапынан енгізілді.

Ле'елт

Ле'елт ("Принцесса"). Бұл атақ 1916 жылы Зевидту таққа отырғанда қолданысқа енді. Монархтың қыздары мен әкелік желісі бойынша немерелері үшін арналған. Көбінесе Лейул Растың жұбайларына, сондай-ақ монархтың әйел желісіндегі немерелеріне үйленген кезде беріледі. Ерекше жағдай ретінде император Хайле Селассиенің үлкен інісінің қызы, Лейлт Ешашеворк Йилма болды. Ол 1918 жылы ханшайым Лейул Рас Гугса Арайа Селассиеге үйленген кезде Зевидтудан "Билік шапағаты" атағын алды, ал 1930 жылы таққа отырғанда оның ағасынан "Императорлық билік" мәртебесін алды.

Абето

Абетохун () немесе Абето ("Принц") – императорлық әулеттен шыққан еркектерге берілетін құрметті атақ. 19 ғасырдың соңына қарай бұл атақ қолданыстан тоқтады. Лидж Иясу бұл атақты Абето хой ("Ұлы ханзада") деп қайта жаңғыртуға тырысты, және қазіргі Иясушыл талапкер Гирма Йоханнес Иясу осы атақты әлі де қолданады. Әсерлі эфиопиялық философ, монархист және Соломондық Загве Императорлық үйінің Гондар Ласта тармағы мен Шеван ақсүйектерінің мүшесі Лидж Тедла Мелаку да 2019 жылы Эфиопияның Тақ кеңесі тарапынан Абето атағымен марапатталды.

Расс

Рас (арабша Rais) – ықпалды, императорлық емес атақтардың бірі; тарихшы Гарольд Г. Маркус оны герцог дәрежесімен теңестіреді. Леул Рас (амхар тілінде: ልዑል ራስ) атағы императорлық әулеттің тармақтарының басшыларына берілді, мысалы Годжам, Тигрэй князьдары және соңғы билеген Шева әулетінің Селальль тармағы сияқты.

Емебет

Емебет Хой (እመቤት ሆይ, "Ұлы патша ханым") – Леул Дежазмах атағын алғандардың әйелдеріне және патшалық әулеттен шыққан жоғары дәрежелі әйелдерге берілетін атақ еді. Емебет (እመቤት, "Патша ханым") – монархтың әйел тарапынан шыққан, үйленбеген немере қыздарына (олар әдетте үйленген кезде леуль атағын алатын) және Леуль Растың қыздарына арналған атақ болды.

Қиыр ағашты

Бітводд – Зара Якуб құрған деп саналатын кеңсе, ол осы қызметтердің екеуін тағайындады: біреуін сол жақтан, екіншісін оң жақтан. Кейін бұл екеуі біріктіріліп, "Рас Бетвадад" деп аталатын жоғары дәрежелі лауазымға айналды. Маркус бұл мәртебені граф дәрежесімен салыстырады.

Лиж

Лидж: Месафинттің мұрагерлік патшалық ақсүйектерінің ұлдарына туған кезде берілетін атақ.

Ерлердің әскери атақтары

Дежазмах (ደጃዝማች, Dejenazmach, негізгі әскердің қолбасшысы) – әскери атақ, дәстүрлі эфиопиялық қарулы күштердің орталық құрамының қолбасшысын білдіреді, ол авангардтан, негізгі құрамнан, сол және оң қанаттардан, сондай-ақ артқы құрамнан тұрады. Маркус бұл атақты графқа теңеген. "Леуль расаларының" мұрагерлері императорлық қанға жатпаған Дежазмахтардан жоғары тұру үшін Леуль Дежазмах (ልዑል ደጃዝማች) деп аталды. (ፊታውራሪ, авангардтың қолбасшысы) – дәстүрлі эфиопиялық қарулы күштердің авангардының қолбасшысы дегенді білдіретін әскери атақ. Маркус бұл атақты баронға теңеген. (ቀኛዝማች, оң қанаттың қолбасшысы) – дәстүрлі эфиопиялық қарулы күштердің оң қанатының қолбасшысы дегенді білдіретін әскери атақ. Небуред атағы Аддис-Алемадағы Әулие Мария шіркеуінің әкімшісіне де берілді, бұл шіркеуді Менелик II Аддис-Абабаның батысында құрған болатын. Алайда, Аддис-Алемнің Небуреді Аксумның Небуредінен әлдеқайда төмен тұрды және оған Рас-Варк атағы берілмеді. Тигрэй Меконнен (ትግራይ መኮንን) – Рас Алулаға Мереб Мелаш провинциясының губернаторы ретінде берілген атақ. 19 ғасырдың соңында император Иоанн IV билігі кезінде Тигрэй Меконнен қысқа мерзімге Бahrнегус басқарған аумақтарға жауапты болды және Эритреяның ең қуатты губернаторы атанды. Вагшум (ዋግሹም) – Ваг провинциясының губернаторы (немесе шум). Вагшум атағы мұрагерлік болып табылды, ал бұл билеушілер өз тегін Загве әулетінің императорлық отбасына дейін жегізеді. Шум Агам (ሹም ዓጋመ) – Тигрәйдің Агам провинциясының губернаторы, Дежазмах Сабагадис Вольду отбасының мұрагерлік атағы, ол Земене Месафинт (Принцтер дәуірі) кезеңінің маңызды тұлғасы болды. Император Иоанн IV отбасымен ұзақ жылдар бойы бәсекелескен Рас Себат Арегави Шум Агамның ең танымал өкілдерінің бірі болды. Шум Тембиен (ሹም ተምቤን) – Тигрәйдің Тембиен ауданының губернаторы. Император Иоанн IV Тембиеннің Шум Мерхасының ұлы болды. Жантирар (ጃንጥራር) – Уоллодағы (қазіргі Дебуб Уолло аймағы) Амбассел тау бекінісін басқарған отбасының еркек мүшелеріне арналған атақ. Жантирар атағы Эфиопия империясының ең көне атақтарының бірі саналады. Император Хайле Селассидің жұбайы, император Менен, Жантирар Асфаудың қызы болды.

Император сотының маңызды кеңселері

Ендеразе – императордың жастық шағында, денсаулығының нашарлауында немесе басқа да қабілеттері шектелуі кезіндегі империяның регенті. 1917 жылдан 1930 жылға дейін билік құрған императрица Зевдиту билікті оның тағайындалған мұрагері болған Ендеразе, Рас Тафари Маконненмен бөлісуге міндетті болды және 1930 жылы император Хайле Селассие ретінде таққа отырды. Монархтың феодалдық иеліктері мен вассалдарына тағайындалған өкілдерінің атағы (осы мағынада – вице-король). 20-ғасырда бұл атақ кейбір провинциялық губернаторлар қолданды, әсіресе 1952 жылы Эфиопияға қайтарылған Эритреяның автономиялық провинциясының губернаторы. Аталған атақ федеративтік құрылым таратылғаннан кейін де қолданылып, басқа провинциялардың билеушілері де бірдей қабылдады. Рейс Мекуанинт (ርእሰ መኳንንት, «әлеуметтік мәртебелілердің басшысы») – Земане Месафинт кезеңінде берілген атақ, оның иесі барлық тағайындалған ақсүйектерден жоғары тұрды. Ол сол кездегі императорлық биліктің көп бөлігін (көп жағдайда азайған) ұстаған Ендеразеге берілді. Бұл атақ Иоханн IV-ке оның құдайы Текеле Гиоргис II (Вагшум Гобезе) берді, бірақ соңғысын тақтан құлатып, өзі таққа отырғанға дейін. Цехафе Таэзаз («Қалам министрі» деп аударылады) – императорлық сарайдағы ең ықпалды лауазым. Джон Спенсердің айтуынша, ол «әдетте императордың алдында немесе тексеру кезінде берген барлық бұйрықтарын тыңдап, жазып алу үшін екі қадам артта жүретін» адам болған. Спенсердің сөзіне қарағанда, Хайле Селассие тұсында Цехафе Тезаз Ұлы мөрді сақтап, барлық маңызды тағайындамалардың тізімін жүргізіп, барлық заңдар мен шарттарды жариялауға жауапты болған; «осы [ресми] басылымдарда императордың емес, оның қолы қойылған, бірақ әрқайсысында оның императорлық мәртебесі көрсетілген». Бұл лауазым Ақлилу Хабте Волдтың (1961–1974) кезінде премьер-министр лауазымымен біріктірілді. Afe Negus («Патшаның аузы») – императорлық Жоғарғы сот судьяларының атағы, ол «Лорд-судья» немесе «Бас судья» (бас судья болған жағдайда) атағымен тең. Бұл атақ бастапқыда императордың ресми өкілдері болған екі бас хабаршыға берілген, сондықтан «патшаның аузы» деп аталған. Император ешқашан жұрт алдында сөйлемегендіктен, бұл шенеуніктер әрқашан оның атынан сөйледі (өздері император болғандай). 1942 жылға қарай бұл атақ тек Императорлық Жоғарғы сот судьяларына берілді. Лике Меквас (ሊቀ መኳስ) – императордың өзінің көшірмесі немесе қос өкілі, оны шайқаста бірге алып жүреді. Бұл атақ екі сенімді және жоғары дәрежелі шенеунікке берілді. Олар әрқашан соғыста немесе ресми шерулерде монархтың екі жағында жүрді немесе атқа отырды, одан да әсем киініп, оның киімдерінен асып түсу арқылы қаскөйлерді жаңылыстыру үшін. Акабе Сеат (ዐቃቤ ሰዓት, «уақытты сақтаушы») – жоғары лауазымды шенеунік, көбінесе дін қызметкері, императордың кестесін сақтауға жауапты және императорлық сарайға тағайындалған дін қызметкерлеріне билік етеді. Орта ғасырларда бұл лауазым өте қуатты болды, бірақ Гондар императорлары тұсында көбінесе номиналды атаққа айналды және ақырында жойылды. Блаттенгета (ብላቴን ጌታ, «бет иесі») – сарайлардың әкімшісі болып қызмет еткен жоғары сарай шенеунігі. Кейіннен бұл атақ құрметті атау ретінде қолданылды. Блатта (ብላታ, «бет») – сарай протоколын сақтау және императорлық отбасының жеке қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жауапты жоғары сарай шенеуніктерінің дәрежесі. Баша (ባሻ) – бастапқыда түрік (Осман) / Мысыр паша атағынан алынған, бірақ Эфиопияда төмен дәрежелі саналған, ал Паша түрік және мысырлық сарайларда жоғары дәрежелі болған.

Азаматтық үкіметтің маңызды кеңселері

Негадрас (ነጋድራስ, "саудагерлердің басшысы") – ірі қаладағы саудагерлердің тағайындалған басшысы, ол базарлардың жұмысын қадағалап, кеденді басқару және салық жинауды ұйымдастырды. 19 ғасырдың соңында негадрас қаладағы ең маңызды лауазым иесі болып, іс жүзінде қаланың мэрі қызметін атқарды. 1900 жылға қарай түрлі негадрастар Адис-Абеба негадрасы Хайле Гиоргис Вольдемикаелге бағынышты болды. 1906 жылға қарай ол елордадағы шетелдік бизнес пен дипломатиялық миссияларды қадағалап, шетелдік кәсіпорындарға жеңілдіктер мен келісімшарттар беруді ұйымдастырды. Бұл лауазымды де-факто Адис-Абебаның мэрі, полиция бастығы, сауда министрі және сыртқы істер министрі деп санауға болады. 1907 жылы бірінші кабинет құрылғаннан кейін бұл функциялар бөлінді, ал Хайле Гиоргис осы лауазымдарға тағайындалды. 1917 жылы Хайле Гиоргис сол кездегі регент Рас Тафари Маконнен тарапынан қызметтен алынғаннан кейін, Адис-Абеба негадрасы лауазымы өкілеттіктерінің көп бөлігін 1910 жылы құрылған муниципалдық үкімет басшысы Кантибаға жоғалтты, ал басқа қалалар да одан кейін осы үрдісті қабылдады. Кантиба (ከንቲባ, "мэр" немесе "Лорд-мэр") – қазіргі замандағы ірі қаланың мэрі. Көне заманда кантиба – бір немесе бірнеше провинцияны басқарған патшаның өкілі, лейтенанты болған. Оның әскері болды. Кантибаның міндеті берілген аумақтарды басқарудан тұрды. Кей жағдайларда кантиба атағы әкеден балаға мұрагерлікпен берілсе, ал кейде бұл лауазымға сайлау арқылы бірнеше жылға адамдар тағайындалып, мандат аяқталғаннан кейін жаңа сайлау өтті.