Кіріспе

Канадада сөйленетін алгонкиан тілі.

Swampy Cree (әртүрлі Maskekon, Maskegon және Omaškêkowak деп белгілі, көбінесе Omushkego деп ағылшыншаланған) – алгонкиан тілінің бір түрі, кри тілінің нұсқасы. Бұл тіл Манитобаның солтүстігіндегі, Саскачеванның солтүстік-шығысындағы Саскачеван өзені бойындағы, Гудзон шығанағының жағалауындағы және оңтүстік және батысқа қарайғы ішкі аймақтардағы, сондай-ақ Онтарионың Гудзон шығанағы мен Джеймс шығанағының жағалауындағы сазды жерлердегі кри қауымдастықтарында қолданылады. "Батыс кри" диалектілері тобында ол "n диалектісі" деп аталады, себебі барлық кри диалектілеріне ортақ айнымалы фонема осы диалектіде "n" болып келеді (y, r, l немесе ð фонемаларына қарамастан; барлық фонемалар прото-алгонкиан тілінің *r рефлексі саналады). 1982 жылғы Ethnologue-тің 14-ші басылымы бойынша, 5000 халқы бар жерде шамамен 4500 адам осы тілде сөйлейді. Канадалық халық санағы кри тілінің нақты диалектілерін анықтамайды (қазіргі барлық бағалаулар нақты зерттеулерден алынған шамалауларға негізделген), және қазіргі уақытта альгонкиан тілдерінің нақты санағы жоқ. Бұл беттегі грамматика мен мысалдар Эллистің "Spoken Cree" кітабының екінші басылымынан (1983) алынған.

Диалектілері

Кейде Батыс батпақты кри және Шығыс батпақты кри арасында ажырату жасалады. Батыс батпақты кри деп танылған елді мекендерге Шоал көлі, Пас, Истервилл, Чемававин кри ұлты, Гранд-Рапидс шөлді аймақтары, Черчилль, Сплит көлі, Йорк фабрикасы, Фокс көлі, Шаматава және Годс-Лейк-Нарроуз (барлығы Манитобада) және Форт-Северн, Онтарио кіреді. Шығыс батпақты кри деп танылған елді мекендер: Вейнуск, Атавапискат, Албани Пост, Кашечеван және Форт-Олбани (барлығы Онтариода). Кашечеванда сөйленетін кри тіліне Моуз криінің де әсері бар. Бұл бетте Албани Постыда (қазіргі Кашечеван) кездесетін формалар көрсетілген.

Стресс

Стресс Swampy Cree тілінде ерекшеленбейді. Яғни, тек қана дыбыс үдемесімен ғана ажыратылатын ең аз сөздер жұбы жоқ.

Морфология

Бұталы кри тілі – полисинтетикалық тіл, ол негізгі арқа сөйлеуін етістіктерге дамытады, сондықтан ағылшын тілінде есімдер мен сын есімдер арқылы білдірілетін көптеген нәрселер етістіктер арқылы білдіріледі. Шындығында, Бұталы кри тілінде мүлде сын есімдер жоқ. Олардың орнына, етістіктердің интранзитивті түрі қолданылады. Мысалы, "Ол күшті" деудің орнына, кри тілінде "Ол күштеніп тұр" немесе "Ол күшті" деп айтылады.

Есімдіктер

Swampy Cree тіліндегі есімдерде бос және байланысқан түбірлер болады, екіншісі басқа морфемалармен бірге қолданылады. Құрама сөздер көп кездеседі және басқа есімдерден, етістік түбірлерінен және бөлшектерден жасалуы мүмкін. Swampy Cree тілінде Үнді-Еуропа тілдеріндегідей жыныс категориясы (еркек, әйел және орталық) жоқ. Оның орнына, ол жанды және жансыз арасындағы айырманы көрсетеді (Анимацияға қараңыз). «Жансыз» санатында тірі нәрселер болмаса да, кейбір жансыз нәрселер («жануарлар» санатында) бар, мысалы, жамылғылар, қазандықтар, тастар, ескектер және т.б.

Жеке иеленуші префикстері

Иелiк ету сонымен қатар жұрнақтар арқылы бiлдiрiледi. Бiрiншi және екiншi тұлға префикстерi етiстiктердегiдей. Жекетұлға Көптұлға 1-шi тұлға ni (a) ni inām 2-шi тұлға ki (a) ki iwāw 3-шi тұлға o (a) o iwāw(a) Обытивтi o iliw Тiркелген түбiрлi зат есiмдер тобы бар, олар қандай да бiр иеленушiмен мiндеттi түрде қолданылуы керек. Олар туыстар, дене мүшелерi және алгонкиандық дәстүрде өте жеке заттар ретiнде саналатын нәрселер, мысалы, аң аулау сөмкелерi. Иелiк ету кейде /im/ жұрнағымен (иелiк етiлген тақырып деп аталады) белгiленедi, ол көптiк жұрнағының iшiнде пайда болады. /(a)/ жұрнағы иелiк етiлген зат тiрi болғанда қосылады. Көптiк зат есiмдерге (иесi барларға қарамастан) барлық басқа жұрнақтардан кейiн /ak/ (тiрi) немесе /a/ (тiрi емес) жұрнағы қосылады. Обытивтi тiрi зат есiмдерде /a/ жұрнағы арқылы, ал тiрi емес зат есiмдерде /iliw/ жұрнағы арқылы белгiленедi. Тiрi обытивтi зат есiмдер санды көрсетпейдi, сондықтан обытивтi зат есiмнiң жекеше немесе көпше екенi белгiсiз. Тiрi емес обытивтi зат есiмдер көптiк санмен белгiленедi. Суробиативтi зат есiмдер зат есiмнiң өзiнiң де, иеленушiнiң де санын көрсетпейдi.

Іс-әрекеттер

Жоғарыда айтылғандай, Swampy Cree тілі көптеген нәрселерді білдіру үшін, ағылшын сияқты тілдерде басқа тәсілдермен берілетін нәрселерді білдіру үшін етістіктерге көп сүйенеді. Мысалы, кри тілінде зат есімді қосу жиі кездеседі. Swampy Cree тіліндегі транзитивті және интранзитивті етістіктердің аяқталулары (кейде тіпті түбірлері) тіршілікке байланысты өзгереді. Интранзитивті етістіктер өзінің түйіндемесінің тіршілігіне, ал транзитивті етістіктер өзінің толықтығының тіршілігіне сүйенеді. Етістіктің көптеген түрлері бар. Етістіктің тәуелсіз түрі – басты сөйлемде қолданылатын етістік формаларының жиынтығы. Бірлескен түр – басқа типтегі сөйлемдерде қолданылатын формалардан тұрады. Сонымен қатар, Swampy Cree тілінде тікелей әрекетке қарсы кері әрекет үшін жұрнақтар бар. Бұл белгілер әрекеттің сапасына емес, қай тұлға қандай басқа грамматикалық тұлғаға әрекет ететініне байланысты. Мысалы, "Мен оны көремін" (ni wāpam ā w) – тікелей әрекет, себебі бірінші тұлға үшінші тұлғаға әрекет етеді, ал "Ол мені көреді" (ni wāpam ikw w) – үшінші тұлға бірінші тұлғаға әрекет етеді. Кри тілінде "түздік" реті екінші тұлға, бірінші тұлға, үшінші тұлға болып келеді. Транзитивті жансыз етістіктер мен тірі интранзитивті етістіктерде де қарым-қатынасты немесе қарым-қатынассыз формалар бар. Қарым-қатынас формалары етістік басқа тұлғаға қатысты орындалғанда қолданылады. Pilgrim's Progress аудармасынан белгілі мысал – kici pēci itohtē w ak, ол "евангелист мені осында келуге шақырды" дегеннен шыққан, бірақ сөзбе-сөз "мен осында келдім (оған қатысты)" деп аударылады. Swampy Cree тілінде екі түрлі бұйрық бар: дереу бұйрық және болашақ бұйрық. Аты айтқандай, дереу бұйрық – бірден орындалуы тиіс әрекеттерге, ал болашақ бұйрық – уақыт өткеннен кейін орындалуы тиіс әрекеттерге арналған.

Бірлескен тапсырыс

Бірлескен формадағы етістіктер ағылшын тіліндегі бағынышты сөйлемге балама. Бірлескен форманың бір қолданылуы мақсатты білдіру үшін қолданылуы мүмкін. Мысалы, Kī pēc' ītohtēw nā kici otāpēt (Ол ағаш тасу үшін келді ме?). Бірлескен формадағы етістіктер кейде морфемалардың басқа түрлерін де қабылдайды. Мысалы, аспект көрсеткіштері былай: /kā / = аяқталған аспект/өткен шақ, /kē / = болашақ шақ, /ē / = бағынышты сөйлемдегі етістік негізгі сөйлемдегі етістікпен бір мезгілде болып жатыр. Конъюнктивті тәртіпте қолданылатын жосықсыздық жұрнағы - /ēkā/.

Салыстырмалы құрылыс

Туыстық конструкция /ka/ толыққандылық белгісімен және біріктірілген тәртіптегі етістік арқылы білдіріледі. Мысалы, atāwēw (ол сауда жасайды), бірақ kā atāwēt (сауда жасайтын адам → саудагер).

Тілсіз сөйлеу

Кри тілі тікелей баяндалған сөйлеуді қалайтынымен қатар, басқа да аспектілік көрсеткіштермен бірге /e/ аорист көрсеткішін пайдаланып, жанама сөйлеу құрылымдарын жасау мүмкін.

Грамматикалық кейстер

Swampy Cree есімдіктерінде үш жағдай бар: атау, шақыру және орналасу (кейде сәйкесінше "атау жағдайы", "шақыру жағдайы" және "белгісіз жағдай" деп те аталады). Шақыру жағдайы, мысалы, nōhtā (менің) әкесі сияқты бірнеше сөз үшін ғана атау жағдайынан өзгеше формада сақталады. Орналасу жағдайы /ihk/ жұрнағы арқылы білдіріледі, ол "ішінде/жанында/үстінде/қарай" деген мағынаны білдіреді.

Тікелей емес объектілер

Ағылшын тілінде "give, show, lend, etc." сияқты етістіктерде етістік тікелей және жанама нысанды қабылдайды делінеді, ал нысандарды қабылдаушы – жанама нысан. Кри тілінде нысандарды қабылдаушы тікелей нысан болып есептеледі. Ал беріліп жатқан нысан тағы бір "орынға" жылжытылады. Бұл, әсіресе екі үшінші тұлғадағы нысандармен жұмыс істегенде маңызды. "Жохан Мәриямға кітап берді" деген сөйлемде Мәриям үшінші тұлғада, ал кітап – ерекшеленген тұлғада болады.

Болу етістері

"Ихтау" (ол бар) деген етістік тек "ол бір жерде" деген мағынада ғана қолданылады. Теңдеу сөйлемдері көбінесе етістіксіз болады, бірақ /iw/ жұрнағы, /i/ (жанды) немесе /a/ (жансыз) дауысы және /w/ (жанды) немесе /n/ (жансыз) жалғауы есімдерге қосылып, "Ол бір нәрсе" немесе "Ол бір нәрсенің қасиеттерін көрсетеді" деген мағынаны білдіруі мүмкін. Мысалы, acimošiš (көпір) + "iwiw" = "acimošišiwiw" (Ол – көпір), ал "cīmān" (кеме/каноэ) + "iwan" = "cīmāniwan" (Бұл – кеме/каноэ).