Кіріспе

Византиялық құқық негізінен римдік құқықтың жалғасы болды, бірақ православие христиандығы мен грек әсері күшейді. Көптеген дереккөздер византиялық құқықты 6-шы ғасырда Юстиниан I билікке келгеннен кейін басталып, 15-шы ғасырда Константинополь құлауымен аяқталған римдік құқықтық дәстүрлер ретінде анықтайды. Келешектегі византиялық кодекстер мен конституциялар негізінен Юстинианның «Corpus Juris Civilis» еңбегінен алынғанмен, олардың басты мақсаттары практикалық емес, идеалды және рәсімдік сипатта болды. Грек және Таяу Шығыс саяси жүйелеріне сәйкес, заңдар – императордың Құдай таңдаған қасиетті монарх және заңның «nómos émpsychos» бейнесі ретіндегі қасиетті рөлі мен жауапкершілігін көркейту және көрсету құралы болды, осылайша философиялық және діни мақсаттарға қызмет етті. Еуропалық Ренессанс кезеңінде және одан кейін Батыс құқықтық практикасына Юстиниан кодексі («Corpus Juris Civilis») және классикалық дәуірдегі римдік құқық зор әсер еткенімен, византиялық құқық орта ғасырлар мен одан кейінгі кезеңдерде Батыс дәстүрлеріне де маңызды ықпал етті. Византиялық құқықтың ең маңызды еңбегі – Лев III шығарған «Эклога», ол грек тілінде жазылған, латын тілінде емес, алғашқы ірі римдік-византиялық заң кодексі. Одан көп ұзамай қалалардың сыртындағы құқықтық нормаларды реттейтін «Шаруалар заңы» қабылданды. «Эклога» Константинопольдің сауда орталығы ретіндегі маңыздылығының арқасында Жерорта теңізі (және Еуропа) бойынша зор ықпалға ие болса, ал «Шаруалар заңы» Ресейді қоса алғанда, славян құқықтық дәстүрлеріне елеулі әсер етті.

Табыс пен көздер

Византия саяси институттарының көп бөлігін соңғы Рим дәуірінен мұра еткен. Сол сияқты, Рим заңдары Византия заң жүйесінің негізін құрады. Теодосий II және Юстиниан жасаған екі ірі кодификация көптеген ғасырлар бойы Византия заңнамасының тірегі болды. Әрине, жылдар өте бұл римдік кодекстер ағымдағы жағдайларға бейімделіп, грек тілінде жазылған жаңа кодекстермен алмастырылды. Дегенмен, Рим заңдарының ықпалы сақталды, бұл Corpus Juris Civilis негізінде құрылған Basilika сияқты кодификацияларда көрінеді. 11-ғасырда Михаил Пселлос Рим заңдарының мұрасымен таныс екендігімен мақтанады ("Ἰταλῶν σοφία"). Византия заң құрылымы көбінесе римдік конституциялық жүйеге негізделгенімен, Византия заңдарының римдік заңнан басты айырмашылығы оның қолданылуы мен түсіндірілуі болды. Бұл процестер Византия академиялық бағдарламасында ортақ эллиндік және православиелік принциптерге сәйкес жүргізілді, бұл заңды түсіндіруде қайырымдылық пен меценаттыққа басымдық беретін заң жүйесін қалыптастырды, әділеттіліктің қатаң қолданылуынан гөрі халықтың игілігі мен әл-ауқатын қамтамасыз етуге бағытталды. Әртүрлі классикалық философиялардың қайырымдылыққа қатысты құндылықтары заң ілімімен өріліп, ежелгі эллиндік және Таяу Шығыс мемлекеттерінің кодекс кітаптарында және конституцияларында бекітілген әдет-ғұрыпқа айналды. Бұл мемлекеттер заң ілімін римдік тәсілдегідей жеке ғылым ретінде емес, әдебиет пен философияның бір саласы ретінде қарастырған. Осы әдет-ғұрыптар мен конституциялар христиандық пайда болған кезде үлкен ықпал етті, себебі көптеген мақсаттар мен этикалық нормалар ортақ болды және Юстинианның жаңа заңдарында (Novels) қамтылды. Бұл заңдарда заңды қайырымдылық пен ізгілік принципі негізінде түсіндіру қажеттігі айтылды, өйткені Македония әулетінің императорлары үнемі болатын зұлымдықтар мен қасақана бұзушылықтарға қарсы күресті, allelengyon жүйесін енгізіп, империя бойынша гуманитарлық және монастырлық мекемелер құрды. Эклога мен Basilika кодификацияланған кезде эллиндік және христиандық құндылықтардың одан әрі күшеюі байқалды. Барлық өлім жазалары мүше кесілумен және ауыр экономикалық санкциялармен алмастырылды, сонымен қатар православиелік және эллиндік тұжырымдамаларға қатысты қосымша түсіндірмелер мен сілтемелер енгізілді, мысалы судья тек заңның өзі ғана емес, сонымен қатар "philanthrōpía" және "evergetikós" принциптері негізінде оны түсіндіруі керек еді. Тиімді құқықтық жүйелердің болмауы және Византияның эклектикалық заң іліміне байланысты империядағы көптеген судьялар мен сот процестері қарапайым және халықтық заңдар арқылы жүзеге асырылды, мысалы, Фермерлер заңы, Теңіз заңдары, Әскери заңдар немесе аз танымал Мұса заңы. Бұл процестерде православиелік және эллиндік құндылықтар немесе ауызша дәлелдер, заң ережелерінен гөрі шешендік өнердің тиімді және көндірішті қолданылуы жиі қолданылды. Рим заңдары толыққанды жүйеленген немесе үздіксіз қолданылған жоқ. Православ эллиндік монархия ұғымына сәйкес Византиядағы заңның басты көзі императордың жарлықтары болды, өйткені ол өзі заңды білдірді (nómos émpsychos). Императорлар Рим заңын бірнеше рет кодификациялады, сонымен қатар өздерінің "жаңа заңдарын" - Novels ("Novellae", "Νεαραὶ") шығарды. Рим дәуірінің соңында императорлардың заң шығаруға деген қызығушылығы күшейді, заңдар қоғамдық, жеке, экономикалық және әлеуметтік өмірдің негізгі аспектілерін реттеді. Мысалы, Константин I ажырасуды алғаш рет реттеді, ал Теодосий I сенім мәселелеріне араласып, Символдың нақты нұсқасын бекітті. Диоклетианнан Теодосий I-ге дейін, шамамен 100 жыл ішінде 2000-нан астам заң шығарылды. Юстинианның өзі шамамен 600 заң шығарды. Бірте-бірте заң шығаруға деген құлшыныс азайды, бірақ кейінірек императорлардың кейбір заңдары, мысалы Лев VI-ның Novels-тері ерекше маңызға ие болды. Әдет-ғұрып заңның екінші деңгейлі көзі ретінде шектеулі рөл атқара берді, бірақ жазбаша заңнама басымдыққа ие болды.

Ерте Византия кезеңі

Рим тарихының Византия дәуірінің қашан басталғаны туралы нақты белгіленген күні жоқ. 4, 5 және 6 ғасырларда империя бірнеше рет бөлініп, әкімшілік тұрғыдан біріктірілді. Бірақ осы кезеңде Константинополь алғаш рет құрылды және Шығыс әкімшілік жағынан дербес дамыды; осы себепті, бұл кезең көбінесе ерте Византия дәуірі деп есептеледі. Дегенмен, осы өзгерістер Византия құқығының қалыптасуындағы маңызды қадамдар болды.

Теодосиан кодексі

438 жылы император Феодосий Константин I дәуірінен бастап соған дейінгі барлық қолданыстағы заңдарды қамтитын 16 кітаптан тұратын "Теодосиан кодексін" жариялады.

Corpus Juris Civilis (Құқық корпусы)

527 жылы таққа отырғаннан кейін, Юстиниан қолданыстағы рим заңдарын жинап, жүйелеу үшін комиссия тағайындады. 530 жылы юрист Трибоний басқарған екінші комиссия юристтердің еңбектерінен мәнді, тұрақты құндылықтарын іріктеп алып, оларды өңдеп, 50 кітапқа топтастыру үшін тағайындалды. 533 жылы осы комиссия «Дигестаны» жариялады. Римде қолданылған заң сот шешімдері негізінде қалыптасқанмен, бұл орта ғасырлар мен қазіргі әлемге таныс «Рим заңы» емес еді. Рим заңы императордың немесе рим халқының заң шығару құқығы арқылы нақты заң нормаларына айналған әділеттілік принциптеріне негізделгендігі туралы мәлімдейді. Осы идеялар орта ғасырларға император Юстиниан жасаған рим заңдарының ірі кодификациясы арқылы жетті. Corpus Iuris Civilis латын тілінде үш бөлімнен тұрады: «Институттар», «Дижест» (Пандекттер) және «Кодекс» (Кодекс). Бұл латын тілінде жазылған соңғы маңызды құқықтық құжат болды. Әлемдегі ең көп тараған құқықтық жүйе – азаматтық құқық, Corpus негізінде құрылған (мысалы, Еуропаның көп бөлігінде, Азияда, Оңтүстік Америкада және Африкада, сондай-ақ Оңтүстік Африка, Шотландия, Квебек, Филиппин және Луизиана сияқты аралас юрисдикцияларда).

Орта Византия дәуірі

Юстиниан билігінен кейін империя жылдам құлдырау кезеңіне енді, бұл арабтардың жаулауларына жағдай жасады, олар империяны одан әрі әлсіретті. Батыс империя құлағаннан бері төмендеп келе жатқан латын тілі білімі дерлік жоғалып, көптеген ескі заң кодекстерін қолжетімсіз етіп қалдырды. Бұл жағдайлар империядағы құқықтық нормалардың күрт нашарлауына және заң ғылымы деңгейінің айтарлықтай төмендеуіне әкеп соқты. Заң практикасы көбірек тәжірибелік сипатқа ие болды, ал империяда латын тілі білімі азайғандықтан, Юстинианның "Corpus Juris Civilis" жұмысын тікелей пайдалану тоқтатылып, оның орнына грек тілінде жазылған тұжырымдамалар, түсіндірмелер және жаңа жинақтар қолданыла бастады.

Эколога

Империяның ішкі өміріндегі өзгерістер Юстиниан кодексі жарияланғаннан кейінгі жылдары туындады, бұл замана талаптарына сай заңнаманы қайта қарау қажеттігін көрсетті. Ол Лео III Исаврдың (бірінші Исавр императоры) реформалары шеңберінде енгізілді, сонымен қатар қолданыстағы заңдарды өзгертуді де қамтамасыз етті. 726 жылы ол өзінің және ұлы Константиннің есімімен аталатын "Эклоганы" шығарды. "Эклога" азаматтық және қылмыстық құқық салаларын қамтыды және атауында көрсетілгендей, Юстиниан заңнамасын "игілікке бағытталған, филантропиялық нұсқаға" түзетуді көздеді. Редакциялық комиссияның құрамы белгісіз, бірақ оның басты міндеті – бір жағынан, қазіргі заманға сай келмейтін ережелерді өзгерту, екінші жағынан, судьялардың қызметтері үшін ақша алуына жол бермеу және оларға істерді дұрыс шешуға көмектесу болды. "Эклога" ережелері христиандық рухтың және неке институтын қорғап, қолдаған, сондай-ақ барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігін орнатуға ұмтылған ортақ құқықтың ықпалында болды. Бірақ, сол кезеңдегі Византиялық көзқарасты бейнелейтін, ампутация және соқырлық сияқты жазалар да енгізілді. Лео өз "Эклогасында" судьяларға "кембағалды жек көруден және әділетсіздерді тоқтатусыз қалдырудан" сақ болуға шақырды. Одан әрі, олардың қызметтері үшін пара алуды болдырмау мақсатында, олардың жалақысын жергілікті және императорлық қазынадан төленетін етті. "Эклога" Македония императорларының кезіне дейін әділет таратудың негізгі нұсқаулығы болып табылды, олар да заңнамалық қызметпен айналысты, ал кейіннен ол Ресей Православ шіркеуінің канондық құқығына әсер етті. Бұрын зерттеушілер "Шаруа заңы", "Родос теңіз заңы" және "Әскери заңдар" жинақтарын Лео III Исаврға жатқызған. Актінің құрылымы ерекше және ол басқа көздерден алынбаған, себебі Лео толыққанды заң реформасын аяқтауды көздемеді. Оның мақсаты – Юстинианның заңдық дәстүрін заң өмірінің ең маңызды салаларында өзгерту болды, сонымен бірге оны орта ғасырлардың қажеттіліктеріне бейімдеу. Ол бастапқы үлгісінен ерекшеленуі керек еді. Юстинианның Рим заңынан ең маңызды айырмашылық – тауар саудасындағы келісімнің маңыздылығын жою болды. Келісімшарт жасасу үшін, затты сатып алушыға беру немесе сатушыға баға төлеу қажет болды. Егер екі тарап та өз міндеттерін орындаса, тіпті аванстық төлем жасалған жағдайда да, келісімшарт жарамсыз болып есептелді. Патриялық билік эллинистік және канондық заңдардың ықпалымен күшін жоғалтты, ал әйелдер мен балалардың құқықтары артты. Бірақ "Эклога" қылмыстық құқықта одан да маңызды және көкейкесті өзгерістерді әкелді, бұл Юстиниан заңына тән емес, дене жазаларын жиі қолдану арқылы көрінді.

Шаруашылық заңдары

Константинополь және тағы бірнеше қалаларды қоспағанда, басқа да қалалық экономикалық қызмет түрлері дамыған болса да, Византия қоғамы негізінен ауыл шаруашылығымен байланысты болды. Орта Византия дәуірінде (7-12 ғасырлар) византиялық ауылдардың ішкі өмірін ерекше көрсететін заңнамалық маңызды дереккөз – «Номос Георгикос», сондай-ақ «Лекс Рустика» немесе «Шаруа заңы» болып табылады. Маңыздылығына байланысты «Шаруа заңы» зерттеушілердің қызығушылығын ертеден тартты және Византияның ішкі тарихына қатысты ең көп талқыланған мәтіндердің біріне айналды. «Шаруа заңы» құрылған кезде империяға славян тайпаларының келуінен туындаған үлкен әсерлердің нәтижесінде, түрлі дәстүрлер заңның жасалу себептеріне де, мазмұнына да маңызды ықпал еткендігі айтылады. Бұл жеке жинақ, үнемі толықтырылып келеді және Византия ауылдық «қауымдастығы» шеңберіндегі ауылдық жерлерге қатысты нақты жағдайларды қамтиды. «Заңның» ережелеріне сәйкес, шаруалар «қауымдастықтарға» бірігіп, «қауымдастық» төлеуге міндетті жалпы салықты төлеуге жауапкершілік тартады, сондай-ақ қауымдастықтың қарызы бар мүшелеріне тиіс сомаларды төлеуге міндетті болды. Мәтіннің өзінде нақты дата көрсетілмегендіктен, оның жазылу мерзімі 6 ғасырдың екінші жартысы мен 14 ғасырдың ортасы аралығында деп есептеледі. Ол ертеден-ақ маңызды құқықтық нұсқаулық ретінде танылып, славян елдерінің, әсіресе Сербия, Болгария және Ресейдің заңдарына үлкен әсер етті.

Теңіз заңдары

"Фермерлік заңға" ұқсас мәселелер, "Родос теңізі заңы" (Nomos Rhodion Nautikos) сияқты бірдей сипаттағы кодекс ұсынады. Шығыс Рим империясының императоры Юстиниан I (527–565) бұйрығымен 533 жылы жасалған Digesta seu Pandectae кодексіне римдік құқықшысы Паулустың шамамен 235 жылы, Үшінші ғасыр дағдарысының (235–284) басында жазған пікірі енгізілді. Бұл пікір Родос аралында шамамен б.з.д. 1000–800 жылдары, мүмкін грек қараңғы дәуірінде (шамамен б.з.д. 1100–750) дорийлік шапқыншылық кезінде финикиялықтармен құрылған теңіз сақтандыруының жалпы орташа принципін, сондай-ақ дорийлік грек диалектісінің таралуын сипаттайды. Бұл үш бөлімнен тұратын теңіз құқығы ережелерінің жинағы. Бірінші бөлім рим императорларының "Теңіз заңының" ратификациясына қатысты, екіншісі – экипаждың теңізден алынған пайдаға қатысуын және кемеде қолданылатын ережелерді анықтайды, ал үшінші, ең үлкен бөлімі – теңіз құқығына, мысалы, жүк немесе кеме ұрлыққа немесе зақымдалған жағдайда жауапкершілікті бөлуге арналған. "Теңіз заңы" 53-ші кітапқа қосымша ретінде Дана Лев VI-ның Базиликіне енгізілген.

Константинополь заң мектебі

Византия империясындағы заң білімін оқытудың ең белгілі орталығы Константинополь заң мектебі болды. 425 жылы құрылған мектеп, 717 жылы Омейядтар Константинопольді қоршағанда жабылды және 866 жылы ғана қайта ашылды. Содан кейін, шамамен 1204 жылы крестшілер Константинопольді тонағанға дейін ашық қалды.

Мұра

Ерте орта ғасырларда Рим / Византия заңдары Жерорта теңізі аймағында және Еуропаның көп бөлігінде империяның экономикалық және әскери маңыздылығының арқасында маңызды рөл атқарды. Сиро-римдік заңдар кітабы – 5 ғасырдағы грек тіліндегі түпнұсқаның сирия тіліне аудармасы, ерте мұсылман жаулауларынан кейін шығыс христиан қауымдастықтарында зор ықпалға ие болды. Ол римдік сот практикасына және империяның шығыс бөлігіндегі императорлық заңдарға негізделген. Шығыс Жерорта теңізінің исламдық жаулап алуларынан кейін ислам халифаттары Рим / Византия заңын маңызды үлгі ретінде пайдаланып, өздерінің құқықтық жүйелерін біртіндеп кодификациялады. Шындығында, «Эклога» жариялануы ислам императорлық заңын алғаш рет кең ауқымды кодификациялауға түрткі болды деп саналады. Славян құқықтық дәстүрлері, Болгариядан Ресейге дейінгі елдерді қамти отырып, «Егісші заңының» (Farmer's Law) күшті ықпалына түсті. «Эклога» және басқа византиялық кодекстер де осы аймақтарға белгілі бір дәрежеде әсер етті. 18- және 19-ғасырларда Ресей Батыспен байланысын күшейткен кезде Юстиниан кодексі зерттеле бастады, осылайша бұл ықпал енгізілді. Батыс Еуропада Рим империясы құлағаннан кейін Рим / Византия заңдарының ықпалы көбінесе тікелей болмаса да, орта ғасырлардың көп бөлігінде маңызды болып келді. Еуропалық Ренессанс кезеңінде батыс ғалымдары Юстиниан кодексін құқықтанудың негізі ретінде қабылдады, Византия империясының кейінгі құқықтық дамуларының көптеген түрлерін қабылдамай, олардан бас тартты. Бұл мәселеге көбінесе шіркеудегі Шығыс/Батыс (Рим-католик және Шығыс православие) айырмашылығы әсер етті. Батыста латын тілінде жазылған рим заңдары нағыз рим заңдары деп есептелді, ал грек тілінде жазылған кейінгі заңдар ерекше және шетелдік деп саналды.