Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америка және Бразилия зерттеу экспедициясы
American and Brazilian survey expedition
Рузвельт-Рондон ғылыми экспедициясы (португалша: Expedição Científica Rondon–Roosevelt) 1913-14 жылдары Амазонка бассейнінде Рио-да-Дювида ("Күмәнді өзені") жолымен жүргізілген зерттеу экспедициясы болды. Экспедицияны АҚШ-тың бұрынғы президенті Теодор Рузвельт және 1909 жылы оның бастауын ашқан бразилиялық зерттеуші полковник Кандидо Рондон бірлесіп жетекшілік етті. Америка табиғи тарих мұражайының қолдауымен олар көптеген жаңа жануарлар мен жәндіктердің үлгілерін жинады. Өзен ақырында бұрынғы президенттің құрметіне "Рио Рузвельт" деп аталды. Ол саяхат кезінде өлімге жуықтап, денсаулығына орны толмас зиян келді.
The Roosevelt–Rondon Scientific Expedition (Portuguese: Expedição Científica Rondon–Roosevelt) was a survey expedition in 1913–14 to follow the path of the Rio da Dúvida ("River of Doubt") in the Amazon basin. The expedition was jointly led by Theodore Roosevelt, the former president of the United States, and Colonel Cândido Rondon, a Brazilian explorer who had discovered its headwaters in 1909. Sponsored in part by the American Museum of Natural History, they also collected many new animal and insect specimens. The river was eventually named "Rio Roosevelt" for the former president. He nearly died during the voyage and his health was permanently damaged.
Басталуы
1912 жылғы сайлауда үшінші президенттік мерзімге үміткерліктен бас тартылғаннан кейін Рузвельт бастапқыда Аргентина мен Бразилияда лекциялық сапарға шығуды жоспарлаған, содан кейін оның досы Джон Августин Замм ұйымдастырған Амазонка өзеніндегі саяхатқа қатысуға ниеттенген. Бірақ Бразилия үкіметі Рузвельтке белгілі бразилиялық саяхатшы Кэндидо Рондонмен бірге бұрын белгісіз болған Күмән өзенін зерттеуді ұсынды, оның бастаулары жақында ғана ашылған еді. Рузвельт жақындағы сайлаудағы жеңілісінен кейін жаңа оқиғалар мен қиындықтарды іздеп, келісім берді. Теодордың ұлы Кермит Рузвельт жақында үйленуге дайындық жасап, экспедицияға қатысуды жоспарламаған, бірақ анасы Эдит Рузвельттің қатыстыру туралы талабымен, әкесін қорғау үшін экспедицияға қосылды. Экспедиция 1913 жылдың желтоқсан айында Парагвай өзенінің жағасындағы шағын Касерес қаласынан басталды. Олар Тапирапуаға барды, онда Рондон бұрын Күмән өзенінің бастауын тапқан болатын. Тапирапуадан экспедиция солтүстік-батысқа қарай, тығыз орман арқылы, содан кейін Паресис үстіртінің үстіндегі жазықтар арқылы сапарлады. Олар 1914 жылдың 27 ақпанында Күмән өзеніне жетті. Осы кезде азық-түлік жетіспеушілігінен экспедиция екіге бөлінді, экспедицияның бір бөлігі, оның ішінде әке Замм және экспедицияның жабдықтаушысы Энтони Фиала, Джи-Парана өзенінен Мадейра өзеніне дейін жол тартты. Қалған топ – Рузвельттер, полковник Рондон, американдық табиғатты зерттеуші Джордж Крук Черри және 15 бразилиялық жүк көтергіш (каммарадалар) – Күмән өзенімен төмен қарай саяхатты бастады.
After losing a bid for a third presidential term in the 1912 election, Roosevelt had originally planned to go on a speaking tour of Argentina and Brazil, followed by a cruise of the Amazon River organized by his friend Father John Augustine Zahm. Instead, the government of Brazil suggested that Roosevelt accompany famous Brazilian explorer Cândido Rondon on his exploration of the previously unknown River of Doubt, the headwaters of which had only recently been discovered. Roosevelt, seeking adventure and challenge after his recent electoral defeat, agreed. Kermit Roosevelt, Theodore's son, had recently become engaged and did not plan on joining the expedition but did on the insistence of his mother Edith Roosevelt, in order to protect his father. The expedition started in Cáceres, a small town on the Paraguay River, in December 1913. They traveled to Tapirapuã, where Rondon had previously discovered the headwaters of the River of Doubt. From Tapirapuã, the expedition traveled northwest, through dense forests and then later through the plains on top of the Parecis plateau. They reached the River of Doubt on February 27, 1914. At this point, due to a lack of food supplies, the Expedition split up, with part of the Expedition, including Father Zahm and expedition quartermaster Anthony Fiala, following the Ji Paraná River to the Madeira River. The remaining party – the Roosevelts, Colonel Rondon, American naturalist George Kruck Cherrie, and 15 Brazilian porters (camaradas) – then started down the River of Doubt.
Қиындықтар
Бұл сапардың басынан-ақ қиындықтар туып тұрды. Жәндіктер мен безгек сияқты аурулар экспедицияның дерлік барлық мүшесіне ауыр тиді, оларды үнемі ауру, іріңді жаралар мен жоғары температурамен күйретіп жіберді. Ауыр, қазылған қайықтар өзеннің үнемі ағысымен жүзуге жарамсыз болды және жиі жоғалып кететін, жаңаларын салуға күндер кетіп жатты. Азық-түлікпен қамтамасыз ету нашар жоспарланғандықтан, команда аштық диетасына мәжбүр болды. Жергілікті Cinta Larga тайпасы экспедицияны жанынан айырмады, бұл үнемі алаңдаушылық туғызды – олар кез келген уақытта экспедицияны жойып, құнды металл құралдарын тартып алып, жайдарлы болатын, бірақ оларды жалғасын беруге рұқсат берді. (1920 жылдардағы келесі экспедициялар осылай сәтті болған жоқ.) Экспедицияға 19 адам қатысты, олардың 16-сы қайтып келді. Бірі ағысқа түсіп, қаза тапты (денесі табылған жоқ). Сәуір айының басында Хулио есімді жүк тасушы тамақ ұрлап жатқан жерінен ұстаған бразилиялықты атып өлтірді. Қылмыскерді ұстай алмағаннан кейін, шаршаған экспедиция оны жай ғана джунглиде тастап кетті. Экспедиция өзеннің төрттен бірін ғана жүзіп өткен кезде, аштықтан, аурулардан және қайықтарды ағыстан айналдырып жүрудің үздіксіз еңбегінен физикалық және рухани жағдайдан шаршап қалды. Сапар аяқталғанда, экспедициядағылардың барлығы полковник Рондоннан басқа ауырған, жарақат алған немесе екеуі де болды. Өзі Рузвельт өлімге жақын болды, аяғына жұққан жара келген, және партия оның өмірі үшін күн сайын қорқып отырды. Сәттілікке орай, олар seringueiros ("резеңкешілерге") кездесті, автомобильдерге арналған резеңке дөңгелектеріне жаңа сұраныстың арқасында орманнан азын-тозын табыс көретін кедей резеңке жинаушылар еді. Серенгейролар командаға өзеннің қалған бөлігімен жүзуге көмектесті (жоғарғы ағысына қарағанда ағысы аз). Экспедиция 1914 жылдың 26 сәуірінде Рондонның Телеграф комиссиясынан лейтенант Антонио Пиринейс басқаратын бразилиялық-американдық құтқару тобымен қосылды. Рондон бұл кездесуді Арипуана өзенінің сағасында алдын ала жоспарлаған, онда олар қосымша өзеннен шығуды үміттенеді. Рузвельтқа медициналық көмек көрсетілді, ал топ Манаусқа оралды. Үш аптадан кейін қатты әлсіреген Рузвельт Нью-Йоркке оралып, қаһармандықпен қарсы алынды. Сапардан кейін денсаулығы толық қалпына келмеді және ол бес жылдан кейін осыған байланысты аурудан қайтыс болды.
Almost from the start, the expedition was fraught with problems. Insects and disease such as malaria weighed heavily on just about every member of the expedition, leaving them in a constant state of sickness, festering wounds and high fevers. The heavy dug out canoes were unsuitable to the constant rapids and were often lost, requiring days to build new ones. The food provisions were ill conceived forcing the team on starvation diets. The native Cinta Larga tribe shadowed the expedition and were a constant source of concern – the natives could have at any time wiped out the expedition and taken their valuable metal tools, but they chose to let them pass. (Future expeditions in the 1920s were not so lucky.) Of the 19 men who went on the expedition, 16 returned. One died by accidental drowning in rapids (with his body never recovered). And in early April, a porter named Julio shot and killed another Brazilian who had caught him stealing food. After failing to capture the murderer, the exhausted expedition simply abandoned him in the jungle. By the time the expedition had made it only about one quarter of the way down the river, they were physically exhausted and sick from starvation, disease, and the constant labor of hauling canoes around rapids. By its end, everyone on the expedition except for Colonel Rondon was either sick, injured, or both. Roosevelt himself was near death, having received a gash in his leg that had become infected, and the party feared for his life each day. Luckily, they came upon seringueiros ("rubber men"), impoverished rubber tappers who earned a marginal living from the forest trees driven by the new demand for rubber tires for automobiles. The seringueiros helped the team down the rest of the river (less rapid prone than the upper reaches). The expedition was reunited on April 26, 1914, with a Brazilian and American relief party led by Lieutenant Antonio Pyrineus, an officer from Rondon's Telegraph Commission. The party had been pre arranged by Rondon to meet them at the confluence with the Aripuana River, where they had hoped to emerge from the tributary. Medical attention was given to Roosevelt as the group returned to Manaus. Three weeks later, a greatly weakened Roosevelt made it home to a hero's welcome in New York. His health never fully recovered after the trip, and he died less than five years later of related causes.
Бекіту
Рузвельт қайтып келгеннен кейін, ол өзенді шынымен ашқандығы және экспедиция жасағандығы күмәнді болды. Әлі де әлсіздігінен үндемей сөйлей алмай жүрсе де, сенімділігіне күмән келтірілгеніне ашуланған Рузвельт 26 мамырда Вашингтондағы Ұлттық географиялық қоғаммен, ал маусымның ортасында Лондондағы Корольдік географиялық қоғаммен лекциялар өткізуге ұйымдастырды. Бұл сөздер сол кездегі сын-есімдерді көбінесе тоқтатты. Дауды толығымен шешу үшін 1927 жылы британдық саяхатшы Джордж Миллер Диот өзен бойымен екінші сапар жасап, Рузвельт жасаған жаңалықтарды растады. 1992 жылы үшінші (қазіргі заманғы) экспедицияны Чарльз Хаскелл мен Элизабет Макнайт ұйымдастырып, басқарды. Оған Теодор Рузвельт қоғамы, Америка табиғи тарих мұражайы, Ұлттық жабайы табиғат федерациясы және Хаскелл мен Макнайт құрған жеке қор демеушілік етті. Экспедицияға жиырма адам қатысты, олардың ішінде Рузвельттің шөбересі Твид Рузвельт, кәсіби өзен саяхаттарын ұйымдастырушылар Джо Уилли Джонс, Келли Калафатич, Джим Слейд және Майк Бойл, фотографтар Карр Клифтон және Марк Гринберг, оператор Джо Камински, экспедицияның коммуникация бойынша сарапшысы болған Хаскеллдің ұлы Чарльз «Чип» Хаскелл кіші, бразилиялық ғалымдар Геральдо Мендес дос Сантос және Жоао Ферраз (ихтиолог және фармаколог), өзеннің көп бөлігін шектеген Синта Ларга тайпасының басшылары Оита Мина мен Татаре, сондай-ақ кітап жазуға шартты келісім жасалған, бірақ Хаскелл мен Макнайт қолжазбен келіспегендіктен жарық көрмеген журналист Сэм Мозес бар еді. Экспедиция шамамен 1000 мильдік сапарды 33 күнде аяқтады. Рузвельт-Рондон экспедициясы өзендегі көптеген тасқынды ауыр каноэларымен көтеріп тасуға мәжбүр болған, ал Хаскелл-Макнайт экспедициясы үш тасқынды көтеріп тасудан басқа барлық тасқынды қауіпсіз жүзіп өте алды. Хаскелл өз экспедициясының «алғашқы команда жазған жерлерді тапты, олар сипаттаған өсімдіктер мен жәндіктерді көрді және 1914 жылғы қайықтарды қиратқан тасқынды басып өтті» деді. Экспедиция мүшелері Теодор Рузвельт қоғамының Еңбегі үшін ерекше медалімен марапатталды. Кейін экспедиция туралы деректі фильм түсіріліп, PBS телеарнасында көрсетілді, оны Билл Куртис және Уилфорд Бримли «Жаңа саяхатшылар: Күмәнді өзен» деп баяндады. Осы уақыттан бері экспедиция Марк А. Мейерс материалтану профессоры, полковник Хурам Рейс, полковник Иван Ангонесе және Джеффри Леман сияқты басқаларды да осындай қиындықтарға қатысуға шабыттандырды.
After Roosevelt returned, there was some doubt that he had actually discovered the river and made the expedition. Even though he was still quite weak and barely able to speak above a whisper, Roosevelt, angry that his credibility had been challenged, arranged speaking engagements with the National Geographic Society in Washington, D. C., on May 26, and the Royal Geographical Society in London in mid June. These appearances largely stifled the criticisms at the time. To finally settle the dispute, in 1927 British explorer George Miller Dyott led a second trip down the river, confirming Roosevelt's discoveries. In 1992 a third (modern) expedition was organized and led by Charles Haskell and Elizabeth McKnight, and sponsored in part by the Theodore Roosevelt Association, the American Museum of Natural History, the National Wildlife Federation and a private trust set up by Haskell and McKnight. The expedition consisted of a total of twenty persons including Roosevelt's great grandson Tweed Roosevelt, professional river guides Joe Willie Jones, Kelley Kalafatich, Jim Slade, and Mike Boyle, photographers Carr Clifton and Mark Greenberg, cinematographer Joe Kaminsky, Haskell's son Charles 'Chip' Haskell Jr. who served as the expedition's communications expert, Brazilian scientists Geraldo Mendes dos Santos and João Ferraz (ichthyologist and pharmacologist), chiefs Oita Mina and Tatataré of the Cinta Larga tribe whose land borders much of the river, and the journalist Sam Moses, who was contracted to write a book which was not published because Haskell and McKnight declined to approve the manuscript. The expedition took 33 days to complete the nearly 1000 mile journey. Whereas the Roosevelt–Rondon Expedition had to portage almost all of the many rapids on the river with their heavy dugout canoes, the Haskel–McKnight Expedition was able to safely navigate all of the rapids except for three which were portaged. Haskell reported that his expedition "found spots chronicled by the original team, saw plants and insects they described, and went down the rapids that crushed the dugout canoes of 1914". The expedition members were awarded the Theodore Roosevelt Association's Distinguished Service Medal for their achievement. A documentary of the expedition was subsequently produced and aired on PBS called the New Explorers: The River of Doubt narrated by Bill Kurtis and Wilford Brimley. Since this time, the expedition has inspired others to undergo its challenges such as Materials Scientist Professor Marc A. Meyers, Col Huram Reis, Col Ivan Angonese, and Jeffery Lehmann.
Басқа БАҚ-та бейнелеу
2021 жылдың 26 қыркүйегінде төрт бөлімді бразилиялық мини-сериал "Американдық қонақ" HBO Латын Америкасында, кейіннен HBO Max платформасында көрсетілді. Мэттью Чэпман жазған және Бруно Баррето түсірген сериалда АҚШ-тың бұрынғы президенті Теодор Рузвельт (рөлін Айдан Квин сомдады) және бразилиялық әскери шенеунік Кандидо Рондон (рөлін Чико Диаз сомдады) жасаған экспедиция баяндалады.
On September 26, 2021, The American Guest, a four episode Brazilian miniseries, was released on HBO Latin America and later on HBO Max. The series written by Matthew Chapman and directed by Bruno Barreto follows the expedition of former U. S. president Theodore Roosevelt, played by Aidan Quinn, alongside Brazilian army officer Cândido Rondon, portrayed by Chico Diaz.
Ақпарат көздері және қосымша оқу
Рузвельт, Теодор. Бразилияның жабайы табиғаты арқылы. Wikisource
Roosevelt, Theodore. Through the Brazilian Wilderness. Wikisource
Вассерман, Рената. "Экзотикалық ғылым және отандық экзотизм: Теодор Рузвельт және Дж. А. Лейт Морес Амазонияда". Ilha do Desterro: Ағылшын тілі, ағылшын әдебиеті және мәдени тағылымдар журналы 57 (2009): 59–78. онлайн
Wasserman, Renata. "Exotic science and domestic exoticism: Theodore Roosevelt and J. A. Leite Moraes in Amazonia." Ilha do Desterro: A Journal of English Language, Literatures in English and Cultural Studies 57 (2009): 59 78. online