Кіріспе

Лю Ань (劉安, б.з.д. 179–122 ж.) – қытай картографы, патша және философ. Хан әулетінің қытай ханзадасы, Хуайнань патшалығын билеген және сіңілі баласы, Хан императоры У (武帝) кеңесшісі. Ол Даосизм, Конфуцийшілдік және Легализм ілімдерін қамтитын Хуайнаньци жинағын (б.з.д. 139 ж.) өңдегенімен танымал және тофуды ойлап тапқандығы үшін белгілі. Ертедегі мәтіндер Лю Аньды үш қырынан көрсетеді: «қадірлі философиялық жиынның авторы және редакторы», «қамаудан қашу үшін өмірін қиған бүлікші» және «жалған айыптаулармен сотталудан қашу үшін ауаға көтеріліп, мәңгілік өмірге ұшқан» сәтті даосизм шебері.

Өмір

Ол Хан әулетінің негізін қалаушы император Лю Банның немересі болды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, 16 жасында Хуай өзенінің оңтүстігіндегі Хуайнань жерлерінің ханзадасы атанды. Лю Анның екі ұлы болды. Кішісі Лю Цян (迁) болды, ол ханшайымынан туғандықтан Хуайнаньдың мұрагері болды, ал үлкені Лю Бухай (不害) – нағашы әйелден туған ұл. Лю Ан Лю Цянды Лю Бухайдан артық ұнатты және оны ешқашан өз ұлы деп санамады. Лю Цян да Лю Бухайды ағасы деп санамады. Туйэн Линг (推恩令, «Жақсылықты кеңейту туралы жарлық») бойынша, егер Лю Ан Хуайнань жерінің бір бөлігін Лю Бухайға иелік ретінде берсе, ол маркиз бола алатын еді, бірақ Лю Ан мұны істемеді. Лю Бухайдың ұлы Лю Цзянь (建), өзінің де, әкесінің де маркиз болу мүмкіндігінің жоқ екенін түсінген соң, қатты ашуланып, Лю Ан мен Лю Цянды төңкеріс жасауға тырысқан деп айыптады. Нәтижесінде, әкесінің тағдырына ұқсас, Лю Ан 122 жылдың б.з.д. өзіне-өзі қол жұмсады, ал оның құрылысы ашыққа шықты.

Хуананьзи

Хуананьның сегіз бейбасымен және/немесе оның әдеби ортасының басқа мүшелерімен бірге Лю Ань б.з.д. 139 жылы "Хуананьцзы" деп аталатын трактат жариялады, ол "Хуанань шеберінің кітабы" немесе "Хуанань философтары" деп аударылады. Бұл кітап Лаоцзы мен Чжуанцзының еңбектерімен қатар даосизм философиясының маңызды негіздерінің бірі саналады. Б.з.д. V ғасырындағы (Соғысқан мемлекеттер дәуірі) "Шу Цзин" (Тарих классигі) кітабымен бірге, бұл кітап география туралы толыққанды ақпарат берді, соның ішінде Қытайдың жер бедерінің сипаттамалары да келтірілді. Оның кітабы математика және музыкамен де айналысты, "Пифагорлық комманы" қолданып, алғашқы белгілі қытайлық 12 тонды музыкалық аспаптарды тізімдеді.

Құс

Қытайдың екі маңызды көне поэзия жинағының бірі – "Чу ци", сонымен қатар "Оңтүстік әндері" немесе "Чу әндері" деп те аталады (екіншісі – "Шицзин"). Жиынның ең маңызды өлеңі – "Ли Сао", оны көбінесе Ку Юань жазған деп есептейді. Лю Ань "Ли Сао" өлеңіне кіріспе жазған, сондай-ақ ең алғашқы түсіндірмелердің авторы болып табылады. Лю Аньның түпнұсқа "Чу ци" жинағының алғашқы редакторы және антологиясын жасағандығына да сенімді дәлелдер бар. "Чжао ин ши" ("Шұғылалы уақытта шақыру") өлеңі оған жатқызылады, ал "Юань Ю" ("Алыс жол") өлеңі Лю Ань төңірегіндегі әдеби ортаның еңбектерімен көптеген ортақ белгілерге ие.

Соя сүтін ойлап табу туралы аңыз

Аңыз бойынша, Лю А қарт, ауырған анасы үшін соя сүтін ойлап тапқан. Ол сояның дәмін татып көргісі келді, бірақ шайнай алмады, сондықтан Лю Ан сояны сүтке айналдырды, көбінесе оның ұсынысы бойынша. Бұл аңызды қолдайтын тарихи дәлелдер жоқ. Мин әулетінің «Бенкао Гангму» атты анықтамалығында автор Ли Шижен бұршақ құрмасының пайда болуын сипаттайды, бірақ нақты бір ойлап тапқанды атамайды. Лиу Анға тофуды ойлап табуды тағы бір Мин әулетінің жазушысы Ли И (李翊) де жатқызады. Сун әулеті кезінде, 10 ғасырда Чжу Си «Бұршақ құрмасының әні» («豆腐詩») деп «Хуайнань әдісі» туралы жазған. Бұл сондай-ақ Хан әулеті кезінде бұршақ құрмасын «Лай Ки» деп атаған кітапта және ерте Сун әулетінің жазбаларында да кездеседі. Дегенмен, басқа қытай деректері Лю Анның өнертабыс теориясын жоққа шығарады және Лю Ан көптеген вегетариандық монахтармен бірге өмір сүргенін, ал олар оған бұл әдісті үйреткенін айтады. Ол шақыртқан даостар «алхимиялық» әдістерді қолданып, соя сүті мен бұршақ құрмасын жасаған, мүмкін мәңгілік өмірге арналған дәрі ретінде. Сол кездегі жалғыз қуатты ақсүйек ретінде Лю Ан осындай өнімдерді (салыстырмалы) жаппай өндіруге және таратуға бұйрық бере алды, осылайша оны соя сүті мен бұршақ құрмасымен таныстырды. Дегенмен, көптеген адамдар Лю Анды бұршақ құрмасы мен соя сүтін ойлап тапқан деп санайды. Басқа бір дәстүрді 《金華地方風俗志》 және 《中國風俗故事集》 кітаптарында табуға болады, онда соя сүті мен бұршақ құрмасы Хан әулетінен бұрын жасалғаны айтылады. Бұл дәстүрлер соя сүтін соғысқан мемлекеттер кезеңіне, Ян генералы Юэ Иге жатқызады. Бұл екі кітап жақында жазылған, ал ондағы цитаталар бұршақ құрмасын жасаушыларға ауызша айтылған аңыз ғана, жазба түрінде сақталмаған.