Кіріспе

Батыс Ся императоры Цзиньцзун (1003–1048), туған аты Ли Юаньхао немесе Туоба Юаньхао, сондай-ақ Чжао Юаньхао (趙元昊), Вейминг Юаньхао (嵬名元昊) және Вейминг Наньсяо (嵬名曩霄) деп те аталады, 1038–1048 жылдары билік еткен Қытайдың Батыс Ся әулетінің негізін қалаушы император. Ол Тангут билеушісі Ли Деминнің үлкен ұлы болды.

Бастапқы өмірі

Юаньхао Туоба Вейминнің әйелі Веймудан "Веймай" (嵬埋NoteTag|"Веймай" – "қадірлі және бай" деген мағынаны білдіреді) болып дүниеге келді. Ол сондай-ақ, тангут халқының өмір салтын өзгертіп, төңкеріс бастады. Тангут ер адамдарына басын қырқып алуын бұйырды, әйтпесе көпшілік алдында өлім жазасына кесіледі. Сондай-ақ киім мен жазу жүйесін өзгертуге бұйырды. Қытайдың сатқындары Чжан Юань (張元) және У Хао (吳昊) көмегімен Цзиньцзун Сун әулетіне қарсы қатыгездік танытты. Өз билігінің шарықталу шегінде 500 мың сарбаздық армияға ие болды. 1034 жылы Цзиньцзун Хуанцин аумақтарына (環慶路) шабуыл жасады. Сун әскерінің генералы Ци Зонджуды (齊宗矩) тұтқынға алды. Осы кезде ол батыстағы Кочо патшалығына қарсы күшін бағыттап, 1036 жылы оларға қарсы жорықтар бастады. Ұйғырлардан Гансудың үлкен бөлігін басып алды, ал тангут халқы Юань әулеті тарапынан жаулап алынғанға дейін 191 жыл бойы Хекси дәлізін бақылады. 1038 жылы өзін Батыс Ся әулетінің императоры деп жариялады, астанасы Шыңшың қаласында орналасқан. Содан кейін Сунға қарсы науқанға шықты. Тангут империясы үш ірі шайқаста жеңіске жеткенімен, бұл жеңістер өте қымбатқа түсті және Сунның топырақ күйдіру саясатының нәтижесінде әскерлерінің күші сарқылды. 1044 жылы Батыс Ся әулеті Сун әулетімен келісімге келді, нәтижесінде тангуттар Сунның билігін формалды түрде мойындады және Сунға салық төледі.

Мәдениет және саясат

Император этникалық хань кеңесшілерінің көмегімен империяның көп бөлігін қайта ұйымдастырды. Империя жаңа департаменттер мен әкімшілік қызметтер құрды. Император сонымен қатар қытай тілін білген және қытай еңбектерін өз халқының тіліне аудартқан. Ол бұл мақсатқа тангут халқы үшін жазу тілінің дамуын қолдау арқылы жетті. Дегенмен, тангут жазуы Юаньның жаулап алуынан кейін жойылды. Бірақ император Цзинцзун халықтың Сун әулетін тым жақсы үлгі алуына қарсы болды. Ол олардың дәстүрлі көшпелі өмір салтының маңыздылығын баса көрсетті және Сунның зәулім тауарларына тәуелділіктің алдын алды. Сунмен сауда оның өлімінен төрт жыл бұрын жасалған бейбіт келісімге дейін азайтылды немесе тоқтатылды. Ли Сунның талантты жұмысшыларын өз билігі мен әулетін сақтап қалу үшін пайдаланғанымен, Сун әулетіне бағынуды қаламады. Кейін Батыс Ся императорлары өз билігін сақтап қалу үшін Ляо, Сун, Цзинь және моңғолдар сияқты түрлі тараптарға өтті. Лидің шабуылдары Цзинь және Сун әулеттерін соншалықты әлсіретті ki моңғолдар кейін Қытайды жаулап ала алды. Моңғолдармен және журчендермен келісім жасағаны үшін, сондай-ақ Сунға қарсы шабуылдар жасағаны үшін. Алайда, моңғолдар Батыс Ся әулетін талқандап, империяның барлық іздерін жойып, Лидің Нинсядағы билігін аяқтады. Содан кейін моңғолдар Юань әулеті астында Қытайды қайта біріктірді.

Мұрагерлік және қайтыс болу

1048 жылы премьер-министр Мозан Эпан (沒藏訛龐) және ханзада Нинглинг Ге (寧令哥) Цзиньцзонды өлтіруге сөз байласты. Ханзада Нинглинг Ге Цзиньцзонгты қылышпен өлтіруге тырысты, бірақ ол Цзиньцзонгтың мұрнын ғана кесіп қойды. Іспеттес болғаннан кейін, ханзада Нинглинг Ге Мозаннан көмек сұрап қашты, бірақ Мозан Нинглинг Геге сатқындық жасап, оны өлтіруші деп тапсырды. Цзиньцзонг бастапқыда өлтіруден аман қалғанымен, бірнеше күннен кейін жараларына жеңіліп қайтыс болды.