Виллем Якоб ван Стоккум: Математик және Батыр ұшқыш

Кіріспе

Нидерланд математигі (1910–1944)

Виллем Якоб ван Стокум (20 қараша 1910 – 10 маусым 1944) – жалпы салыстырмалылық теориясының бастапқы дамуына маңызды үлес қосқан нидерланд математигі.

Өмірбаян

Ван Стокум Нидерландының Хаттем қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Голландия Әскери-теңіз күштерінде механика саласындағы шебер офицер болған. 1920 жылдардың соңында отбасы (әкесіз) Ирландияға көшіп келгеннен кейін Виллем Дублиндегі Тринити колледжінде математиканы оқыды, онда ол алтын медальді жеңіп алды. Одан кейін ол Торонто университетінде магистратураны, ал 1937 жылы Эдинбург университетінен философия докторы ғылымын қорғады. 1930 жылдардың ортасында ван Стокум сол кездегі жаңа гравитация теориясы – жалпы салыстырмалылық теориясының ерте жақтастарының бірі болды. 1938 жылы ол жалпы салыстырмалылық теориясындағы алғашқы нақты шешімдердің бірін ұсынған мақала жариялады, ол айналмалы материя конфигурациясының тудырған гравитациялық өрісін модельдеді – ван Стокум шаңы. Бұл еңбекте ван Стокум тұңғыш рет жабық уақыт тәрізді қисықтардың болу мүмкіндігін байқады, бұл жалпы салыстырмалылық теориясындағы ең қызық және алаңдатарлық құбылыстардың бірі. Ван Стокум Альберт Эйнштейннен білім алу ниетімен АҚШ-қа кетті және 1939 жылдың көктемінде Принстон қаласындағы Жоғары оқу институтында профессор Освальд Вебленнің уақытша қызметкері болып жұмысқа орналасты. Екінші дүниежүзілік соғыс ол Мэриленд университетінде оқытып жүрген кезінде басталды. Гитлерге қарсы күреске қатысуға құштар болған ол Канада Корольдік әуе күштеріне қабылданып, 1942 жылдың шілдесінде ұшқышқа лайық болды. Оның физика саласындағы терең білімінің арқасында ол келесі жылдың көп бөлігін Канадада сынақ ұшқышы ретінде өткізді. Гитлер Нидерландыны басып алғаннан кейін ван Стокум соғысқа ұшқыш ретінде қатысуға тырысты. Ақырында ол Нидерланд әуе күштеріне (эмиграцияда) ауыстырылды және 1944 жылы RAF бомбалаушы командасының 10-шы эскадрильясына тағайындалған жалғыз голланд офицері болды, бұл эскадрилья Йоркширде орналасқан және Нормандияға шабуылдан бұрын және кейін Еуропа үстінен «Халифакс» ауыр бомбалаушысында жауынгерлік миссияларды орындады. 1944 жылдың 10 маусымында ван Стокум және оның алты адамнан тұратын экипажы тағы 400 ұшақтың қатысуымен өткен жауынгерлік миссияға аттанды. Нысанаға жақын жерде ұшақ зениттік артиллериядан зардап шекті, нәтижесінде экипаждың жеті мүшесі және сол миссиядағы тағы бір бомбалаушының жеті мүшесі қаза тапты. Олардың барлығы 14-і Лаваль қаласына, ұшақтар құлаған жерге жақын жерге жерленді.

Van Stockum was born in Hattem in the Netherlands. His father was a mechanically talented officer in the Dutch Navy. After the family (less the father) relocated to Ireland in the late 1920s, Willem studied mathematics at Trinity College, Dublin, where he earned a gold medal. He went on to earn an M. A. from the University of Toronto and his Ph. D. from the University of Edinburgh in 1937. In the mid 1930s, van Stockum became an early enthusiast of the then new theory of gravitation, general relativity. In 1938, he published a paper which contains one of the first exact solutions in general relativity which modeled the gravitational field produced by a configuration of rotating matter, the van Stockum dust, which remains an important example noted for its unusual simplicity. In this paper, van Stockum was apparently the first to notice the possibility of closed timelike curves, one of the strangest and most disconcerting phenomena in general relativity. Van Stockum left for the United States in hope of studying under Albert Einstein, eventually in the spring of 1939 gaining a temporary position under Professor Oswald Veblen at the Institute for Advanced Study in Princeton. The outbreak of the Second World War occurred while he was teaching at the University of Maryland. Anxious to join the fight against Hitler, he enlisted in the Royal Canadian Air Force, eventually earning his pilots wings in July 1942. Because of his advanced knowledge of physics, he spent much of the next year as a test pilot in Canada. After the Netherlands was invaded by Hitler, van Stockum sought to join the war as a pilot. Finally, he was able to transfer to the Dutch Air Force (in exile), and in 1944 became the only Dutch officer posted to No. 10 Sqron of the RAF Bomber Command, which was stationed in Yorkshire and flew combat missions in the Halifax heavy bomber over Europe before and after the Normandy invasion. On 10 June 1944, van Stockum and his crew of six took off on their sixth combat mission, as part of another 400 plane raid. Near their target, the plane was hit by flak, and all seven crew members were lost, along with seven from another bomber on the same mission. The fourteen airmen are buried in Laval, near the place where the planes went down.

Ван Стокумның

Докторлық диссертация Эдинбург. Ланцзостың 1924 жылғы шаңдық шешімін қайта ашуды ұсынатын түпнұсқалық мақала, қазір Ланцзос ван Стокум шешімі деп аталады. Ван Стокумның соғыс кезіндегі қауіпсіздік шектеулеріне байланысты "бомбалаушы ұшқышы" деген псевдониммен жарияланған эссе.

Басқалар

Ван Стокумның қайта басылған аудармасы Ланчостың нәтижесін жаңадан ашты. Голландия әуе күштерінің "De Vliegende Hollander" журналында жарияланған тарихшының мақаласының аудармасы. Роберт П. Уактың 1944 жылғы маусымда Нормандияда болған оқиғалар негізінде жазылған тарихи көркем әдебиеті. Осы кітапқа Ван Стокумның өмірі мен еңбектері түрткі болды. Сондай-ақ қолжетімді: