Кіріспе

Жарық! – Лайонел Барттың мюзиклі. Стивен Саскин "үлкен" деп сипаттаған бұл мюзикл, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Блитц (әуе шабуылдары) жылдарында Лондоның Ист-Эндінде өрбітеді. Сюжет Барттың Блитц кезінде Лондоның еврей Ист-Эндінде өткен балалық шағының естеліктеріне негізделген. Көптеген мюзиклдер сияқты, бұл да жас ғашықтардың махаббатына арналған, олардың бірі еврей қызы, екіншісі – кокни жігіті. Алайда, басты рөл және оқиғаны баяндаушы – жас қыздың анасы, миссис Блитцейн. Стивен Саскин оны "Абидің ирландтық розасы, Атлантаның өртелуіне қарсы" деп атады. Ал Барт өзі бұл пьесаны "эпикалық суреттемедегі үш адамдық тарих" деп сипаттады, сондай-ақ "басты адамдық қақтығыс, немесе басты сюжет, кезеңдегі Лондонның рухын және оның қалыптасуын бейнелейді" деді.

Өндіріс тарихы

Жарық! 1962 жылдың 8 мамырында Лондонда Адельфи театрында алғашқы көрсетілімін берді, ал Барттың Вест-Эндтегі сәтті өте жобасы – «Оливер!» әлі де «Жаңа театр» сахнасында көрсетіліп жатқан еді. Бұған дейін «Жарық!» Тоттенхэмдегі «Палас» театрында сәтті көрсетілген болатын. Ол кезде «Оливер!» Бродвейде қойылмаған еді. «Жарық!» 568 қойылым көрсетті. Миссис Блитцтейн рөлін бастапқы құрамда Амелия Байнтун сомдады; ол оның сахналық мюзиклдегі жалғыз рөлі болды және радиода жиі ойналды. Музыкалық туынды көп жылдар бойы көре алмады, себебі Барттың өміріндегі дау-дамаздар кезінде түпнұсқалық ноталар жоғалып кетті. 19 жасар Эндрю Джаррет, Барттың жанкүйері, Кевин Хокинг, Джек Вестмор және Стивен Смиттің оркестрлерімен бірге Австралияда оны қайта құрастырды. Барт одан қатты әсерленгендіктен, 1985 жылы Джарреттің сәтті қойылымын көру үшін Австралияға келді. Royal Shakespeare Company-нің 1990 жылы қайта қою жоспары (Жарықтың 50 жылдығына арналған) іске аспады, бірақ Ұлттық жастар театры 1990 жылдың қыркүйегінде Лондондағы Вест-Эндтегі «Плейхаус» театрында оны қайта қойды, Джаррет музыкалық жетекші ретінде шақырылды. Бұл қойылымды Эдвард Уилсон қойды, ал хореографиясын Дэвид Тогури жасады, Миссис Блитцтейн рөлін Джессика Стивенсон (қазір Джессика Хайнс, британдық танымал киноактрисасы) ойнады. The Guardian газетіндегі рецензияда айтылғандай: «Эдвард Уилсонның NYT үшін салған қойылымы қарапайым, бірақ Брайан Лидің әдемі, сұрғылт түсті декорациялары бар: оның көтеріңкі аркалы викториялық теміржол вокзалының фоны әсерлі. Дэвид Тогуридің музыкалық сахналық шешімдері оның шеберлігін көрсетеді, актерлердің дауыстық кемшіліктерін олардың дене тәрбиесімен жасырады. Ал Джессика Стивенсон Миссис Блитцтейн рөлін мафиялық бас киіммен жұмысші сыныбының наразылығын көрсете білді». Бенедикт Найтингейл шолуында былай деп жазды: «Бірақ ең жарқын орындау Джессика Стивенсонға тиесілі, ол еврей анасы рөлінде торт пісірудің барлық дертке ем екенін айтатын әнді әндей алады, бірақ сонымен бірге сабырлы да қадірлі болып қалады. Міне, қолдауға лайық жас актриса». Осы қойылым Солтүстік сахналық компанияның Диана Лэнгтонның Миссис Блитцтейн рөлінде ойнаған қайта қоюының негізі болды. 2000 жылы Хорнчерчтегі «Куинс» театрында «Жарық!» қойылымы қайта қойылды, онда «Куинс» театрының жастар тобының мүшелері тұрақты актерлермен бірге көптеген рөлдерді сомдады.

Сюжет

Бұл оқиға екі отбасы – еврей Блитцтейндер мен кокни Локктер туралы. Блитцтейн ханым мен Альфи Локк Петикоат-Лейн көшесіндегі көрші дүкендерде сауда жасайды: ол шаян сатады, ол жеміс-жидек сатады; олар бір-бірін ұнатпайды. Олардың балалары, Георги Локк пен Кэрол Блитцтейн бір-біріне ғашық.

1-ші акті

Іс-қимыл Банктің метро станциясында басталады, онда Петикоат-Лейн тұрғындары тағы бір әуе шабуылынан ("Біздің қонақ үй") пана табады. Олардың арасында екі көрнекті отбасы бар, Блитцтейндер, анасының басшылығымен, және Локктер, әкесі Альфредтің басшылығымен. Екеуі де ұлдары Георгий Локк пен Гарри Блитцтейнді үйлеріне қайтарып қарсы алады, олар әскерге аттану алдында бір аптаға демалысқа келген. Гарридің жаңа (ескі) әйелі бар, Джойс, ол еврей емес, үстіне үйленген, бұл анасының үлкен қорқынышын тудырады. Ал Джорджи Блитцтейн ханымның қызы Кэролға көңілі түсіп, ол оның кеткен кезінде әдемі жас бойжеткенге айналған. Кэрол да жас сарбазға қатты ұнайды, олар тез арада жақындасады, бірақ ата-аналары араласып, олардың әдеттегі пікірталасын тудырады, онда олар тікелей бір-бірімен сөйлеспейді, керісінше, басқа адамдар арқылы сөйлейді ("Оған айт, оған айт"). Пікірлер саяп қалғанда, Джорджи Гарриді жақынға шақырып, Кэролға ғашық екенін айтады. Гарри мұндай қарым-қатынасқа қарсы болмаса да, қиындықтар тууы мүмкін екенін білгендіктен, одан аулақ болуға кеңес береді ("Мен бірдеңе шыбырағым келеді"). Радио қосылып, тұрғындар Уинстон Черчилльдің сөзін және Вера Линннің әнін ("Ертеңнен кейінгі күн") тыңдайды. Альфтың жақын досы және әуе шабуылынан қорғаушы Эрни Нирмисс, баспанадағыларға Блэкуэллдердің үйі бомбадан қирағанын және сол кезде мистер мен миссис Блэкуэлл іште болғанын, баспанаға түсуден бас тартқанын хабарлайды. Ұлдары Томми, Блитцтейндермен бірге баспанада болғандықтан, әлгінше, ұйықтап жатыр және естімейді, бірақ миссис Блитцтейн Томмиді өзінің ұлы Сиддимен бірге елден қауіпсіз жерге жіберуді шешеді. Содан кейін миссис Блитцтейн Сиддиге ("Біздің қонақ үйдің бейнет әнін") айтады. Келесі күні көшедегі балалар, Георгийдің әпкесі Фрэнниден басқа, эвакуацияға жиналады және аналары оларға қош салады ("Біз ауылға барамыз"). Балалар кеткеннен кейін бомбалау күшейеді, өрт сөндірушілер мен әуе шабуылы патрульдері тығырықтан шыға алмайды және әр таңертең Петикоат-Лейннің тұрғындары баспанадан шығып, не күтетінін білмейді, бірақ оны өздеріне жеңіліс беруге дайын емес ("Тағы бір таңертең"). Сол күні олар газ құбырының зардап шеккенін көріп, үйлеріне кіруге рұқсат етілмейді. Принслет көшесі де толығымен қирап, Мёрфилер мен Сенстер секілді бірнеше отбасы үйсіз қалды. Альф Мёрфилерді қабылдаса, миссис Блитцтейн Сенстерді қабылдайды. Миссис Блитцтейн қатты ашуланып, Гитлер туралы ұзақ сөз айта бастайды, көп ұзамай басқалар да қосылады ("Бұл Гитлер кім?"). Гарри бір апта жоғалып кеткеннен кейін қайта пайда болады және анасы оны қайда болғанын айтпағаны үшін жаза ретінде дереу жұмысқа жібереді. Кэрол мен Джорджи бір минутқа жеке қалды және соңғы аптада олар көп уақыт өткізгендері белгілі болады. Джорджи келесі күні қызметке кетер алдында Кэролдан оны күтіп отыра ма деп сұрайды, бірақ жауап берерден бұрын олардың ата-аналары тағы да пайда болады. Миссис Блитцтейн балалары туралы және олардың қалай күйзелгені туралы толыққанды айтады, Кэрол Джорджидің арқасында еврей жігітімен қарым-қатынасын үзді, ал енді Гарри үйленген әйелмен қарым-қатынас жасады ("Өзің болғың келгендей бол"). Бірде жергілікті билік өкілдері сол аймақтағы шетелдік есімдері бар адамдардың санын және олардың қанша уақыттан бері сол жерде жүргенін анықтау үшін санақ жүргізеді. Осы оқиғалар болып жатқанда, Альф пен Эрни патриоттық сөздер айтады ("Англия осылай болғанша"). Сол түні Кэрол мен Джорджи бірге сыртқа шығып, Джорджи шетелге кетпей тұрып, соңғы түнін бірге өткізеді. Ата-аналары оларды іздесе де, таба алмайды. Кэрол мен Джорджи ата-аналарына және олардың өрескел мінез-құлқына күледі және олардың әртүрлі ортадан келгендігі оларды қалай жақсырақ сәйкес келетінін ойланады ("Қарсылықтар"). Олар әуе шабуылы сиренасымен үзіледі, бірақ баспанаға түсудің орнына, олар есіктен ("Сиқырлы есіктен") жасырынады. Миссис Блитцтейн Гарриді іздеп жүріп, оларды табады және таңғалады. Джорджи Джойске барып, Гарридің бар-жоғын білуге келіседі. Кэрол Гарриді өзі іздеп, миссис Блитцтейнді торт құтысымен ("Торт пісіру") жалғыз қалдырады. Содан кейін ол Бэддибой мен Бёрдтің қорғасын құбырларын ұрлап жатқанын естіп, олардың арасында Гарридің бар екенін білгенде таңғалады. Гарри анасына әскерге бармайтынын айтады, өйткені ол жеткілікті көріп алған. Миссис Блитцтейн оның артынан жүгіре бастағанда, жақын маңдағы бомба жарылып, содан кейін Кэролдың айғайы естіледі. Келесі күні Виктория станциясында Джорджи Кэролдың оны шығарып салуын және Гарридің қызметке келгенін күтеді. Гарри келмегендіктен, оның бұрынғы әйелі Элси, оған әлі де қызығушылық танытып, сержант-майорының назарын аудару арқылы оған уақыт беруге тырысады ("Қыздарға қалдыру"). Миссис Блитцтейн Кэролмен бірге бүкіл түн ауруханада болғаннан кейін келеді және Гарридің келмегеніне ренжіді. Ол Джорджиге Кэролдың оны шығарып салуға келмейтінін хабарлайды. Джорджи миссис Блитцтейнге Кэролға деген махаббатын және оралғанда оған үйлену ниетін айтады, ол келісімін білдіріп, бұрынғыдан гөрі оған мейірімдірек болады. Әскерлер кетеді және миссис Блитцтейн жалғыз қалады.

2-ші акті

Екінші акті алты айдан кейін Кэролмен (бомба жарылысынан соқыр болған) Петтикоат-Лейнде жалғыз басталады, ол сол уақыттан бері мүлдем көрмеген Джорджи туралы ойланып тұрады ("Алыста"). Жексенбілік базар бірте-бірте дайындалып келеді, адамдар Кэрол туралы және бомбалаудың соңғы кезде тынышталғаны туралы әңгімелеседі. Альф қуанышты, себебі ол Джорджиден бүйрегін жоғалтқаннан кейін үйге қайтатынын жазған хат алды, тіпті одан да жақсысы, ол Кэрол мен анасына келгенін жасырғысы келеді, Альф бұл Кэролмен аяқтасатынын білдіреді. Базардың жұмысы көп ұзамай жанданады ("Петтикоат Лэйн") және балалар елден оралады ("Елге бардық"). Базар әдеттегі жұмысын бастайды, Элси Петтикоат-Лейн базарында кездесетін адамдардың алуан түрлілігі туралы пікір білдіреді ("Жол бойы"). Кэрол, анасының тұздалған шаянның дүкенінде көмектесіп жатыр, Фрэннидің Джорджи үйге оралатыны туралы айтқаны рас па деп сұрайды. Миссис Блитцтейн оны мойындауға мәжбүр. Кэрол Джорджидің үйге келетінін неге айтпағанын түсінбейді және ол соқыр болғандықтан, оны тастап кетті деп уайымдайды. Миссис Блитцтейн қызын жұбатады, бірақ жасырын түрде солай ойлайды. Әскери полиция Гарридің қайда екенін сұрап келеді, өйткені ол әлі де әскерден қашып жүр. Олардың артынан Джойс келеді, ол Гарриді көптен бері көрмеген. Миссис Блитцтейннің үміті үзілді, қызы соқыр, бақытсыз, ал ұлы қашып жүрген қылмыскер. Өкінішке орай, ол өзінің марқұм күйеуі Джекке дұға етіп, басшылық сұрайды ("Маған Джек айт"). Сол күні кешке ересектер пабқа жиналады, ал балаларды сыртта "Ана мен әке" ойынын ойнауға қалдырады. Басқа балалар Томми Блэкуэлл мен оның қорқынышты кітабынан қорқып кеткеннен кейін, Джорджи пабтан мас және күйзеліске ұшыраған күйде шығады. Ол өзін солдат, ұл, жігіт ретінде сәтсіз сезініп, қайғысын жасырып жатыр. Оған Гарри жақындап, соңғы алты ай бойы қара базарда жұмыс істеп, әскерден жасырынғанын, бірақ жарылыста не болғанын естігеннен кейін ғана Кэролмен кездесуге келгенін айтады. Джорджи Кэролмен әлі кездеспегенін мойындайды және онымен көргісі келсе де, онымен көрісуден қорқатыны анық. Ол Гарридің қашып кетуі дұрыс болды деп ойлайды, ол соғыс пен өлімді жіберіп алды. Ал Гарри қашып жүрген өмірден шаршаған сияқты, және ол өз міндетін орындағанын қалар еді. Олар кешке кездесуге келіседі, себебі бұл жер тым көпшілікке толы. Джорджи енді жалғыз, мас күйінде ("Кім тұрақтанғысы келеді?") деп келекелейді. Миссис Блитцтейн оны кездестіреді және оны үйге шақырып, Кэрол туралы сұрауға тырысады. Джорджи армиядағы өмірдің өзіне тым ауыр болғанын мойындайды, өйткені барлық өлім-жітім мен зорлық-зомбылық оның өмірге деген көзқарасын өзгертті, ал Кэролға жаңа кейіпкері ұнамайтын шығар. Миссис Блитцтейн бұны бұрмалап, Джорджиге үйдегілердің бәрі бірдей осындай жағдайға тап болғанын, бірақ олардың ешқайсысы да өзгермегенін айтады. Ол Джорджиге олар үшін күресіп, өз жауапкершілігіне бет бұрғаны үшін мақтанатынын айтады, Гарриден айырмашылығы, ол одан қатты ұялады. Ол Джорджиді оның әкесіне деген жеккөрушілігінен қате бағалағандығын мойындайды, бірақ Джорджиді отбасында бар екеніне мақтанатынын айтады. Джорджи Кэролды бұрынғыдай жақсы көретінін, тіпті одан да қатты сүйетінін мойындайды, бірақ ол өзіне ол үшін жеткілікті емес деп санайды. Миссис Блитцтейн оған Кэролдың көзінде Джорджиден басқа ешкім жеткілікті бола алмайтынын айтады. Ол Кэролды алуға барады, ал Джорджи әкесі мен Фрэньемен қайта қосылады. Кейіннен Кэролды Джорджиге алып келеді, екеуі эмоционалды кездесуге қатысады, оның барысында Джорджи оған үйлену туралы ұсыныс жасайды ("Бұл үйлену тойы бола ма?"). Дайындықтар жүргізіліп жатқанда, Гарри миссис Смитпен кездеседі, ол оған жақын арада некеге тұруы туралы хабарлайды. Содан кейін Гарри Баддибой мен Бёрдпен жасалған келісімін бұзады. Тойда ("Бұл той ма? (Reprise) ") Альф өзінің ұлының Блитцтейнге үйленгені туралы әлі күнге дейін қуанышты емес, бірақ онымен келіседі, бірақ бірнеше келекелі сөздерді айтпай-ақ, әсіресе миссис Блитцтейнге қатысты. Георги мен Кэрол алғашқы биін бірге билейді ("Алыста (Вальс қайталауы)"). Гарри Георги мен Кэролды құттықтап, әскерге қайта оралып, өзінің заңды міндетін орындайтынын хабарлайды ("Міндет шақырады"). Тойға келген қонақтар кетіп, миссис Блитцтейн бомба жарылғанда жалғыз қалады. Ол Альфпен қираған үйінділерден құтқарылады, бірақ екеуі де алғыс айтуда немесе алғыс қабылдауда өте ықылассыз, және олар әлі де дауласып тұрады, бірақ үлкен қадам ретінде олар басқа адамдар арқылы емес, тікелей әңгімелеседі. Халық тағы да бірігіп ("Бұл Гитлер кім? Қайталау") жиналады.

Кейіпкерлер

Миссис Блитцтейн – типичный еврейский матриарх и самопровозглашенная «Королева Петтикоат-Лейн». Она посвятила всю свою жизнь воспитанию семи детей в правильных еврейских традициях и очень разочарована тем, что каждый из них по-своему взбунтовался. Ее соперником на улице является продавец фруктов и овощей Альф Локк, с которым у нее взрывные отношения: ни один из них не может удержаться от язвительных комментариев в адрес другого, когда появляется возможность. Кэрол Блитцтейн – младшая дочь миссис Блитцтейн. Она очень любит свою мать, но не готова позволять ей управлять своей жизнью. В начале сериала она состоит в отношениях с еврейским парнем, но расстается с ним, когда влюбляется в Джорджи Локка. Гарри Блитцтейн – старший сын миссис Блитцтейн. Как и все его братья и сестры, он обожает свою маму, но также находит ее утомительной и не прочь взбунтоваться, даже до такой степени, что Джорджи Локк становится его лучшим другом. Гарри – типичный «парень с улицы» и пользуется огромным успехом у дам, даже замужних. Альф Локк владеет фруктово-овощным прилавком на рынке и является заклятым врагом миссис Блитцтейн. Он ветеран Первой мировой войны, а сейчас является главным надзирателем ГО и вместе со своим приятелем Эрни Нирмисс относится к этой работе очень серьезно. Он отец Джорджи и Фрэнни, которых он пытается держать в узде, но безуспешно. Джорджи Локк – старший ребенок и единственный сын Альфа. Джорджи сильно отличается от своего отца, он тих и застенчив с людьми, особенно с женщинами. Он вступил в армию в начале войны и во время базовой подготовки получил звание капрала. Эрни Нирмисс – лучший друг Альфа и его коллега-надзиратель. Он серьезно относится к своей работе и, как следствие, обладает высоким чувством собственного достоинства. Если он слышит о каких-либо проблемах поблизости, требующих внимания ГО, он немедленно отправляется на расследование и берет ситуацию под контроль. Эльзи – квартирантка миссис Блитцтейн и девушка Гарри, с которой они то сближаются, то расходятся. Как и Гарри, она очень популярна у противоположного пола и, очевидно, у нее было много поклонников. Когда Блэкуэллы погибают во время воздушного налета, Эльзи, кажется, берет на себя опеку над их сыном Томми.

Әндер

Қашаңдағы есімдер – кейіпкерлердің есімдері емес, алғашқы актерлік құрамдағы рөлдерді орындаған әншілердің есімдері.