Кіріспе

1779 жылғы Дэвид Юмның философиялық еңбегі «Табиғи дін туралы диалогтар» – шотланд философы Дэвид Юмның 1779 жылы алғаш жарияланған философиялық еңбегі. Диалогтарда Демея, Филон және Клеантес есімді үш философ Құдайдың бар екендігі тақырыбын талқылайды. Бұл есімдер нақты философтарға, ежелгі немесе басқа да тұлғаларға сілтеме жасай ма, жоқ па, деген мәселе ғалымдар арасында пікірталас тудырып келеді. Үшеуі де Құдайдың бар екеніне келіссе де, Құдайдың мәні мен қасиеттері және адамзаттың Құдайды қалай тануы мүмкін екендігі туралы пікірлерде қатаң дауласады. «Диалогтарда» Юм кейіпкерлері Құдайдың бар екендігін дәлелдейтін түрлі аргументтерді, сондай-ақ Құдайдың мәнін тануға көмектесетін аргументтерді талқылайды. Аталған тақырыптардың ішінде жобалау аргументі бар, мұнда Юм үйді аналогия ретінде пайдаланады, сонымен қатар әлемде азап пен жақсылықтың қайсысы көп екені (жамандықтан туындаған аргумент) талқыланады. Юм «Диалогтарды» 1750 жылы жаза бастады, бірақ оны 1776 жылы, өлімінен аз уақыт бұрын ғана аяқтады. Ол ішінара Цицеронның «De Natura Deorum» еңбегіне негізделген. «Диалогтар» 1779 жылы автордың және баспагердің есімі көрсетілмей, өлімнен кейін жарық көрді. Эволюциялық биолог Ричард Доукинс «Соқыр сағаттанушы» (1986) еңбегінде өзінің кітабына теолог Уильям Пейлидің телеологиялық аргумент туралы әйгілі тұжырымы, сағаттанушы аналогиясы бойынша атау беру туралы ойын бөлісті. Сондай-ақ, Юмнің табиғаттағы жобалауды түсіндіру ретінде жобалау аргументін сынауы Чарльз Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» (1859) еңбегінде жауап берілген алғашқы сын болды. «Диалогтардың» екінші бөлімінде (1779) Филон кейіпкері жануарлардың денесі мен құрылысының күрделілігіне жануарлардың көбеюінің, ақылды жобалаудың қарағанда көбірек жауапты екенін атап өтеді: Бірақ егер біз адамға ұқсас ой мен сана бүкіл ғаламда бар екеніне және оның белсенділігі осы әлемде көрінетіннен әлдеқайда күштірек және үстем екеніне толық сенімді болсақ та, мен әлемнің құрылуы, реттелуі, түзетуі, оның операциялары эмбриондық күйдегі және осы құрылым мен реттелуге қарай дамитын әлемге қалай таратылуы мүмкін екенін түсінбеймін. Байқау арқылы біз дайын жануардың экономикасы, әрекеті және қоректенуі туралы біраз білеміз, бірақ біз ұрықтың жатырда өсуіне және одан да көп, атасының белдеміндегі жануаршаның қалыптасуына бұл байқауды үлкен сақтықпен қолдануымыз керек. Табиғат, тіпті біздің шектеулі тәжірибемізден, оның әрбір өзгерісі мен жағдайында үздіксіз ашылатын шексіз көктемдер мен қағидаларға ие екенін көреміз.

Кейіпкерлер

Памфил – диалог кезінде қатысқан жас жігіт. Бір хатында ол өзінің досы Гермиппке Демея, Филон және Клеанттың әңгімелерін егжей-тегжейлі баяндайды. Ол бүкіл шығармада баяндаушы рөлін атқарады. Диалогтардың соңында ол Клеант ең берік аргументтерді ұсынды деп санайды. Дегенмен, бұл оның ұстазына адалдығынан туындауы мүмкін, себебі бұл Хьюмнің өзінің осы тақырыптағы көзқарасын көрсетпейді. Хьюмнің дін туралы басқа да еңбектерін қарастырғанда, олардың барлығы христиан діни көзқарастарының шындығын қайта растайтын (көрінетіндей) ирониялық тұжырымдармен аяқталады. Диалогтардағы ирония осышалықты айқын болмаса да, бұл жұмыстың соңына да сол сияқты қарауға болады. Цицерон өзінің диалогтарында осыған ұқсас тәсіл қолданған. Клеант – «эксперименталды теист», – «ортодоксалды эмпиризмнің жақтасы», ол Құдайдың бар екендігі және оның мәні туралы сенімдерін телеологиялық аргументтің бір түріне негіздейді. Бұл аргумент ғаламдағы құрылымдық дәлелдерді Құдайдың бар екенін және оның адам санасына ұқсас екенін дәлелдеу үшін пайдаланады. Ғалымдардың көпшілігінің пікірінше, Филон – Хьюмнің көзқарастарына ең жақын тұратын пікірлерін білдіретін кейіпкер. Филон, Демеямен бірге, Клеанттың антропоморфизм және телеологияға қатысты ұстанымдарын сынап, сынап бағалайды. Құдайдың бар екенін жоққа шығармай, Филон адам ақылының құдай туралы кез келген болжам жасауға мүлдем жеткіліксіз екенін, априорлық ойлау немесе табиғатты бақылау арқылы болсын, мәлімдейді. Демея «космологиялық аргумент пен философиялық теизмді қорғайды». Ол Құдайдың бар екендігін априорлық ойлау арқылы дәлелдеу керек және Құдайдың мәні туралы сенімдеріміз аянға және фидеизмге негізделуі керек деп санайды. Демея Клеанттың «табиғи дінін» тым антропоморфты болғандықтан қабылдамайды. Демея Филон мен Клеанттың (екеуі де эмпириктер) априорлық аргументтерден бас тартуына қарсы шығады және Филонның «күмәнданушылықтың бір қиыр шегіне бой алғанын» сезеді.