Кіріспе
1779 жылғы Дэвид Юмның философиялық еңбегі «Табиғи дін туралы диалогтар» – шотланд философы Дэвид Юмның 1779 жылы алғаш жарияланған философиялық еңбегі. Диалогтарда Демея, Филон және Клеантес есімді үш философ Құдайдың бар екендігі тақырыбын талқылайды. Бұл есімдер нақты философтарға, ежелгі немесе басқа да тұлғаларға сілтеме жасай ма, жоқ па, деген мәселе ғалымдар арасында пікірталас тудырып келеді. Үшеуі де Құдайдың бар екеніне келіссе де, Құдайдың мәні мен қасиеттері және адамзаттың Құдайды қалай тануы мүмкін екендігі туралы пікірлерде қатаң дауласады. «Диалогтарда» Юм кейіпкерлері Құдайдың бар екендігін дәлелдейтін түрлі аргументтерді, сондай-ақ Құдайдың мәнін тануға көмектесетін аргументтерді талқылайды. Аталған тақырыптардың ішінде жобалау аргументі бар, мұнда Юм үйді аналогия ретінде пайдаланады, сонымен қатар әлемде азап пен жақсылықтың қайсысы көп екені (жамандықтан туындаған аргумент) талқыланады. Юм «Диалогтарды» 1750 жылы жаза бастады, бірақ оны 1776 жылы, өлімінен аз уақыт бұрын ғана аяқтады. Ол ішінара Цицеронның «De Natura Deorum» еңбегіне негізделген. «Диалогтар» 1779 жылы автордың және баспагердің есімі көрсетілмей, өлімнен кейін жарық көрді. Эволюциялық биолог Ричард Доукинс «Соқыр сағаттанушы» (1986) еңбегінде өзінің кітабына теолог Уильям Пейлидің телеологиялық аргумент туралы әйгілі тұжырымы, сағаттанушы аналогиясы бойынша атау беру туралы ойын бөлісті. Сондай-ақ, Юмнің табиғаттағы жобалауды түсіндіру ретінде жобалау аргументін сынауы Чарльз Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» (1859) еңбегінде жауап берілген алғашқы сын болды. «Диалогтардың» екінші бөлімінде (1779) Филон кейіпкері жануарлардың денесі мен құрылысының күрделілігіне жануарлардың көбеюінің, ақылды жобалаудың қарағанда көбірек жауапты екенін атап өтеді: Бірақ егер біз адамға ұқсас ой мен сана бүкіл ғаламда бар екеніне және оның белсенділігі осы әлемде көрінетіннен әлдеқайда күштірек және үстем екеніне толық сенімді болсақ та, мен әлемнің құрылуы, реттелуі, түзетуі, оның операциялары эмбриондық күйдегі және осы құрылым мен реттелуге қарай дамитын әлемге қалай таратылуы мүмкін екенін түсінбеймін. Байқау арқылы біз дайын жануардың экономикасы, әрекеті және қоректенуі туралы біраз білеміз, бірақ біз ұрықтың жатырда өсуіне және одан да көп, атасының белдеміндегі жануаршаның қалыптасуына бұл байқауды үлкен сақтықпен қолдануымыз керек. Табиғат, тіпті біздің шектеулі тәжірибемізден, оның әрбір өзгерісі мен жағдайында үздіксіз ашылатын шексіз көктемдер мен қағидаларға ие екенін көреміз.
Dialogues Concerning Natural Religion is a philosophical work by the Scottish philosopher David Hume, first published in 1779. Through dialogue, three philosophers named Demea, Philo, and Cleanthes debate the nature of God's existence. Whether or not these names reference specific philosophers, ancient or otherwise, remains a topic of scholarly dispute. While all three agree that a god exists, they differ sharply in opinion on God's nature or attributes and how, or if, humankind can come to knowledge of a deity. In the Dialogues, Hume's characters debate a number of arguments for the existence of God, and arguments whose proponents believe through which we may come to know the nature of God. Such topics debated include the argument from design—for which Hume uses a house as an analogy—and whether there is more suffering or good in the world (argument from evil). Hume started writing the Dialogues in 1750 but did not complete them until 1776, shortly before his death. They are based partly on Cicero's De Natura Deorum. The Dialogues were published posthumously in 1779, originally with neither the author's nor the publisher's name. In The Blind Watchmaker (1986), evolutionary biologist Richard Dawkins discussed his choice to title his book after theologian William Paley's famous statement of the teleological argument, the watchmaker analogy, and noted that Hume's critique of the argument from design as an explanation of design in nature was the initial criticism that would ultimately be answered by Charles Darwin in On the Origin of Species (1859). In the second part of the Dialogues (1779), the character Philo observes that animal reproduction appears to be more responsible for the intricacies and order of animal bodies rather than intelligent design, stating:
But were we ever so much assured, that a thought and reason, resembling the human, were to be found throughout the whole universe, and were its activity elsewhere vastly greater and more commanding than it appears in this globe; yet I cannot see, why the operations of a world constituted, arranged, adjusted, can with any propriety be extended to a world which is in its embryo state, and is advancing towards that constitution and arrangement. By observation, we know somewhat of the economy, action, and nourishment of a finished animal; but we must transfer with great caution that observation to the growth of a foetus in the womb, and still more to the formation of an animalcule in the loins of its male parent. Nature, we find, even from our limited experience, possesses an infinite number of springs and principles, which incessantly discover themselves on every change of her position and situation.
Кейіпкерлер
Памфил – диалог кезінде қатысқан жас жігіт. Бір хатында ол өзінің досы Гермиппке Демея, Филон және Клеанттың әңгімелерін егжей-тегжейлі баяндайды. Ол бүкіл шығармада баяндаушы рөлін атқарады. Диалогтардың соңында ол Клеант ең берік аргументтерді ұсынды деп санайды. Дегенмен, бұл оның ұстазына адалдығынан туындауы мүмкін, себебі бұл Хьюмнің өзінің осы тақырыптағы көзқарасын көрсетпейді. Хьюмнің дін туралы басқа да еңбектерін қарастырғанда, олардың барлығы христиан діни көзқарастарының шындығын қайта растайтын (көрінетіндей) ирониялық тұжырымдармен аяқталады. Диалогтардағы ирония осышалықты айқын болмаса да, бұл жұмыстың соңына да сол сияқты қарауға болады. Цицерон өзінің диалогтарында осыған ұқсас тәсіл қолданған. Клеант – «эксперименталды теист», – «ортодоксалды эмпиризмнің жақтасы», ол Құдайдың бар екендігі және оның мәні туралы сенімдерін телеологиялық аргументтің бір түріне негіздейді. Бұл аргумент ғаламдағы құрылымдық дәлелдерді Құдайдың бар екенін және оның адам санасына ұқсас екенін дәлелдеу үшін пайдаланады. Ғалымдардың көпшілігінің пікірінше, Филон – Хьюмнің көзқарастарына ең жақын тұратын пікірлерін білдіретін кейіпкер. Филон, Демеямен бірге, Клеанттың антропоморфизм және телеологияға қатысты ұстанымдарын сынап, сынап бағалайды. Құдайдың бар екенін жоққа шығармай, Филон адам ақылының құдай туралы кез келген болжам жасауға мүлдем жеткіліксіз екенін, априорлық ойлау немесе табиғатты бақылау арқылы болсын, мәлімдейді. Демея «космологиялық аргумент пен философиялық теизмді қорғайды». Ол Құдайдың бар екендігін априорлық ойлау арқылы дәлелдеу керек және Құдайдың мәні туралы сенімдеріміз аянға және фидеизмге негізделуі керек деп санайды. Демея Клеанттың «табиғи дінін» тым антропоморфты болғандықтан қабылдамайды. Демея Филон мен Клеанттың (екеуі де эмпириктер) априорлық аргументтерден бас тартуына қарсы шығады және Филонның «күмәнданушылықтың бір қиыр шегіне бой алғанын» сезеді.